مودئرنیزمه بیر باشقالدیری پروژه سی اولاراق پوستمودئرنیزم[1]

سئیف الدین آسلان – عبدالله ییلماز

ترتیب ائدن: گونتای جاوانشیر

ایچینده کیلر:

1. گیریش

2. گَلنَکدَن مودئرنه

3. مودئرنیزمین اولوش ندنی

4. مودئرنلشمه سورَجی

5. مودئرندن پوستمودئرنه

6. پوستمودئرن آنلاییشین دوشونجه اؤنجولری

7. پوستمودئرنیزمین ائلئشتیریسی

8. سونوچ

گیریش

      عاقلین اؤن پلانا کئچیب، توپلوملاری گئدرَک "راسیونالیزه"  ائدَجه یینه دایر اینانچ، عینی زاماندا گونلوک حیاتی گلنکسل دَیَرلر و یاپیلار اوزَرینه اینشا ائدیلمکدن قورتاراجاقدی. فقط بکله نن اولمادی، اؤزَللیکله مودئرنلشمه دئنه ییمی کئچیرن توپلوملاردا، بیر یاندان گونلوک حیاتین گلنکسل بیچیملری نین چئشیدلی قارماشیق و اومولمایان طرزلرده اکلملنمه سی گئرچکلشیرکن؛ اؤته یاندان فرقلیلشمه نین گئدریلمه سی وقوع بولماقدا اینسانلار یئنیدن کؤکن آراییشینا یؤنلمکده دیرلر. مودئرنیزم، بیر قاورام اولاراق بللی بیر سئمانتیگی ایفاده ائتمکده دیر. بو سئمانتیگین ایچینده بللی اؤگه لری، اؤرنه یین پوزیتیویزمی، تکنوسئنتریزمی، ائورنسللیگی و عاقیلجیلیگی بولماق مومکوندور. او حالدا مودئرنیزمی، بلیرله نن بو اؤزَللیکلره صاحیب، مودئرنیته چاغینی بلیرله ین بیر دوشونسل پروژه کسییون اولاراق دا تانیملاماق مومکوندور. مودئرنیزمین سورونلارینی چؤزه بیلمه مه سی، سونوچدا، توپلوملارین، مودئرنیته نین توم کارئکتئریستیکلرینه مئیدان اوخویان، ایره لیله مه نین قارشیسی رئاکسییون’و؛ شیمدی’نین قارشیسینا کئچمیش’ی؛ سویوتلاما’نین قارشیسینا تمثیل’ی...ود. قویان و آدینا پوستمودئرنیته دئییلن بیر "دوروم" ایچینه گیرمه سینه ندن اولموشدور. 

  پوستمودئرنیزمی مودئرنیزمین بیر داوامی اولاراق نیته له یَنلر اولدوغو کیمی مودئرنیته دن بیر قوپوش اولدوغونو ایره لی سورنلر ده واردیر. نه اولورسا اولسون پوستمودئرنیزم مودئرنلیگین آچمازلارینا قارشی بیر باشقالدیری و کؤکدن بیر ائلئشتیریسیدیر.  

