تاریخ بیلیمینده فلسفی بیر سورغولامانین

اؤنَمی اوزَرینه

دوچئنت دوکتور قوبیلای آیسئوَنَر

حاضیرلایان: گونتای جاوانشیر

  بو مقاله ده تاریخچیلیک ائتکینلیگی ایچینده فلسفی بیر سورغولامانین اؤنَمی اوزَرینده دورولاجاقدیر.  بو ندنله ده فلسفه  نین و تاریخ فلسفه  سی نین نه اولدوغوندان یولا چیخاراق، دوغا بیلیملری و تاریخ بیلیملری آیریمی چرچیوه سینده تاریخسل سوروشدورمانین اؤزَللیکلری اله  آلیناراق تاریخچیلیک ائتکینلیگی نین نه اولماسی گرکدیگی سورغولاناجاقدیر. 

  هر شئیدن اونجه ، فلسفه نین کندیسی بیر سورغولاما ائتکینلیگیدیر؛ بیر بوتون اولاراق وار اولان  حاققیندا دوشونمک و وار اولانین وارلیگینی سورغولاماق آنلامینا گلیر. بو سورغولامانین آماجی، وار اولانلاری بوتونسل بیر ایلیشکی ایچینده گؤرمک و اونلارا ایلیشکین گئنَل یاپیلار  اولوشدورماقدیر. اؤرنه یین بیر یئربیلیمجی هرهانگی بیر داشی اینجه له دیگینده، او داشین ده گیشیک یئر قاتمانلارینداکی اولوشومونو آچیقلامایا چالیشیر. بو، داشین بَللی بیر اؤزَللیگی باخیمیندان  اله آلینیپ اینجه له نمه سیدیر و بو یؤنویله ده آچیقلاما بوتونسل دئییل پارچاسالدیر. اویسا   بیر فیلسوف، داشی، یالنیزجا اونون بَللی بیر اؤزَللیگی باخیمیندان دئییل بوتون باشقا شئیلرده ده اورتاق اولان اؤزَللیکلری باخیمیندان اینجه لر. بو یانییلا فلسفه ، هرهانگی بیر بیلگی دالی نین  تَمَل دایاناقلارینی سورغولاما، اؤنجوللرله سونوچلارین توتارلی اولوب اولمادیغینی چیخارساما و او بیلگی دالیندا الده ائدیلمیش اولان بیلگی نین بوتونله، ائورَنسلله ایلیشکیسینی قورما چاباسی   اولاراق قارشیمیزا چیخار. بو ندنله هرهانگی بیر بیلگی دالی نین سورونلاری اوزَرینه فلسفه  یاپماق دئمک، او بیلگی دالی نین سورونلارینا ایلیشکین اویقون سورولار اورتایا قویماق دئمکدیر. 

  بو آنلامدا فیلسوف دا، بو ایشله وییله، وار اولانی بیر بوتون اولاراق اله آلان و اونون ائورَنسل و زورونلو اؤزَللیکلرییله ایلگیله نن و یینه اونون اوزَرینه سویوت، قاورامسال و قورامسال بیر سورغولاما ائتکینلیگینه گیریشن بیر کیشی اولاراق بَلیرله  نه بیلیر. 

  تاریخ فلسفه سی دئیینجه عاقلیمیزا ایلکین، تاریخسل سورَجین گیدیشاتینی یؤنه تن گئنَل یاسالاری کشف  ائتمه گیریشیمی گلیر. بو تور بیر دوشونمه چاباسی، باتیدا، 17. یوز ایلدن باشلایاراق گلیشیم گؤسترمیشدیر. بو عصردن اونجه ، قاپساملی تاریخ چالیشمالاری یاپان و چالیشمالارینی 

  سیستئماتیک بیر بیچیمده توپلایان Thucydides (م.اؤ. 5- جی عصر)، پولیبیوس  (م.اؤ.204-122)، لیوی (م.اؤ.59-م.س 17)، تاکیتوس (م.س.14-70) کیمی تاریخچیلر اولماقلا بیرلیکده، بیر وارلیق آلانی اولاراق تاریخین نه اولدوغونو سورغولایان تاریخچیلر اولمامیشدیر. اونلار داها چوخ کندی دؤنَملری نین اولایلارینی آنلادیب بَتیمله مکله یئتینمیشلر.

