آذربایجان ملی حرکاتینین دونه نی و بو گونو

۱۳۲۰- نجی ایل شهریورین ۳- ده متفق دؤلتلر واسطه سی ایله نین اشغالی نتیجه سینده رضاشاه دیکتاتوراسینا سون قویولدو. اؤلکه ده نسبی آزادلیق فضا سینین یارانماسیلا زندان و محبسلرين قاپیلاری اؤلکه نین آزادلیق سئورانسانلارینین اوزونه   آچیلدی. بو فداکار و دموکرات شخصلر سورعتله یئنیدن مبارزه یه قالخدیلار. قیسا بیر زاماندا مختلف اجتماعی، سیاسی تشکیلات و قوروملار یاراندی. بو تشکیلاتلارین رهبرلی یینده اولانلارین  بیر چوخوسو آذربایجانین فداکار اؤولادلاری ایدی.

ایرانین بوتون ایالتلرینده خالقلارین کندلی و زحمتکشلری ایللر بویو ظلم و اسارت آلتیندا اولدوقلاریندان پهلوی رژیمینه قارشی نفرت و کین ایله سیلاحلانمیشدیلار مجادیله یه قالخدیلار.

بو مبارزه آذربایجاندا داهادا شدتلی ایدی. آرتیق کندلرده کندلیلر فئودال و اونلاری حمایه ائدن دؤلت ماَمورلارینین ظلمونه قارشی عصیانا باشلامیشدیلار. شهرلرده چشیدلی صنیفلرین نماینده لری ملی، سیاسی جمعیتلرده توپلاناراق، شاهلیق رژیمینین جنایتکار عنصرلرینین اؤز باشینالیقلارینا سون قویماق اوچون مختلف فورمالارلا مبارزه ائدیردیلر.

آذربایجان ملتی ملی آزادلیق مباریزه سینده یارانان تاریخی شرائطدن مهارتله استفاده ائدیردی. بو تاریخی شرائط متفیق دؤلتلرین ایرانی اشغال ائتمه سی ایله یارانمیشدی. خصوصیله سووئت اوردوسونون آذربایجان و ایرانین شمالیندا یئرلشمه سیندن یارارلانان آذربایجان آزادلیق سئورلری چوخ تئز بیز مدتده خالقی سفربر

ائتمه یه باشلادیلار.

یوخاریدا قئید اولوندوغو کیمی چشیدلی جمعیتلر او جمله دن "آذربایجان جمعیتی"، "آنتی فاشیست جمعیتی"، "ایران توده پارتیاسینین آذربایجان تشکیلاتی"، "کانون دموکراسی"، " زحمتکشلر اتحادیه سی" و ساییر تشکیلاتلارین مبارزه سی نتیجه سینده آذربایجان کندلرینده 200-قدر کندلی عصیانلاری تشکیل اولوندو، شهرلرده ایسه زحمتکش کوتله لرین مبارزه سی مختلف فورمالاردا داوام ائتدی.

لاکین بو جمعیتلرین هیچ بیریسینین پروگرامیندا بوتون آذربایجان خالقینی سفربر ائتمک اوچون بیر ملت کیمی اؤز ملی کیملی یی نی و میلتین تعیین مقدرات حقوقونو گؤسته رن سیاسی خط- حرکت یوخ ایدی. خالقین مبارزه سی بئله داوام ائده بیلمزدی. ملتین ملی آزادلیق حرکاتینی فورمالاشدیرماق اوچون بیر ملی دموکراتیک تشکیلاتین اولماسی لابد و ضروری ایدی. اگر جریان بئله داوام ائسه یدی، خالق ماَیوس اولوب و بو مبارزه نتیجه سیز قالاردی. اونا گؤره بوحرکالارتی بیرله شدیرن گوجلو بیر تشکیلات  و اونو رهبرلیک ائدن گؤرکملی شخصیته احتیاج دویولوردو. نهایت بو مساَله اؤز حلینی تاپدی. ملتین فداکار اوغلو سید جعفرپیشه وری آذربایجاندا اولان شرائطی بوتون اینجه لیکلریله درک ائده رک، تهراندا تبریزه گلیب بو جمعیتلرین رهبرلری ایله گوروشوب  وضعیتی مذاکره ائتدی. اونلارا بیر تشکیلاتدا بیرلشمه یی بیر تکلیف کیمی ایرلی سوردو. س.ج پیشه ورینین تکلیفی بوتون جمعیتلرین رهبرلری طرفیندن قبول اولوندو. نهایت ۱۳۲۴- نجو ایل شهریور آیینین ۱۲- سینده ۱۲ماده دن عبیارت مراجعتنامه ایله آذربایجان دموکرات فرقه سی اؤز یارانماسینی اعلان ائتدی.     