گلنکسلدن مودئرنه

       مودئرنلشمه قاورامی دَییشیک شکیللرده تانیملانماقدادیر. بو فرقلی تانیملارا رغمن گلنکسل تاریمسال اورَتیم و کیچک چاپلی ال صنعتلرینه دایانان دوراغان بیر یاپیدان صنایعلشمیش، شهیرلشمیش، اوخور یازارلیق نیسبتینین آرتدیگی، کوتله ایله تیشیم و اولاشیم آراچلاری نین گلیشدیگی، دینامیک بیر یاپییا کئچیش، مودئرنلشمه اولقوسونون اورتاق اؤزَللیگی اولاراق اله آلینماقدادیر. حاکیم اؤزَللیک ایسه تاریما دایالی توپلومسال بیر یاپیدان صنایعه دایالی توپلومسال بیر یاپییا کئچیش اولاراق بلیرمکده دیر. توپلومدا بلیرگین بیر فرقلیلشمه و اوزمانلاشمانی برابرینده گتیرن مودئرنلشمه توپلومون اسکی دَیَرلریندن سویوتلانیب یئنیدن دیزاین ائدیلمه سی آنلامینا گلمکده دیر. کیشیسل ایلیشکیلرده قارشیلیقلی گووَنسیزلیک، فاتالیزم، ائمپاتی، دونیا حاققیندا سینیرلی بیلگی و گؤروش، کیشیسل اؤزَللیکلری گلیشدیرمه عکسیکلیگی، یئنیلیکچیلیک عکسیکلیگی، سینیرلی ایستک، سینیرلی شئیلری آلقیلایا بیلمک، عایله جیلیک، حؤکومته سیخی باغلیلیق و دوشمانلیق گلنکسل توپلوم دَیَرلری نین، مودئرن توپلوم دَیَرلرییله اویوشمادیگی نؤقطه لری ایشارت ائتمکده دیر. دولاییسییلا، گلنکسل یاپیدان مودئرنلیگه کئچیش اوچون گرکلی اولان ائتکنلرده، یئنی دئنئیلره آچیخلیق، عایله و دینی اوتوریته کیمی گلنکسل اوتوریته فیقورلاریندان گئدرک آرتان باغیمسیزلیق، اؤلکه ایشلری ایله سییاسال لیدئر،سئندیقالار کیمی مودئرن قوروم و قونولارا آرتان ایلگی، فاتالیزم و پاسیولیگین آزالماسی، بیلیم و طیببین ائتکینلیگینه اینانچ، کیشی نین یوکسک مؤوقعلر الده ائتمه یه دویدوغو حیرص اولاراق سیرالانابیلیر.  

  مودئرنیته یه کئچیشی بلیرله ین دؤرد دئوریم، بیلیمسل، سییاسال، کولتورل، تکنیک و ائندوستریال دئوریملردیر. گلنکسل توپلومدا گئنَللیکله یاشلا و تجروبه یله الده ائدیلن و سینیرلی اولان بیلگی مودئرن توپلومدا یئرینی تکنولوژی نین ائتکیلیلیگی، بیلگی نین یایقینلیغی و سئری اورَتیمین یاپیلدیغی بیر سورَجه بوراخمیشدیر.  

مودئرنیزمین اولوش ندنی: آیدینلانما حرکتی

       آیدینلانما، اینگیلیزجه "light" (ایشیق) سؤزجویوندن تؤره دیلن "enlightenment" قاورامینا قارشیلیق گلیر. آیدینلانما تانری نین، اینسانین ایچینه دوغماسی ویا ارمک آنلامینا گلن دینسل آیدینلانمادان فرقلیدیر. آیدینلانما 17. و 18. عصرلرده وار اولان توتالیتارلیغا، فئودال توپلوم یاپیسینا، باسقیجی دینسل دونیا گؤروشونه قارشی، یئنی اولقونلاشماقدا اولان بورژوازی نین یؤنه تدیگی بیر اؤزگورله شیم حرکتیدیر. آیدینلانما چاغی، اینسانلیق تاریخینده عاقیل و دوشونجه نین بیرئیین ان گوچلو یئتیسی اولاراق بیرلشمیش بیر بیچیمده، دونیانین و توپلومون متافیزیک و میستیفییه ائدیلمیش آنلاشیلماسینا دایالی گلنکسل توپلوم و بیلگی یاپیلاری نین اورتادان قالدیرماسینی ایفاده ائدر. بو چاغلا بیرلیکده آرتیق دین توپلوم تَمَلینده کی یئرینی ایتیریردی.

  عاقیل، آیدینلانما فلسفه سی نین آنلاشیلماسی اوچون بیر آچار قاورام اولاراق قوللانیلماقدادیر. نیته کیم، کانت’ا گؤره، آیدینلانمانین اینسانین عاقلی نین هر یانینی، هر یئرده باشقاسی نین رهبرلیگینه باش وورماقسیزین اؤزگورجه قوللانماسی اولدوغونو و آیدینلانما اوچون اؤزگورلوکدن باشقا بیر شئیین گرکمه دیگینی و بونون اوچون گرکلی اولان اؤزگورلوگون ده اؤزگورلوکلرین ان ضررسیزی اولان "عاقلی قوللانماق اؤزگورلوگو" اولدوغونو ایفاده ائتمکده دیر. آیدینلانما، اینسانلیغی، ائلئشتیرل عاقلین قوللانیلماسییلا افسانه دن، باطیل اینانچدان، گیزَملی گوچلره و دوغا گوچلرینه تابع اولماقدان قورتارماغی آماچلامیشدیر. 