 ایلکین بن خلدون (1332-1404) و داها سونرا دا فرانسیس باکون'لا (1561-1626) بیرلیکده تاریخین نه اولدوغو اوزَرینه دوشونولمه یه باشلانمیشدیر. تاریخ فلسفه سی دئییمی ایسه، ایلک کز وولتر (1694-1778) طرفیندن، بیر تاریخسل دوشونمه ائتکینلیگی آنلامیندا قوللانماقلا بیرلیکده، اؤزَللیکله هئگل'ین (1770-1831) بو قونوداکی چالیشمالاریندان سونرا ائورَنسل تاریخ یا دا دونیا تاریخی آنلامینا قارشیلیق گله جک بیر بیلمه ائتکینلیگینه دؤنوشدورولموشدور. بو گیریشیمین تَمَلینده، تاریخسل اولقولارا دایاناراق یاپیلمیش اولان گئنَلله مه لر اوزَرینه قاپساملی آچیقلامالار گتیرمک ایسته گی واردیر: عجبا اولقولارین اولاگلیشلرینی یؤنه تَن زورونلو و ائورَنسل یاسالار وار میدیر؟ تاریخ دوزَنلی و توتارلی بیر بوتون اولاراق بیلینه بیلیر می؟ تاریخسل سورَچ یازقیسالدیر می یوخسا بَلیرله نمیش میدیر؟ تاریخین بیر باشلانقیجی و سونو وار میدیر؟ تاریخسل اولقولار آراسیندا ندنسل ایلیشکیلر وار میدیر؟ بو سورولای یانیتلایابیلمک، تاریخسل اولایلاری اینجه له ییب اونلار آراسینداکی باغلانتینی قورمامیزی گرکدیریر. بو ندنله تاریخ فلسفه سی نین ایشی، بو باغلانتیلاردان یولا چیخاراق تاریخسل بیلگی نین یاپیسی نین تَمَل 

اؤزَللیکلرینی کشف ائتمکدیر. بو آنلامییلا تاریخ فلسفه سی، تاریخین کندیسییله بیرلیکده گلیشن بیر آلان اولماقدادیر و تاریخسل بیلگی نین دوزَنله نمیش بیر بیلگی بوتونو اولاراق قارشیمیزا چیخدیغی هر یئرده او دا دوزَنلی و تانیملانمیش اولاراق قارشیمیزدا دورور؛ یعنی دیگر بیر دئییشله، تاریخ فلسفه سی قاتئقوریک بیر ائتکینلیک اولماقدادیر و آماجی، بیر بوتون اولاراق دونیا حاققیندا دوشونمک یا دا اونون یاسالارینی کشف ائتمکدیر.   بوندان باشقا، تاریخ فلسفه سی، تاریخچی نین یاپیب ائتمکده اولدوغو ایشین نه اولدوغونون سورغولانماسی آنلامینا دا گلمکده دیر و بو ائتکینلیک ایچینده، "تاریخچی کیمدیر؟ چالیشدیغی آلانین اؤزَللیکلری نلردیر؟ آراشدیرما یؤنته می نه اولمالیدیر؟ تاریخچی نین اونجه  لیکلری نلردیر؟ 

  بو اونجه لیکلر تاریخسل مَتنه نئجه ائتکی ائده ر؟ تاریخسل مَتن نئجه اینجه لنملیدیر؟ " کیمی سورولارا یانیتلار بولونمایا چالیشیلماقدادیر. بو آنلامییلا تاریخ فلسفه سی، هله اولاشیلمامیش بیر گئرچکلیک اوزَرینه بیر بیلمه ائتکینلیگی اولاراق دئییل، تاریخچی نین گئرچگه اولاشما چاباسی اوزَرینه بیر بیلمه ائتکینلیگی، بیر اینسانلیق دئنه ییمی و تاریخین دیگر دئنه ییم بیچیملرییله اولان ایلیشکیسینی و کئچرلیلیگینی کشف ائتمه گیریشیمی اولاراق تانیملانماقدادیر. 

  بو فرقلی یاخلاشیملاردان ایلکینه قورقوسال دیگرینه ایسه ائلئشدیرل تاریخ فلسفه لری آدی وئریلمکده دیر. قورقوسال تاریخ فلسفه لری بیر آنلامدا، کانتین (1724-1804) تومدن چوروتدویو "دوگماتیک مئتافیزیک"ین بیچیملری اولاراق اورتایا چیخماقدادیرلار. ائلئشتیرَل تاریخ فلسفه لری ایسه، اؤزَللیکله سون دؤنَمده، تاریخ فلسفه سی اوزَرینه چالیشان فیلسوفلارین یوغون  ایلگیلری سونوجو بیلیم فلسفه سی نین سورونلارینا دا دئیینَرَک، بیر بیلیمسل سوروشدورما منطیقی اولوشدورما چاباسینا دؤنوشدورولموشلردیر. بو چابانین دایاناغی، اولقوجو توتومدان ائتکیله نن   تاریخچیلرین دوغا بیلیمی نین یؤنته ملرینه اویقون بیر تاریخچیلیک ائتکینلیگینه گیریشمه لری اولموشدور. اویسا دوغا و تاریخ بیربیرلریندن فرقلی آلانلار اولدوقلاری اوچون آراشدیرما منطیقلری دا بیربیرلریندن فرقلی اولماق دوروموندادیر. 

