Fars Şövenizmi

Ceyhun Musayev 

ceyhunmusayev@gmail.com

      Tarixi Kökləri, İdeloji Mahiyyəti və Dini Görüntüsü.

Fars'lar İran'ın Güney Azərbayca'nın yerli əhalisi deyil, onlar İran'a sonradan gəlmə bir topluluq olarak bilinməkdədirler. M. Ö. Bizim eradan 1500-il əvvəl bu məkana, İndiki Hindistan ərazisindən, xüsusilə Himalay dağları ətrafından gəlmişdilər. Bu, qədim protürklərin şərgə tərəf hərəkət etdikləri zamana təsadüf etməkdədir.

Protürklərin şərqə yürüşü və burada yerləşməsi o zamanlar orada yaşayan xalqları narahat etməyə bilməzdi. Protürklərin şərqə yürüşünün ağır basqısı altında o bölgədə yaşayan xalqlar sür'ə?tlə cənuba çəkilməyə başlayırlar. Bu günün Mancur, Tibet, Koreya, Çin və diğər xalqlarının soy-kökləri məhz cənuba istiqamət götürənlərdən olmuşlar. Dünyanın bu bölgəsinin bu günkü əhali coğrafiyası bu sıxışdırılmanın açık sübutudur.

M. Ö. 3500-il bundan əvvəl, burada yaşayan xalqlardan sadəcə Farslar'ın soy-kökləri buradan çox-çox uzaqlara, indiki İran ərazisinə köç edirlər. Maraglıdır neden sadəcə Farslar'ın soy-kökü bu qədər uzaq məsafəyə köç etmişlər? Farslar yuxarıda adları çəkilən diğər xalqlara nisbətən mədəni, siyasi, ideloji olaraq çox zəif idilər. Bütövlük anlyışları tayfa anlayışından uzağa keçməmişdi. Fiziki olaraq döyüş qabiliyyətləri çox zəif idi. Farslar'ın Türklərə pateloji nifrəti o andan başlayır. Məsələ burasındadır ki, Farslar'ın köç etdikləri İran da Türklərin qədim məskənlərindən hesab olunurdu. Himalaydan Türklərin əsarətindən canını quratrıb qaçan Farslar, İran'da da Türklər ilə üz-üzə qalırlar.

Farslar bura gəlmədən öncə İran'da Türklər yerli xalq idilər. Türklər'in İran'da öz dili, mədəniyyəti, dövləti vardı. Qısacası Farslar yağışdan cıxıb, yağmura düşdülər. Ancaq yorğun düşmüş Farslar buradan hara qaça bilərdilər ki?

Əlbətdə ki, taleləri ilə barışmaq məcburiyyətində idilə?r. Oturaq həyat tərzinə keçərək Türklər ilə qaynayıb qarışmağa üstünlük verdilər. Üstün irq olan Türklər ilə qaynayıb qarışmaq, Farslar üçün heç də asan olmadı. Türklər ikinci dərəcəli hesab olunan Farslar'ı yaxına buraxmaq belə istəmirdilər. Qədim Türklərdə? nəinki ikinci dərəcəli xalq ilə, hətta Türklər ilə eyni statusda hesab olunan başqa xalq ilə ailə izdivacı yasaq idi. Türklər üçün Farsın kişiləri qul, kölə, qadınları isə əyləncə varlığı hesab olunurdu. Nə edək bu qədim dünyanın acımasız qanunu idi. Bu vəziyət Farsları başqa yol ilə getməyə vadar etdi. Beləliklə əlacsız qalan Farslar həm İran'da qalmaq üçün, həm də özlərini qorumaq üçün fərqli yol seçdilər. Seçim Farslar'ın milli psixologiyasına uyğun yol idi. Yaltaqlıq, ikiüzlülük, qorxaqlıq və s. geyri insani keyfiyyətkər ki, bütün bunlar Farslar'ın daşıdığı əsas xarakterik xüsusiyətlər idi ki, seçilən yol ilə eyniyyət təşkil edirdi. Seçilən yolun mahiyyəti aşağıdakıları özündə ehtiva etməkdədir:

1). Fars qadınları vasitəsi ilə Ermənilərin yaptığı kimi, Türk böyüklə?ri və sərkərdələrini ələ almaq, lazım gələrsə onlara ərə vermək və bununla da dövlətin ən üst səviyyə?sində yüksək post tutmaq.