  بو سایه ده اینسانین دونیاداکی قونومو، امک و ایلنجه طرزی آرتیق بیر دیشسال اوتوریته یه دئییل، فقط کندی اؤزگور راسیونال-ائتکینلیگینه دایالی بیر حالا گلدی. آیدینلانما فلسفه سینی، کندیسی نین همن اؤنجه سینده یئر آلان فلسفه دن آییران، یالنیزجا بیرنئچه کیشی نین آلانی اولان بیر شئیی، یعنی عاقلا اویقون اولاراق یورودولن بیر یاشامی هرکسه اویقولاما ایددیعاسیدیر.  

  آیدینلانما روحو، بیرئیین ائگیتیمینی، اونو هم عایله سی نین هم ده کندی توتقولاری نین دایاتدیغی، دار، عاقیلجی اولمایان گؤروشدن قورتاریب، عاقیلجی بیلگییه و عاقلین ائیله مینی اؤرگوتله ین بیر توپلوما قاتیلماغا آچیلماسینی ساغلایان بیر دیسیپلیندیر. 

  قایناغی رؤنئسانس و رئفورم کیمی اؤنجه کی توپلومسال دوشونجه حرکتلرینه باغلی اولان، تَمَللری عینی اولماقلا بیرلیکده باتی آوروپا توپلوملاری نین کندی توپلومسال یاپیلاری و تاریخسل قوشوللارینا گؤره آیریجالیق گؤسترن (آلمان آیدینلانماسی، اینگیلیز آیدینلانماسی، فرانسیز آیدینلانماسی، ایسپانیول آیدینلانماسی کیمی...) آیدینلانما حرکتییله بیرلیکده اؤزگورله شیم، عاقیل، بیرئی، اینسان حاقلاری، توپلوم سؤزلشمه سی، لایکلیک، دئموکراسی، ائشیتلیک، بیلیمسل دوشونجه کیمی قاوراملار اؤن پلانا چیخمیشدیر. بونلارا علاوه اولاراق فلسفه  نین، بیلیمین و صنعتین سینیرلاری دا آیدینلانما حرکتییله آیریلمیشدیر کی؛ توم بونلار عینی زاماندا هابئرماس’ین دئییشییله "مودئرنلیک پروژه سی"  نین اساسینی اولوشدورماقدادیر. 