  قورقوسال تاریخ تاساریملاریندا سورون داها چوخ تاریخین بیر وارلیق آلانی اولاراق نه اولدوغو اوزَرینده شکیلله نیر. اونون ایشله ییشینی آنلامایا چالیشاراق گیدیشاتینی بَلیرله ین یاسالارین نلر اولدوغونو کشف ائتمک آماجلانیر. کونتدان (1798-1857) مارکسا (1818-1883)، هئگل'دن  توینبی یه (1889-1975) قَدَر، دیگر بیر دئییشله، 20- جی عصره قَدَر تاریخ اوزَرینه  چالیشمیش بیر چوخ فیلسوف، تاریخین یاسال بیر زورونلولوقلا ایشله دیگینی؛ سورَجین دوغروسال یا دا دؤنگوسل بیر سئییر ایزله دیگینی گؤسترمه یه چالیشمیشدیر. بو فیلسوفلار تاریخسل آلانی اینسانین  گلیشیمی نین زمینی اولاراق تاسارلامیشلار و تاریخسل سورَجی دؤنَمسللشدیررک اینسانین گلیشیم آشامالارینی ساپتاماق ایسته میشلر. اؤرنه یین دونیا تاریخینی، هئگل'ین، تین ین کندیسینی تانیدیغی بیر سورَچ اولاراق، آسیا'دا باشلادیب آوروپا'دا سون بولدورماسی؛ کونتون، "اوچ حال یاساسی"ندا، تئولوژیک، مئتافیزیک و پوزیتیو اولماق اوزره اوچه آییرماسی؛ مارکس'ین، اوره تیم بیچیمی نین ده گیشیمینه ائندیرگه مه سی، هپ بو یاسال زورونلولوغو گؤسترمه یه یؤنه لیک چابالار اولموشلاردیر. بو دوروم بلکه ده، کانت'ین،  " اگر تاریخه اینسان ائیله ملری نین گلیشیمی و ایره لیله مه سی اولاراق باخامازساق هر شئی آنلامسیزلاشیر"- قایقیسیندان فیلیزله نمیش اولابیلیر. 

  بو تور تاساریملار اصلینده قارشیمیزا بیرَر تاریخ مئتافیزیکلری اولاراق چیخارلار. تاریخسل گئرچکلیگی اولدوغو کیمی بَلیرله دیگینی ساولایان بؤیله سی مئتافیزیک یاخلاشیملار، گئرچکده بیزی، تاریخه ایلیشکین بیر چوخ گئرچکلیک آنلاییشییلا قارشی قارشییا بوراخیرلار. هر شئیدن اونجه اونلارین تک و ائورَنسل دیزگئلر اولدوغو ساولانیر. بو دوگماتیک بیر مئتود آلیشدیر. روتهاکئر Rothacker(1888-1965)، دوگماتیگی، "بَلیرلی بیر ستیلین، اؤزگول بیر باخیش طرزی نین سیستئماتیگی نین آچیملانماسی اولاراق تانیملار. تاریخسل آلانین بَللی باخیش طرزلری نین سیستئماتیک آچیملانماسی   اولدوغو فیکری، بیزی، یاپی نین زورونلو بیر ایشله ییشی اولدوغو سونوجونا گؤتورور کی، بؤیله سی بیر ائتکینلیگین سونوجوندا گئرییه یالنیزجا بو زورونلو یاسالارین نلر اولدوغونو گؤسترمک قالیر. 

  مئتافیزیگین اورتایا چیخارمیش اولدوغو چتینلیکلرین عهده سیندن گلمک ایسته ین کیمی فیلسوفلار داها بیلیمسل بیر مئتود تاخیناراق یالنیزجا اولقولاردان حرکت ائدیب اونلار آراسینداکی ایلیشکیلرین منطیقینی چؤزمه یه چالیشمیشلار. اونلار دا، تاریخین بیر یاسا بیلیمی اولدوغونو ساولامیشلار و بو دوروم، اؤزَللیکله کونتون بیلیمجیلیگیندن سونرا، عئینی دوغا بیلیملرینده کی کیمی بیر یؤنته مین تاریخ بیلیملری اوچون ده کئچرلی اولابیله جگی دوشونجه سی نین اورتایا چیخماسینا یول آچمیشدیر.  