2). Gələcəkdə həmin qadınların vasitəsi ilə farsların savadlı insanlarını dövlətin idarə edilməsinə cəlb etmək.

3). Ən son hədəf isə bu günün ifadəsi ilə desək, təkamül yolu ilə dövlətin bütün idarəsini ələ almaq.

4). Nəticədə, heç bir əmək sərf etmədən, qurban vermədən, ortada var olan Türk dövlətini Fars dövləti kimi formalaşdırmaq.

Beləliklə Farslar istədiyi nəticəni də əldə etdilər. M. Ö. 550-ci illərdə indiki İran üzərində var olan Türk dövlətinin (bu Midiya dövlətidir ki, bu barədə aşağıda danışacağıq) mahiyyətini dəyişib, Fars dövlə?tini, Əhəmənilər dövlətini qururlar. Bu prosses təxminən Farslar'ın 200-il zamanını almış olur. Farslar'ın İran'da ilk dəfə hakimiyyətdə olduqları bir dövlət təşəkkül tapır. Bu dövlət Makedoniyalı İsgəndər'in ilk hücumu ilə dağıtılana gədər yaşayır.

Əlbətdə ki, heç bir hərb və savaş qabiliyyəti olmayan Farslar'ın taleyi bundan artıq ola da bilməzdi. Ümumiyyətlə tarixin sonrakı mərhələlərində də gördüyümüz kimi Farslar'ın İran'da qurduqları dövlətlər, xarici hərbi müdaxilə ilə ortadan qaldırılmışdır. Maraqlı burasıdır ki, hərbi müdaxilənin ilk hücumu ilə Fars dövləti tarix səhnəsindən tamamən silinir, Fars dövlətinin mövcudluğu belə imkansız görünür. Yalnız o andan etibarən Farslar'ın yenidən təşəkkül tapmaları, İsgəndər'in hücumundan sonra 700-il, Ərəblərin hücumundan sonra isə 1300-il zaman almışdır.

farslar iran'a gəldikləri andan itibarən ermənilərin yaptiği gibi Farslar'da da içlərindəki aşağılıq komleksinin təsirindən doğan bir içgüdü ile türklərə karşi kin və nifrət duymağa başladılar. Bu kin ve nifrət onların ədəbiyyatlarında, bədii sənət əsərlərində öz əksisni tapmağa başladı. Farslar'ın ən böyük şairi Firdovsi'nin “Şahnaməsində” belə? ən açıq və radikal formada özünü biruzə verməkdədir. Əsər tamamən Türk düşmənçiliyinə köklənmişdir. Farslar'ın Türk düşmənçiliyinin ideloji prinsipləri hər zaman bu əsərə dayandırılmışdır.

Yalnız Firdovsi deyil, bütün Fars şairləri əsərlərində Türkləri aşağılamışlar və Türk düşmanlığını təbliğ etməkdən heç bir zaman çəkinməmişlər. Farslar'ın İran'dakı hakimiyyəti hə?r zaman Türklər üçün tehlike yaratmıştır.

Hakimiyyəti ələ keçirən Farslar ilk öncə dövlətin idarə edilməsindən Türkləri uzaqlaşdırmışlar. Türkləri yoğun yaşadıqları bölgə?lərdən sıxışdırıb çıxarmış, sürgün etmişlər. Müharibə zamanı hərbi qüvvələrin böyük bir hissəsi Türklərdən təşkil olunurdu. Yəni Farslar üçün Türklər döyüşən əsgər idilər.

Əhəmənilər imperiyasının çöküşündən sonra İran'da yenə? Türklər öncəki qüdrətlərini bərpa edirlər. Eyni hal Sasanilərin çöküşündən sonra da baş verir.

Farslar'ın Türklərə qarşı qəddarlığının ən kuliminasiya zirvəsi Əhəmənilərin ən qüdrətli hökmdarı Kirin, qədim Azərbaycan'da yaşayan Türk kökənli Massagetlər tərəfindən öldürülməsi idi. Kirin öldürülməsinin qisasını Farslar minlərlə Türkü öldürməklə, Türk tayfalarını şərqə tərəf sıxışdırmaqla qisas alırlar. Türklər isə bunun qisasını Dara ilə İsgəndər döyüşündə Yunanlıların tərəfinə keçməklə alırlar.