مودئرنلشمه سورَجی

       آیدینلانما حرکتینه دایالی اولان "مودئرن"  کلمه سی لاتینجا "مودئرنوس" کلمه سیندن تؤرَدیلمیشدیر. مودئرنوس ایسه لاتینجا "مودو"دان تؤرَدیلمیشدیر کی بو کلمه نین آنلامی "همن شیمدی" دئمکدیر. "مودئرن" کلمه سی لاتینجا "مودئرنوس"  شکلییله ایلک دفعه 5. عصرده خیریستییان دونیاسینی رومالی و پاگان کئچمیشدن آییرماق اوچون قوللانیلدی. تَمَلده، بیر زامان قاورامی اولان "مودئرنوس" کؤکن اولاراق، اسکییه و آنتیکلیگه قارشی اورتایا آتیلمیشدیر.تئرمین اولاراق "مودئرن" داها گئریلره گئدن بیر تاریخچه یه صاحیب اولسا دا،18. عصرده اورتایا چیخان مودئرنیته پروژه سی، آیدینلانما دوشونورلری نین "نسنل بیلیمی، ائورنسل اخلاق ایله  حقوقو و کندی آیاقلاری اوزَرینده دوران صنعتی، کندی ایچ منطیقلری تَمَلینده گلیشدیرمه"  قونوسوندا گؤستردیکلری اولاغان اوستو بیر دوشونسل چابادان عبارتدیر. آماچ، اؤزگور و یارادیجی بیر بیچیمده چالیشان چوخ ساییدا بیرئیین قاتقیدا بولوندوغو بیر بیلگی بیریکیمینی، اینسانلیغین اؤزگورلشمه سی و گونلوک یاشامین زنگینلشمه سی یولوندا قوللانماقدی. دوغا اوزَرینده بیلیمسل حاکیمییت، قایناقلارین قیتلیغیندان، یوخسوللوقدان و دوغال آفتین راستگله ضربه لریندن قورتولوشو وعد ائدیردی. بیر آیدینلانما پروژه سی اولاراق تانیملانان مودئرنیزم پروژه سینده نَسنَل و ائورنسل بیلیم دوشونجه سی، بونا باغلی اولاراق ائورنسل اخلاق و حقوقون اولابیلیرلیگی تَمَل پارامتره لردیر. مودئرنلشمه بونیه سینده "تک بیر سورَج، تک بیر ایستیقامت و زورونلو بیر سون" بیله شیمینی ایچرمکده دیر. اصلینده "مودئرن"  رادیکال بیر دَییشمه دن سونرا اورتایا چیخانی آدلاندیریر و اینسانا اولدوغو قدر چئوره سینه ده اویقولانیر. مودئرن دونیا، تاریمسال دونیانین یئرینی آلدی، کندیسینی اؤنجه له یَنلرله باغداشدیریلاماز یئنی بیر دونیا گؤروشو بلیردی. مودئرنیته اؤنجه  اینسانی، داها سونرا اینسانین دونیاسینی ائتکیلر. نئجه کی، اینسان روحونا ایلیشکین دوشونجه لرین یئرینی، جسدلرین پارچالانماسی یا دا بئینین گئنَل گؤرونوملری نین اینجه لنمه سی آلمیشسا، مودئرنیزم اولاراق آدلاندیریلان باتی’یا عاید مودئرنلیک ایدئولوژیسی ده قول(کؤله) فیکری و بو فیکرین دایاندیگی تانری فیکری نین یئرینه باشقا بیر شئی قویموشدور. مودئرنیزم یانداشلاری، نه توپلومون، نه تاریخین، نه ده بیرئیسل یاشامین اینسانین اؤنونده بویون ایمه سی گرکن یا دا جادو یولویلا ائتکیله نه بیله جک اوجا بیر وارلیغین ایرادسینه تابع اولدوغونو سؤیلرلر. مودئرنیزم، بیر قاورام اولاراق بللی بیر سئمانتیگی ایفاده ائتمکده دیر. بو سئمانتیگین ایچینده بللی اؤگه لری، اؤرنه یین پوزیتیویزمی، تکنوسئنتریزمی، ائورنسللیگی و عاقیلجیلیغی بولماق مومکوندور. او حالدا مودئرنیزمی، بلیرله نن بو اؤزَللیکلره صاحیب،مودئرنیته چاغینی بلیرله یَن بیر دوشونسل پروژه کسییون اولاراق دا تانیملاماق مومکوندور. گئنَل اولاراق پوزیتیویست، تکنولوژی مرکزلی و راسیونالیست ائیلیملی اولاراق آلقیلانان مودئرنیزم و دوغروسال گلیشمه یه و موطلق دوغرولارا اینانچلا، توپلومسال دوزه نین راسیونال بیچیمده پلانلانماسییلا و بیلگی و اورَتیمین ستاندارتلاشدیریلماسییلا اؤزدئشلشدیریلیر.  