  دوغا بیلیملرینده کینه بنزَر بیر یؤنته م تاریخ بیلیملری اوچون ده سؤز قونوسو اولابیلیر می؟ بو سورو، تاریخ فلسفه سی آلانیندا اؤزَللیکله 19- جو عصرین اورتالاریندان باشلایاراق بوگونلره قَدَر گتیریلن بیر دارتیشمایا گؤنده رمه یاپار. دیلتهDilthey  (1833-1911) ایله بیرلیکده باشلادیلان بو دارتیشما، تَمَله اینسانی آلان تاریخ بیلیملری نین، دوغا بیلیملری نین یؤنته ملریندن  فرقلی بیر یؤنته مه صاحیب اولماسی گرکدیگی اوزَرینده تَمَللندیریلمیشدیر. بو سببدن تاریخ بیلیملری نین یئنی یؤنته می نین نه اولماسی گرکدیگینه ایلیشکین چالیشمالار، فیلسوفلارین آغیرلیکلی قونولارینی اولوشدورموشدور. بورادا آماچ، گئنَللیکله، دوغا بیلیملرییله تاریخ بیلیملری آراسینداکی فرقلیلیگی گؤزلر اؤنونه سرمکدیر. 

  آلمان ایده آلیستلرینه گؤره، دوغا بیلیملری نین آماجی گئنَل قاوراملارا اولاشماقدیر.

  بونا قارشیلیق تاریخ بیلیملری نین آماجی ایسه، تَکیل قاوراملارا اولاشماق، هر اولایی کندی بیریجیکلیگی ایچینده بَتیمله مکدیر. بو آنلامدا بیلیملر،Windelband (1848-1915) طرفیندن، یاساجی (نوموتئتیک) بیلیملر و بتیمله ییجی (یدیوگرافیک) بیلیملر دئیه ایکی گروپا آییریلمیشلار. یاساجی بیلیملر، یعنی دوغا بیلیملری، کندیلرینی تکرار ائدن بنزَر اولایلارین اورتایا چیخیشلاری نین یاسالارینی ساپتامایا دؤنوک بیلیملردیر. بَتیمله ییجی بیلیملر ایسه، بو آنلامدا تاریخ بیلیملری، کندینی تکرار ائتمه ین، بیر کز اورتایا چیخمیش اولان اولقولاری، اؤرنه یین بیر دؤنَمی، بیر چاغی، بیر صنعت آخیمینی، بیر پولیتیک دؤنَمی بَتیمله ین بیلیملردیر. ایشته تاریخ کندینی بیر کَز تکرار ائدن اولقولارین بیرئیسللیکلری نین قاورانماسی اوزَرینه بیر ائتکینلیک اولدوغو ایچین بیر 'یاسا' بیلیمی اولاماز. هرهانگی بیر تاریخسل اولقونون اورتایا چیخیش قوشوللارینی عئینی بیر فیزیکسل اولقونون اورتایا چیخیش قوشوللارینی بَلیرله دیگیمیز کیمی بَلیرله یه بیلمَریک. اؤرنه یین تاریخسل بیر اولقو اولان هرهانگی بیر ساواش آنجاق کندی اؤزَل قوشوللارییلا  دَیَرلندیریله بیلیر. اویسا فیزیکسل بیر اولقو اولان هرهانگی بیر حرکت گئنَل بیر ایلکه یه   اویوملولوغویلا دَیَرلندیره بیلیر. بو سببدن تاریخین آراشدیرما یؤنته می دوغا بیلیمی نین یؤنته میندن فرقلی اولماق دوروموندادیر. 

  دیلته یه گؤره، فرانسیس باکون'ون اونلو یاپیتلاریندان بو یانا، اولوشدورولان بیلگی قوراملاریندا بیلیم ایله دوغا بیلیمی قاوراملاری اؤزدئشلشدیریلمیشدیر. بو ندنله، اؤزَللیکله پوزیتیویستلر، بیلیم قاورامی نین ایچریگینی، بیلمه دورومونو دوغابیلیمسل بیر اوغراشیدان چیخاریلمیش قاوراملارا گؤره بَلیرله ین بیر آنلاییشا گؤره ساپتامیش و بورادان یولا چیخاراق دا، هانگی چابالارین بیلیم آدینی آلمایا لاییق اولدوغونا قرار وئرمیشلر. بونا گؤره، توپلومسال اولایلار یا نورماتیو (قورال قویوجو) دیسیپلینلرین قونوسو یاپیلمیش یا دا یاری بیلیمسل بیر یازیجیلیق نؤوعو ساییلان تاریخه بوراخیلمیشدیر. البتته، حقوق، پولیتیکا و بنزری نورماتیو دیسیپلینلر، ائتیک تَمَللره دایالی قوراللار اولوشدورمالاری آچیسیندان بیلیم ساییلامازلار. 