Türk hökmdarı Atropat Yunanlılara qarşı döyüşməkdən imtina edir. Bunun qarşılığında isə İsgəndər Atropatın müstəqilliyini tanıyır. Burada İran'ın Əhəmənilərdə?n əvvəlki tarixinə baktığımızda Əhəmənilərdən əvvəl İran ərazisində Türklər Midiya adlı bir Türk dövləti qurmuşdular. Bu dövlətin əsasını 6-böyük tayfa tə?şkil etməkdə idi. Bu tayfaların 5'niN tarixçilər tərəfindənTürk soylu olduğu sübut Edilmiştir. Diğərinin isə ümumiyyətlə Farslar ilə və onların soyları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Dövlətin paytaxtı isə bu günün Həmədan şəhəri kimi tanındığı, qədim Ekbatan şəhəri olmuşdur. Həmədan şəhəri İran'da ən çox Türklə?rin bu gün belə yoğun yaşadığı bölgələrdəndir. Fars rejiminin HəmEdan'dan Türkləri çıxarmasının altında yatan esas səbəb bu şəhərin qədim Midiya'nın paytaxtı olması ilə əlaqədardır. Farslar bu şə?həri Türklərdən təmizləyib Fars'laşdırırlar ki, gələcəkte Midiya dövlətini Türk dövləti deyil, Fars dövleti kimi gələme versinler.

Beləliklə də İran'da Farslar'ın tarixini 500-600 il uzatmış oldular. Bizim bəzi sözdə tarixçilərimiz isə bu fitvaya rahat-rahat uymaqdadırlar. Farslar'ın İran'a gəlməsi də məhz Midiya'lıların zamanına təsadüf etməkdədir. İran'ın tarixi də demək olar ki, Midiya'dan başlayır. Xüsusən də dövlətçilik tarixi. Midiya'nın Fars dövləti kimi gələmə verilməsi tarixin çərxi fələyini 180-dərəcə dəyişəcəkdir. Belə ki, Farslar İran'a gəlmə xalq kimi deyil, İran'ın yerli (aborigen) xalqı kimi tarixə düşəcəkdilər. Çünki bir xalqın hər hansı məkanda öz dövlətlərini qurmasının əsas stimullaşdırıcısı həmin xalqın o məkanın gəlmə deyil, (aborigen) yerli xalqı olması əsas şərtdir.

Tarixi saxtalaşdırmaq olar, amma həqiqəti kəsib atmaq olmaz. Çünki həqiqət BÖYÜK YARADANIN sifətidir. “BÖYÜK YARADAN” isə hər zaman Türkün yanında olmuşdur. Yuxarıda qeyd ettik ki, Makedoniyalı İsgəndər'in İran'a hücumu Farslar'ın hakimiyyətinə son qoyur.

Nəticədə İran'da Türklər öz hakimiyyətini bərpa edir və əski qüdrətlərini geri qaytarırlar. İran'da bir çok Türk dövlətləri qurulur. Tarix isə öz axarında davam edib gedir.

Sasanilər dövrü

Sasanilər İran Türklərinə qarşı xüsusi qəddarlığı ilə seçilir. Bu sülalənin hakimiyyəti isə ərəblərin İran'a hücumuna qədər davam edir. Ərəblərin ilk hücumu ilə tarix səhnəsindən silinirlər. Ancaq bu sülalənin İran və Azərbaycan Türklərinə vurduqları zərbəni bu gün belə yaşamaqdayıq. Sasanilər hakimiyyətdə olduqları dönəmdə Türklərin öz doğma yurdlarından sürgün edilməsi ilə yadda qalmışdır.

Bilindiyi kimi Güney Qafqaz da Iran kimi qədim Türk yurdudur və burada hər zamankı kimi Türklər hökmranlıq etməkdə idilər. Bu sülalənin İran'da hakimiyyətdə olduğu zamanlarda Qafqaz'da isə Türk soylu Xəzərlər sülaləsi hakimiyyətdə idilər. Xəzərlər tez-tez İran'a iri miqyaslı hücumlar edərek Sasanilər'i məğlub edərlərdi. 2-əsr Sasanilər Xəzərlərə xərac vermişlər. O zamanlar Azərbaycan Sasanilərin idarəsi altında və Xəzərlər ilə həmsərhəd idi. Ona görə də Sasanilər Azərbaycan'da, xüsusən də şimal bölgələrində Fars'laşdırma apardılar. Məqsəd Xəzərlər'in hücumlarının qarşısını almaqla buraya yerləşdiriləcək Türkləri yaxın tayfalar vasitəsi ilə nəzarətə almaq idi. Bu tayfalar Tatlar, Ləzgilər vs. idilər.