آذربایجان دموکرات فرقه سی قیسا زامان کسگینده آذربایجان اجتماعیتینین بوتون صنفیلرینی ملی مقصد اوغروندا بیرلشدیریب، خالقی اؤز مقدراتینی الده ائتمک اوچون سفربر ائتدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی جمعیتده اولان صینفی ضدیتی آرادان قالدیردی. اجتماعیتین بوتون زمره لریندن فرقه سیرالارینا قاتیلدی.

بورادا بئله سوال اورتایا چیخا بیلر کی، نه اوچون فرقه بو مساَله ده (صنفی ضدیتین قارشیسینی آلماقدا) موفق اولدو. اونا گؤره کی، ملتین وارلیغینی هر شئی دن اوستون توتوب و اهالینی بونو درک ائتمه یه چاغیریردی. خالقا آشیلاییردی کی، بو ضدیتلر قانون چرچیوه سینده حل اولونمالیدیر.

آذربایجان دموکرات فرقه سی ایکی استقامتده خالقی سفربر ائتمه یه باشلادی. بیرینجی سی تبلیغاتچیلیق: آذربایجان دموکرات فرقه سی نین عضولری بوتون کند و شهرلرده اهالینی توپلایاراق، ملتین اؤز مقدراتینی الده ائتمه سینی اونلارا آشیلادی. ایکینحی سی ایسه تشکیلاتلانما: بو تشکیلاتین مرکزینده حربی دسته لرین یارانماسی دوروردو. س. ج. پیشه وری اؤز خاطره سنده بئله یازیر." بیز فدائی دسته لرینی گیزلی فورمادا یاراتدیق، حتی فدائی باشچیلاری دا بیر-بیریندن خبر سیز اؤز دسته لرینی  یارادیردیلار. یعنی س.ج.پیشه ورینین باشچیلیغی ایله فدائی دسته لری آیری- آیریلیقدا یارادیلدی. البته فرقه رهبرلی یی ایکینجی مساَله یه داها آرتیق اهمیت وئریردی. اونا گؤره کی، مبارزه ده  تشکیلاتسیز بیر آددیم بئله ایره لی گئده بیلمزدی.

نهایت بو سفربرلیک ۱۳۲۴-نجو ایل آذر آیینین ۲۱- ده تام غلبه ایله باشا چاتدی و بو ملی حرکات آذربایجان تاریخینه " ۲۱آذر حرکاتی " آدیلا حک اولوندو.۲۱آذر حرکاتی نتیجه سینده آذربایجان خالقی اؤز مقدراتینی الده ائدیب، آذربایجاندا بیر ملی و دموکراتیک حکومت یاراندی و بیر ایل داوام ائتدی.

۲۱آذر حرکاتینین تاریخی تجربه سینی بو تفروعاتلا یازماقدان مقصد ندیر؟ سوالینا بئله جواب وئرمک اولار.آذربایجانین بو گونکو ملی آزادلیق حرکاتینین ۲۱آذر حرکاتی ایله اوخشارلیق و فرقلی جهتلر ندن عیبارتدیر؟ موضوسونا بو یازیدا توخونماق ایسته ییرم .

هم بو گونکو ملی حرکات، همده ۲۱آذر حرکاتی هر ایکی سی ملتین تعیین مقدرات حقوقو یولوندا آیاریلان مبارزه دیر. یو مبارزه ده آذربایجان خالقی اؤز اراده سی نی اورتایا قویماقلا کچمیش و ایندی ده ملی دموکراتیک حقوقونو ایسته ییب و ایسته ییر.   بو مبارزه نین مقصدی آذربایجان خالقینین اچتماعی، اقتصادی، سیاسی و ملی مدنی حاقلارینی الده ائتمکدن عیبارتدیر. داها دوغروسو بو گونکو حرکات ۲۱آذر حرکاتینین داوامی دیر.

لاکین بو گونکو ملی حرکاتی ۲۱آذر حرکاتیندان  فرقلندیرن جهتلر بونلاردیر.

۱- ۲آذر حرکاتی نین اساس مضمون و ماهیتی فئودالیزمه قارشی مبارزه ایدی و ائله بو سببدن ده بوتون آذربایجان کندلیلری بو حرکاتدا اشتراک ائتدیلر.