چونکو بیلیم قورال قویوجو دئییل، ترسینه قورال بولوجو بیر ائتکینلیک اولابیلیر. بونون اوچون دیلته، بیلیمین یؤنلدیگی اولقولار توپلولوغونو ایکی گروپا آییرمیش و بونلاردان دوغال اولقولارا یؤنَلینه نی دوغا بیلیمی، اینسان اولقولارینا یؤنَلینه نی ایسه تین بیلیمی اولاراق آدلاندیرمیشدیر. 

  اونا گؤره، تینسل دونیا ایچینده، اینسانین کندی ائیله ملرینه قویدوغو هدفلره گؤره اولوشان بیر دَیَر، بیر یاشاما آماجی اورتایا چیخار. اینسان، بونونلا، بیر نَسنَل زورونلولوقلار آلانی اولاراق دوغا آلانیندان آیریلیب یینه بو دوغا اورتاسیندا اولوشان بیر شئی اولاراق تاریخ آلانینا کئچر. بو آلانین ایشله ییشی دوغا آلانیندان فرقلیدیر. بو آلاندا، دوغا آلانیندا اولدوغو کیمی یاسال زورونلولوقلار یوخدور. ریکئرتRichert، بیلیم قاورامینی یالنیزجا دوغا بیلیملرینی

  اؤرنَک آلان بیر یاسا بیلیمی اولاراق آنلامانین، باکون'دان بَری بیر پوزیتیویست اؤنیارقیجیلیغین اورونو اولدوغونو بَلیرتیر. اویسا، تاریخ و دوغا بیلیملری، تَمَل یؤنته مسل قبوللرینده بَنزَرلیکلره صاحیب اولسالار دا آرالاریندا یئنه ده اؤنَملی فرقلیلیکلر بولونور. بونلارین ان بَللی باشلیجاسی، اؤزَللیکله اولایلار آراسیندا ایلیشکیلر قورارکن، تاریخ آلانیندا دوشگوجونون فاضلاجا یئر آلماسیدیر. دوشگوجو تاریخچی نین بوتون ائتکینلیکلرینده رول اوینار. چونکو تاریخچیلرین تک قایغیسی کئچمیشه آچیقلاما گتیرمک دئییل، کئچمیشی ینیدن قورماقدیر. بو سببدن تاریخ یاسالار بولماق پئشینده دئییلدیر. ریکئرت، تاریخی بیر یاسا بیلیمی اولاراق گؤرمک دئمه نین، "قارشیتلاری بیر آرایا گتیرمک"دن باشقا بیر شئی اولمادیغینی وورغولار. 

  یاسا' و 'تاریخ' قاوراملاری بیربیرلرینه قارشیتدیرلار. تاریخی، بیر یاسا بیلیمی اولاراق گؤرمه یانیلقیسیندان قورتولماق گرکیر.

 کولینقوود Colligwood، (1889-1943) ایلکه و یؤنته ملری دوغا بیلیمینکینه بنزه دیلرَک تاسارلانان بیر "اینسان دوغاسی بیلیمی" اؤنَریسی نین، 17. و 18. جی عصرلده اورتایا چیخمیش اسکی بیر اؤنَری اولدوغونو بَلیرتیر. اونا گؤره، "جان لوک دا (1632-1704)، هوم دا (1711-1776)، کانت دا، اینسان دوغاسی بیلیمییله اینسانین آنلاما یئتیسی نین نه اولدوغونو آنلاماقدا و اینسان ذئهنی نین کندیسی حاققیندا بیلگی ائدینمه سی سورونونو چؤزمکده باشاریسیز اولموشلاردیر." بو باشاریسیزلیغین ندنی، "اینسان دوغاسی بیلیمی"نین یؤنته می نین دوغا بیلیمی نین یؤنته مینه بنزدیلمه یه چالیشیلماسی یانیلقیسیدیر. گئرچکدن ده، دوغا بیلیملری نین نسنل و گئنَل یؤنته ملرییله، اینسانا ایلیشکین اؤزنل و اؤزَل سورَچلری آنلامانین اولاناقلی اولامایاجاغی آچیقدیر. ب