Bu gün Azərbaycan'da Bakı ətrafı və kəndlərində, eyni zamanda şimal əyalətlərimizdə xüsusilə Quba-Xaçmaz regionlarımızda yaşayan Fars kökənli Tatlar vs halklar Sasani hökümdarı I. Qubadın zamanında yuxarıda qeyd etdiyimiz mə?qsəd üçün Azərbaycan'a köçürülmüşlər. Hətta cənub bölgələrimizdə yaşayan Talışlar və qərb bölgələrimizdə yaşayan Kürdlər də o zamanlar Azətbaycan'a köçürülmüşlər. Məqsəd Azərbaycan'ı başdan-başa Fars'laşdırmaq və Xəzər imperiyasının hücumlarının qarşısını almaq üçün burada Fars kökənli tayfalardan ibarət güclü bir istehkam yaratmaq idi.

Ərəblərin ilk hücumu ilə sasanilər tarix səhnəsindən silindilər. Ancaq bu əvvəlki gedişə bənzəmir. Ərəb xilafətinin çöküşündən sonra İran ərazisində böyük Türk dövlətləri ilə yanaşı xırda Fars dövlətləri də təşəkkül tapır. Sasanilərin, istər Güney Azerbayacan, İran, istərsə də Quzey Azərbaycan Türklərinə vurduğu ən böyük zərbə onların mədəniyyətinə, ədəbiyyatına və dilinə vurduqları zərbədir.

Bütün İran və Azrbaycanın ədəbiyyatının dili XV. Asra qədər Fars dili idi. Çünki Sasanilər bütün şair və ədəbiyyat xadimlərini yaradıcıqlarına müdaxilə edərək, onları Fars dilində yazmağa məcbur edirdilər. Və hakimiyyətləri dövründə Sasanilər Fars dilini dövlət dili elan etməklə yetinmədilər. Hətta Fars dilini bir mədəniyyə?t dili səviyyəsinə qaldırdılar. Fars dilinin mədəniyyət və ədəbiyyat dili olmasını məhz Sasanilər həyata keçirdilər. O səviyyəyə çatdırdılar ki, artıq ədəbiyyat xadimlərini Fars dilində yazmağa məcbur etməyə eytiyac qalmadı. (Örneyin Büyük şairimiz Nizami Gencevi şiirlerinin bütününü Farsca yazmışdır.) Zaman gəldi ki, Fars dilində yazmaq onlar üçün bir şan-şöhrət məsələsi oldu. Böyük şair olmanin yolu Fars dilində yazmaqdan geçirdi. Sasanilər dönəmində ədəbiyyat əhli arasında belə bir söz çox məhşur idi, ”böyük şairsənsə o zaman Fars dilində yazmalısan.” O zamandan bu günə qədər Fars dili İran'ın hakim dili oldu. Fars dili eyni zamanda şer dili idi. Türk dili hər yerdə sıxışdırılmağa başlandı. Qədim Türk yazılı ədəbiyyatları hər yerdə məhv edilməyə başlandı. Onsuzda Ərəblər bunun böyük bir qismini həyata keçirmişdilər. Yəni Farslar'ın yarım qalan işini onlar tamamladılar. Sonradan Farslar bu istiqamətdə fəaliyyətlərini sürətləndirdilər.

Düşünün ki, Türk dünyasının büyük şairi Nizami Gəncəvi Fars dilində yazmağa məcbur edildi. Sasanilər İran və Azərbaycan Türklərinin bu gün Alban əlifbası kimi tanınan qədim Türk əlifbasını məhv edib, tarix səhnəsindən sildilər. Sonra da saxta tarix uydurub Albaniyanın Türklərlə heç bir əlaqəsinin olmadığını yazdılar. Saxta dəlillər, sübutlar və arqumentləri əsas gətirərək, sübut etməyə çalışdılar ki, guya Albaniya Fars dövləti olub. Lakin gədim alban tarihi, bütün bu uydurulanlarin hepisini inkar etməkdədir.