  مودئرنیزم دوشونجه سی، بیر آیدینلانما پروژه سی اولاراق سورَکلی و دوغروسال بیر ایره لیله مه آنلاییشی اوزَرینه اوتورماقدادیر. بو ایره لیله مه نین، آیدینلانما فلسفه سینه گؤره بللی بیر آماجی واردیر؛ سؤز قونوسو آماج، ایدئآل توپلوم دوزه نی اولاراق ایفاده ائدیلمکده دیر. بورادان آیدینلانما پروژه کسییونو اوچون کئچرلی بیر دیگر اؤنجولون آلتی چیزیله بیلمکده دیر. بیر ایدئآل توپلوم دوزه نینی وارسایماق عینی زاماندا بیر موطلق گئرچک قاورامینی دوشونجه  سیستئمینه سوخماق دئمکدیر. بیلیندیگی کیمی آیدینلانما فلسفه سی نین باشلانقیجی ساییلابیله جک دوغال توپلوم و دوغال حقوق قاوراملاری بیر تور لاییکله شدیریلمیش موطلق گئرچک دوشونجه سی نین یانسیماسی اولاراق قبول ائدیلمکده دیر. مودئرنلشمه پروژه کسییونو، هرشئیدن اؤنجه  لاییک بیر حرکت اولما اؤزَللیگی داشیماقدادیر. رؤنئسانس و رئفورماسیوندان آیدینلانمایا اوزانان دَییشیم چیزگیسی ایچینده اؤن پلانا چیخان دوشونسل بویوت بیلیم و بیلگی نین دئمیستیفیکاسیونو(اوسطوره زدایی) اولاراق تانیملانابیلیر. بؤیله جه بیلیم و بیلگیلنمه تانریسال بیر سورَج اولماقدان چیخاریلمیش،عاقیل تَمَللی بیر اینسان اؤزَللیگی اولما قونومونا ایندیرگنمیشدیر. 

  مودئرنلشمه قاورامی نین تکنولوژی و صنایعلشمه کیمی اولقولار چئرچیوسینده اله آلینماسی گئنَل قبول گؤرمکده، آیریجا قیردان(وئریمسیز تورپاقلاردان) شهره دوغرو بیر کئچیش سورَجی ایله  آرتان تیجارت اولقوسو وورقولانماقدادیر. بونونلا بیرلیکده، مودئرنلشمه نین سالت تکنولوژینی ائحتیوا ائتمه دیگی ده قبول ائدیلمکده دیر. ایلک صنایع دئوریمی سونراسیندا بو سورَجه گیرن اؤلکه لر اوچونسه مودئرنلشمه، گلیشمیش اؤلکه لرین اؤزَللیکلری نین ایدخالی آنلامینا گلمکده دیر. آز ویا چوخ هر سیستئم دَییشمک دوروموندادیر. آنجاق بو سورَجه سونرا گیرن اؤلکه لرده مودئرنلشمه "دَییشمه نین دَییشمه سی"  یعنی سورعتلنمه سی اولوب، سوسیال و کولتورل یاپی نین بوتونونو ائتکیله یَن، تکنولوژیک، ائکونومیک و چئوره سل دَییشیملری ایفاده ائتمکده دیر. مودئرنلشمه ایله حقوق آلانیندا، ستاتوس حقوقوندان سؤزلشمه حقوقونا کئچیش گؤرولمکده، بیرئیی، قورپوراتیو سیستئمین و بلیرلی ستاتوسلارین هییئرارشیک باغلاریندان چؤزن و ایلیشکیلرینی سربستچه دوزَنله مه ایمکانی وئرن بیر اورتام دوغماقدادیر. 18.عصر گلیشمه لرییله آرتیق حقوق، بیرئیی تانری نین ایسته دیگی وارساییلان دوزَن ایچینده قالماغا زورلاماماقدا، توپلومون آزاد و ائشیت اویه سی اولاراق کندی ایلیشکیلرینی دوزَنلمه سینه ایمکان وئرمکده دیر. مودئرنیته دین، فلسفه ، اخلاق، حقوق، تاریخ، ائکونومی و سییاستین ائلئشتیریسییله باشلادی. مودئرنیته نین آییرد ائدیجی اؤزَللیگی، اورتایا چیخیشی نین اؤزَل ایشارتی، ائلئشتیریدیر. مودئرن چاغی اولوشدوران هرشئی آراشدیرما، یاراتی و ائیله مین متودو اولاراق تاسارلانان ائلئشتیری نین معریفتی ایدی. مودئرن چاغین تَمَل فیکیرلری و قاوراملاری، ایرَل