۲- او گونکو بین الخالق وضعیت و خارجی عامیلین ایراندا تاَثیری نین گوجلو اولماسی، خارجی عامیلدن مقصد متفق دؤلتلرین ایرانی اشغال ائتمه سی، بونون نتیجه سینده مرکزی دؤلتین ضعیفله مه سیدیر.

۳- بوتون سیاسی و اجتماعی جمعیت و تشکیلاتلارین اؤلکه داخیلینده آزاد فعالیتیائتمه سی و اونلارین بیر-بیریله دیل تاپیب بیرلشمه سی

۴- مبارزه ائدن قوه لر جمعیت پرنسیپلرینی شخصی پرنسیپلردن اوستون توتمالاری

حال بوکی، بو گونکو وضعیت تمامیله یوخاریدا قئید اولونان مساَله لردن فرقله نیر. مرکزی دؤلت بوتونلوکله اؤلکه یه نظارت ائدیر و حاکیم شوینیست هیچ بیر ملی تشکیلاتا قانونی فعالیت ائتمه یه امکان وئرمیر. اؤلکه داخیلینده مبارزه پراکنده شکیلده و یالنیزاساسا تبلیغات معارفچیلیک خاراکترلی داشییر. بو سییدن داخیلده اولان ملی قوه لر پراکنده حالدا حرکت ائدیر و واحید پلاتیفورم اطرافیندا بیرلشه بیلمیرلر. خارجده اولان ملی قوه لرین بیر چوخو ایسه جنوبی آذربایجان مساَله سینه سیاسی وحقوقی مستویده دئیل، بلکه داها چوخ عموم آذربایجان دیاسپورا و لوبیچیلیگی فورماسیندا عمل ائدیرلر.

آذربایجان ملی حرکاتینین بو گونکو پروبلملریندن بیریسی ده عموم ایران سیاسی و دموکراتیک تشکیلاتلاردا اولان آذربایجانلیلارین آذربایجان ملی حرکاتینا لاقئید یاناشمالاریدیر، بودا حرکاتین گئدیشاتینا منفی تاثیر بوراخیر. 

بو گون آذربایجان ملی حرکاتیندا فعالیت گؤسترن آکتیولرین بیر چوخو تشکیلاتچیلیقلا دئیل، یالنیز معاریفچیلیکله مشغولدورلار. حال بو کی، تشکیلات اولمادان هیچ بیر جمعیت ویا ملت فورمالاشا بیلمز. تاسفله آذربایجان ملی حرکاتیندا بیر چوخلاری شخصی پرنسیپی جمعیت پرنسیپینه اوستون توتورلار، بودا حرکاتین منفی جهتلریندن بیریدیر.

همچینین ملی حرکاتدا اولان باشقا منفی جهتلردن بیر نئچه سینیده قئید ائتمک یئرینه دوشر: خارجده اولان ملی قوه لرین چوخوسونون افراطچیلیغا یووارلانماسیدیر. ملی قوه لر آراسیندا اعتماد و اینامسیزلیق توخومونو سپیلمه سی و ملی حرکاتی نین علیهینه فعالیت گؤسترن ارتجاع و شوینیست عامیلینین گوجونون حدیندن آرتیق شیشیردیلمه سیدیر.

بو دئییلنلری نظره آلاراق، آذربایجانین ملی حرکاتینی فورمالاشدیرماق اوچون بیرینجی نؤوبه ده بوتون ملی قوه لر ایش بیرلی یینه طرف گئتمه لی، هم تبلیغات وهمده تشکیلاتچیلیق یولوندا بیرگه آددیملامالیدیرلار.

خالقی سفربر ائتمک اوچون بیر مرکزدن هم تبلیغات و هم تشکیلاتلاماغی اداره اوتمک لازیمدیر. بئله اولمازسا غلبه یه نائیل اولماق اولماز. خالقی بیر ملت کیمی فورمالاشدیرماق مقصدیله بوتون ملی قوه لر شخصی آمبیسیالاری بیر طرفه قویوب صداقتله جمعیت پرنسیپینه اینانیب عمل ائتمک لابددور. بو ایشی ضروری ائدن عامیل ۶۰ایل اؤنجه ۲۱آذر حرکاتینین تجروبه سی دیر. بو ملی حرکاتدا آذربایجان ملتی بیر یومروق کیمی فرقه اطرافیندا بیرله شه رک، خالقی غلبه دوغرو آیاردی. بو گونده بو تجربه اؤز قوه سینده قالیر. بیرلیک غلبه رمزیدیر.         

 کنعانی یدالله (نمینلی)