      Ancaq bilindiyi kimi Albniya'da yaşayan 26 tayfanın hamısı Türk idi. Bu gün Ermənilərin və Gürcülərin öz əlifbası var. Bizim isə əlifba xaricdən transfer edilmişdir. Bizim əlifbamız olanda onların nəinki əlifbaları, heç şifahi ədəbiyyat nümunələri yox idi. Bu gün əlifbamızın olmamasının yeganə günahKarı Farslardır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi Farslar'ın İran üzərindəki iki dövləti, xarici müdaxilənin ilk hücumu ilə ortadan qaldırılmışdır. Əgər Farslar ciddi dövlətçilik təfəkkürünə sahib olsaydılar, onların dövlətlərinin taleyi bu şəkildə olmazdı. Bu bir aksiyomadır ki, dövlətin bel sütununun, əsasını ordu təşkil edir. Mükəmməl ordu quruculuğu isə ancaq və ancaq təbiəti etibarı ilə savaş ruhuna sahib xalqlara nəsib olan bir nəsnədir. Farslar isə bu nəsnədən tamamilə uzaq bir xalqdırlar. Onların dövlətçilik anlayışları dövlətin baş adamına yaltaqlıq və ikiüzlülüyə dayanan “sədaqət”dən o tərəfə keçməz. Köklü ağacı qurd necə içərsindən yeyərsə, Farslar da Türk dövlətlərini o şəkildə içdən yeyib dağıtmışlar.

Bu millətin Türkə nifrətinin təməlində bir şey dayanır: Azlıqda qalma psixologiyasının verdiyi aşırı aşağılıq kompleksi. Bu kompleks zaman-zaman içində Türkə nifrət üzərində köklənmişdir. Farslar'ın milli psixologiyalarında bu özünəməxsus tendensiya var. Belə ki, fərdi olaraq bir Fars'a edilən yaxşılığın onda doğurduğu gözü kölgəlilik, qarşı tərəfə nifrət yaradar. Fərdi psixologiya özünü milli psixplogiyada da biruzə verər.

Belə ki, Türklərin Fars'lara qucaq açması, onlara torpaq verməsi və dövlə?tlərinin ərazisində yaşamağa izin verməsinin sonu aşağılıq kompleksinin dərinləşməsinə, nəticədə isə Türkə qarşı nankorluq və nifrəti doğurmuşdur. Zamanı gəlidiyində isə Farslar əllərinə fürsət keçdikcə də?, Türklərdən qisas almışlar.

Ümumiyyətlə bu millətə yaxşılığın qarşılığı qisas doğurmuşdur. Eyni taleyi Türklər Farslar ilə qan qardaşı olan Ermənilər və Ərəblər ilə də paylaşmışdır.

Farslar'ın Türk tarixini saxtalaşdırması bu günümüzə qədər sürüb gəlməkdədir. Səlcuqlu imperatorluğu zamanında Türk sultanlarının Nizamül'Mülk adında bir milliyəti Fars olan bir vəziri vardı. Tarixçilərə və siyasətçilərə yaxşı bəlli olan “Siyasətnamə” əsəri başdan sona qədər, diğər Fars klassikləri kimi Türk düşmanlığına dayanır. Əsərdə Babək ə?xlaqsız bir insan kimi qələmə verilir. Bundan əlavə Babək, “Məzdək hərakat”ları və “Zərdüştlük” dini, əsərdə əxlaqsızlıq və mənəviyyatsızlıq kimi təqdim edilir. Babəkin, Məzdəkin qəhramanlıq şərəfi və ləyaqəti alçaldılır. Bu iki qəhramanın, tarixi şəxsiyyətin timsalında Azərbaycan Türkləri ümumiyyətlə bütün Türklər əxlaqsız, səviyyəsiz, birbirnin qadınına sataşan, namusuna göz dikən bir millət kimi tanıdılır.

      Amma bir şeyi xüsusilə qeyd etmək istərdim ki, Babək Azərbaycan Türklərinin qəhramanlıq tarixinin ən şanlı səhifəsi, ümumiyyətlə dünya tarixində belə, Babək kimi qəhraman yoxdur.

      Məqsəd yenə soylədiğim kimi Türkün tarixini saxtalaşdırmaq və Türkü aşağılamaqdır. Ərəblərin yürüşündən sonra demək olar ki, İran'da Farsların təsiri siyasi mənada yox dərəcəsinə yenir. Ancaq yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, Fars dili İran'da öz mövqeyini qoruyub saxlayır və get-gedə inkişaf etdirilir. Bütün mənası ilə 19. əsrin sonu 20. əsrin əvvəllərinə qədər İran'da Farsların təsiri o gədər də? hakim degildi. Hətta o dövr üçün adama elə gəlirdi ki, burada bu adda millət yaşamır. Frasların tarixi əlbəttə ki, saxtalaşdırması heç də Babək'lə bitmir. Bu mövzuya bu günün Fars şovinizminə toxunanda qayıdacağız.

Türklər ilə Farslar'ın ən böyük toqquşması 18. Esrin ikinci yarısında baş verir. Toqquşma 10-ilə yaxın müddətə qədər davam edir. Savaşın başında Türklər tərəfdən Ağa Məhəmməd Şah Qacar, Farslar tərəfindən isə Kərim Xan Zənd dayanır. Mübarizənin mahiyyətində duran səbəb, İran'da hər ikisinin timsalında Farslar'ın mı, yoxsa Türklərin mi, hakimiyyətə gəlməsi məsələsi idi. Bu savaşın əsas özəlliyi İran tarixində ilk dəfə Fars'lar hakimiyyəti hərb yolu ilə ələ keçirməyə cəhd göstərdilər. Ancaq Türk dəyanəti, Türk cəsarəti və nəhayət Türk qılıncı qarşısında məğlub oldular. Ağa Məhəmməd Şah Qacar, Kərim Xan Zənd'in cəsədini öz taxtının altında dəfn etdirdi ki, hər gün onun məzarının üstünə ayağnı basıb, taxtına çıxsın. Bu, bütün Fars'ların Türklərin ayaqlarının altına yıxılması, Türk tapdağının altına düşməsi mə'nasına gəlirdi.

Buna bənzər hadisəni bir dəfə Əmir Teymur da etmişdi. Firdovsi'nin məzarının üstünə gələn Teymur ayağını onun məzarının üzərinə qoyaraq deyir: ”Qalx, Fars köpək, gör sənin aşağıladığın Türk nələr eləyib.” Əlbəttə ki, bu kimi hadisələr Farslar'ın Türkə nifrətini artırmış, kinini daha da qabartmışdır.

Əslində istər Teymur'un, istərsə də Qacar'ın bu şəkildə davranmasına səbəb Farslar'ın özü olmuşdur. Örnəyin; Kərim Xan Zənd. Bu Fars şovinisti həyatı boyu minlərlə Türkü öldürmüş, yüzlərlə Türk kəndini yandırmışdırmış, neçə Türk şəhərini viran etmişdir. Ağa Məhəmməd Şah Qacar bu şovenistin etdiklərinin qarşılığı olaraq, Fars şəhəri olan Girman'da qadın, kişi demədən hamısının gözlərini ovdurmuşdur. Ağa Məhəmməd Şah Qacar bu qanı ancaq bu şəkildə yuya bilə?rdi. Firdovsi isə özünün “ŞahnamE” əsərində Türk millətini başdan sonadək aşağılamışdır. Əmir Teymur, Firdovsi'nin bu çirkin yazılarına görə ürəyindəki qəzəbini, onun məzarını ayağı ilə tapdalayaraq soyuda bilərdi. Atalarımızın bir misalı var:

” Yüyrək at özünə qamçı vurdurmaz.” Bəli, Farslar'ın tarix boyu Türklərə qarşı etdiyinin qarşılığı ancaq bu şəkildə ödənə bilərdi. Bunu yazmaqda məqsədim, bu gün belə Türkü aşağılamaqdan çə?kinməyən Fars'a keçmişini xatırlatmaqdır.

Ümumiyyətlə bu mənfur, yeri-yurdu məlum olmayan FARS ŞÖVENİSTLERE öz tarixi keçmişlərini, ayaqlar altına atıldığı dövrləri, onların yadına salmaq və xatırlatmaq gərəkəcəkdir.

Ağa Məhəmməd Şah Qacar, Əmir Teymur tərəfindən sındırılmış qürurlarını, hərb və ədəbiyyat ruhlarını xatırlasalar pis olmazdı. Bu millətdə tarix boyu heç bir zaman qürur olmadı. Bir millət əldə etdiklərini, qadınları vasitəsi ilə həyata keçirirsə, tarixde ermənilərin yaptiği kimi, o milletin hiç bir toplumda kişilik onurundan öz söylemeye haqqi yoxdur. erməni ve fars şövenistləri də tarix boyu böyle yaşamaya alişmişlar. ayaği sürüşkən erməni qadinlari hesabina ermeniler “təhcir”i erməni soyqirimi gibi tanitmaya müvaffag oldular.

Şah İsmayıl Xətai'nin qurduğu Səfəvilər dövləti zamanında Farslar tamamən gücsüz ve ordusuz idiler. hiç bir şekilde dövlət qurmaq imkanina sahib deyildilər. Xətai qədim Türk mifik-fəlsəfi-dini dünyagörüşü ilə İslamın sintezindən ibarət Şiəlik idelogiyasının əsasını goydu. Xətainin əsasını qoyduğu Şiəlik öz dövrünün mütərə?qqi dini cəryanı idi. Türk millətinin qədimdən ta Xətai dövrünə qədər davam edib gələn mifik-fəlsəfi-dini görüşlərinin bir növü zirvə nöqtəsi idi. Bütün bu mifik-fəlsəfi-dini görüşlər bir-biri ilə qırılmaz tellər vasitəsi ilə zəncirvari olaraq bağlı idilər. Qədim şamanizmdən tutmuş hürufiliyə qədər, bütün fəlsəfi və dini cəryanların, hamısını Xətai'nin şiəliyində görmək və duymaq olardı. O zamanın şiəliyi bəşəri, humanist və bu günün populyar modern dəğərlərini xüsusilə özündə ehtiva etməkdə idi. Bu dəğərlər bizzat Türkün qanında vardır.

Türk millətinin ta qədimdən bu günə qədər daşıdığı bütün dəğərlər hər zaman öz mütərəqqiliyini, bəşəriliyni, humanistlyini və müasirliyini özündə qoruyub saxlaya bilmişdir. Türk dəğərləri bütün keçmiş və gə?ləcək zamanlar, əsrlər, qənirələr və minilliklər üçündür.

Xətai elə bir din cəryanın əsasını qoymuşdur ki, Farslar ya bunu səmimi olaraq qəbul etməli idilər, ya da ki, qeyri-səmimİ qəbul edib özününküləşdirməli idilər. Birinci halı qəbul etməzdilər. Çünki bu onların qədim Türk mifik-fəlsəfi-dini dünyagörüşü ilə İslamın sintezindən ibarət Şiəlik idelogiyasının təsiri altında Türk millətinin bətnində bir millət kimi əriyib bitmələrinə, assimliyasiyasına gətirib çıxaracaqdı.

Əlbəttə ki, Farslar ikinci yolu seçdilər. Fars adət-ənənələrinə, fəlsəfi-mifik görüşlərinə, həyat-yaşayış tərzlərinə bürünmüş Fars şovinizmi İslam adı ilə meydana çıxmalı idi. İslamı yuxarıdakı kriterlərinə görə uyğunlaşdırıb, Fars şovinizminin mahiyyət və fəlsəfəsinə qörə şiəlikdə ciddi dəyişikliklər etdilər. Farslar İslamda müstəqil, yenilikçi və əsaslı bir dini cəryan yarada bilmək qüdrətində deyildilər.Ona görə də həyata keçirəcəkləri məqsədləri üçün şiəlik onlar üçün bir növü göydən düşmə? oldu. ilk başda İran'da mövcud olan bütün dini mərkəzləri ələ keçirdilər. Özlərindən dini rütbələr verməyə, İran'dakı İslam ümməti ilə özləri arasında təbəqələşmə yaratdılar. Kürdlənin psixologiyasına müraciət edəcək dini ayinlər həyata keçirir, özlərindən fitvalar verərdilər. Bu gün İran'da hakim olan dini anlayışın və düşüncənin təməli məhz Farslar tərə?findən qoyulmuşdur. Misal üçün siğəni, məhərrəmlik ayında insanların özlərinə işgəncə etməsi vs. kökü Fars əxlaqından, Fars fəlsəfəsindən gəlməkdədir. Bütün İran'da Fars əxlaqını, dəyərlərini, fələsəfi-dünyagörüşünü isam dini ilə uyğunlaşdırıb təbliğ edirdilər. Bununla da özləri haqqında mömin, alicənab xalq imici formalaşdırırdılar. Farslar çox gözəl bilirdilər ki, ortadoks din anlayışına sahib, dinin siyasət və dövlət işlərində ağırlıq nümayiş etdirdiyi Şərq'də hər hansı dövlətdə hakimiyyətə gəlməyin yolu həmin dövlətdə dini liderliyi ələ keçirməkdən ibarətdir.

      Məhz bu məqsədə çatmalarında, Azərbaycan Türklərinin yetişdirdiyi cahangirlərin zamanında buraxdıkları yanlışlar da Fars'lara böyük yardım etdi. Məsələn; Şah Abbasın paytaxtı Təbrizdən İsfana (farsların ədəbiyyat və mədəniyyət mərkəzi) köçürməsi, Fars dilini dövlət dili elan etməsi, Nadir Şahın isə paytaxtı Məşhəd'ə köçürməsi və bu şəhəri İran'ın siyasi mərkəzi etmək bir yana dursun oranı dini mərkəzə çevirməsi Fars'ların əlinə böyük imkanlar verdi. Hər iki şəhər daşıdıkları özəlliklər ilə yanaşı, həm də Fars'ların İran'da ə?n sıx məskunlaşdıqları böyük bölgələrdəndir. Məşhəd'in dini mərkəz kimi qəbul edilməsi, Fars'lara, dini liderliyi ələ keçirməkdə gözləmədikləri fürsəti verdi. Əksəriyyət dini liderlər, Şeyxülislamlar, Ülamalar Farslar idi. Və Fars'lar tədricən dindəki bu təsirlərini bütün İran'a, Güney Azerbaycan'a yaymağa başladılar.

Qum'da, İsfahan'da, Şiraz'da, Tehran'da vs. şəhərlərdə öz dini məktəblərini yaratdılar. Zaman keçdikcə Şah İsmayıl'ın əsasını qoyduğu Şiəlikdən heç bir iz qalmadı. Şiəlik, Fars şovinizmi ilə qaynayıb-qarışmış, qara-güruhçu, bir din məzhəbi kimi formalaşmaqda idi. 19. Eəsrin əvvəlləində bütün İran dini-ideloji-fəlsəfi olaraq, Şiəlik pərdəsinə bürünmüş Fars şovinizminin təsiri altında idi. Ancaq Fars'lar üçün əlverişli məqam yetişməmişdi. Çünki İran'da hələ də, Qacar'ların liderliyində Türklər çox güclüydülər. (Ağa Məhəmməd Şah Qacar'ın zamanına qədər, hətta onun dönəmində? də saray dili Türk dili idi. Baxmayaraq xarici dövlətlər ilə rəsmi yazışma dili Fars dili idi. Ağa Məhəmməd Şah Qacar'ın ölümündən sonra Türk dili saray dili olmaqdan çıxdı, yerini Fars dili aldı. Dildə və dində hakimiyyətini itirən Türklərin 19. Eəsrin əvvəllərindən etibarən dövlətdə və siyəsətdə mövqeləri getdikcə azalmağa başladı. İran'dakı Türklər'in mövqeyi, həmişə Azərbaycan Türklə?rinin mövqeyinə bağlı olmuşdur. Azərbaycan Türkləri həmişə İran Türklərinin hegomon qüvvəsi olmuşdur. Azərbaycan Türklərinin gücsüz olması, ümumiran türklərinin gücsüz olması anlamina gəlirdi. azərbaycan türklərinin gücden düşmesi şah abbas'ın paytaxtı təbriz'dən İsfahana köçürməsi ilə başlandı. Bütün dövrlərdə edilən müharibələrin məsuliyyətləri, acıları, insan təlafatlarının ağırlıqlarının hamısı Türklərin üzərinə düşürdü. Tarixi Azərbaycan torpaqlarının şimal bölgələrinin Rus imperiyası tərəfindən işğal edilməsi, Türklərin İran'dakı mövgelərinə vurulan ən böyük zərbələrdə?ndir. türkler dil, din, torpaq olaraq bütün olduklari müddetce güclü və qüdrətli idilər. Və siyasi olaraq da bütünləşmişdi, vahid dövləti, vahid sərhədi, vahid hakimiyyəti vardı. Assimlasiyaya uğrayaraq, Fars'laşan qanını qarışdıran, dilini unudan, manqurtlaşan, torpağı işğal edilən, inancını kayb edən Türk İran'da bir daha bütünləşməyəcəkdi. Nəticədə Qədim Türk yurdu İran'da, Türklər siyasi hakimiyyəti əldən verəcək və bu fürsəti qaçırmayan Farslar burada öz dövlətlərini quracakdılar.

Ceyhun Musayev