به مناسبت 29 مین سالگرد قیام ملی 29 بهمن در تبریز

آذربایجان و صد سال عصیانگری در ایران

(مابین سالهای 1359- 1356 ه.ش.)

 

درآستانه 29 مین سالگرد قیام ملی 29 بهمن تبریز قرار گرفته ایم.

بی شک این قیام مهمترین قیام مردمی سالهای انقلاب و فراموش شده ترین حماسه ملی سالهای حاکمیت جمهوری اسلامی است. به طور قطع می توان گفت که حماسه 29 بهمن به مثابه اولین و آخرین ضربه سهمگین ملی به پیکره فاشیزم آریائی و سلطنت پهلوی بود. حوادث بعدی تنها در حد مکمل قیام 29 بهمن است.

این قیام عظیم مردمی در شرایطی به وقوع پیوست که رژیم پهلوی در اوج غرور بود و دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی آن در نهایت هشیاری به سر می بردند. در این قیام پس از دهها سال برای نخستین بار در ایران، فریادهای "اولوم اولسون پهلویه"، "بیز بو شاهی ایسته میریک والسلام"، "یاشاسین آذربایجان"،.. با شدت وقدرت تمام شنیده شد.

پس از وقوع قیام آذربایجان در 29 بهمن و به آتش کشیده شدن دهها مرکز مروج پان فارسیزم و فحشاء، کنسول آمریکا در تبریز که شاهد ورود بسیار سریع و جدی اکثریت قریب به اتفاق محلات این شهر در قیام بود می گوید: «(این قیام) دروازه ها را برای نبردهای مذهبی و اجتماعی كه به سادگی آرام نخواهد شد، (تكرار می شود)، نخواهد شد، باز كرد.»

دانشجویان پیرو خط امام ، روزشمار انقلاب اسلامی «انقلاب اول» ، ج 9 ، مجموعه اسناد لانه جاسوسی ، تهران ، 1373 ، ص40

بعبارتی دیگر قیام ملی تبریز به منزله گشوده شدن درهای قلعه استبداد به دست جمعی از پیشروترین و جسورترین مبارزین کشور محسوب می شود. اما واکنش رژیم آریامهری در برابر این قیام عظیم ملی چه بود؟!

اولین واكنش رژیم پس از برقراری حكومت نظامی وکشتار دهها تن از مردم، موج دستگیری افراد مظنون بود. پس از پایان روز 29 بهمن، ظرف 48 ساعت 621 دانشجو روانه زندان شدند.اقدام دیگر رژیم، بركناری و تنبیه عوامل خودی در فردای حماسه قیام ملی تبریز بود. موضعگیری مسوولان حزب رستاخیر در این خصوص بسیار ناشیانه بود و حکایت از دستپاچگی شدید آنان داشت. هلاكو رامبد اظهار داشت: «عوامل آشوب تبریز معلوم نیست كی و از كدام مرز وارد ایران شده اند؟!» وی در روز بعد گفت: «كمونیست های شناخته شده سبب اغتشاش تبریز بوده اند.» ویا اینکه  محمود جعفریان یکی دیگر از مروجان فاشیزم آریایی در اجتماع اعضای حزب رستاخیز تبریز، چند روز بعد از قیام اظهار داشت:«آشوبگران كه تبریز را به آتش كشیدند تبریزی نبودند.» سپس مطبوعات رژیم یکصدا فریاد زدند که شورشگران از آنسوی مرز آمده بودند!

اکنون جهت روشنتر شدن میزان حضور ملت تورک آذربایجان و نیز دیگر ملل در بند ایران، در حوادث سالهای انقلاب و نوع برخورد حاکمان وقت با آنها، بخشی از تقویم مطول "آذربایجان و صد سال عصیانگری در ایران" مابین سالهای ( 1359- 1356 )، خدمت خوانندگان محترم تقدیم می شود. این تقویم بزودی بصورت کامل منتشر خواهد شد.

لازم به ذکر است که در این تقویم اهم اعتراضات، شورشها و قیامهای اجتماعی و سیاسی سالهای مذکور با مراجعه به اسناد معتبر ثبت و ضبط شده است. بی تردید این تقویم می تواند با بررسیهای بیشتر، دقیقتر و کاملتر شود .

 

                                                                                                                                                                فرزاد صمدلی

29 بهمن سال 1385

 

ب- عصر پادشاهی مشروطه ایران

...

- دوره محمدرضا شاه پهلوی

...

- مقطع نخست وزیری جمشید آموزگار (…مردادماه سال 1356 لغایت5 شهریور سال 1357)

- 31 خرداد ماه 1356: تظاهرات در مسجد دانشگاه تهران در اعتراض به رژیم پهلوی و مرگ غیر منتطره دکترعلی شریعتی در خارج

- 19 دیماه سال 1356: بدنبال انتشار یک مقاله توهین آمیز علیه ایت الله روح الله موسوی خمینی در روزنامه اطلاعات، جمعی از طلاب حوزه علمیه، اهالی منطقه تورک نشین نیروگاه وبرخی از مراجع قم و در راس انها ایت الله سید کاظم شریعتمداری به دفاع از ایت الله خمینی پرداختند. در تظاهرات قم چندین تن کشته شدند.

- 21 آذر ماه 1356: تجمعات اعتراض آمیز و ضد پهلوی دانشجویان در دانشگاه تبریز در یادبود حوادث 21 آذر ماه سال 1324و 25

- 29 بهمن ماه سال 1356: به مناسبت چهلم کشته شدگان قم تظاهرات عظیمی درتبریز بوقوع پیوست. تظاهرات عظیم و مردمی تبریز در حد یک قیام بزرگ ملی بود. این تظاهرات به دعوت ایت الله شریعتمداری از مسجد قیزیللی تبریز آغاز شد و در طی چند ساعت سراسر شهر را در برگرفت. در این تظاهرات دهها ساختمان مشکوک دولتی به اتش کشیده شد، دهها نفر کشته شدند و صدها نفر بازداشت گردیدند. قیام خونین 29 بهمن تبریز در واقع به مثابه مهمترین اعتراض ملی علیه استبداد پهلوی، سیاستهای پان آریانیستی ، برنامه های ضد دینی و فساد همه جانبه دولتی محسوب می شود. این قیام موتور انقلاب سال 1357 را در ایران روشن کرد و رژیم پهلوی را در معرض سقوط محتوم قرار داد.

- 1 فروردین ماه 1357: تظاهرات خانواده زندانیان سیاسی در برابر زندان،همزمان با تحویل سال نو

- 9 فروردین ماه سال 1357: به مناسبت چهلم  کشته شدگان تبریز، شهرهای قم، جهرم، یزد، کرمان، شیراز، اصفهان، تهران، مشهد و اهواز شاهد تظاهرات مردمی شدند. در این تظاهراتها جمعی کشته شدند.

- 11 فروردین ماه 1357: تظاهرات‌ مردم‌ شهرهاي‌ قم،اصفهان‌،کاشان‌،خرم‌ آباد،بهبهان‌،زاهدان‌،ساوه‌، زنجان‌، مشهد، فارس‌،لار،اليگودرز، جهرم‌،خوي ،خرمشهر،يزد و چند شهردیگر در خونخواهی شهدای قیام ملی تبریز  

- 18 فروردین 1357: حمله نیروهای گارد شاهنشاهی به دانشجویان معترض دانشگاه تبریز

- 21 فروردین ماه سال 1357: دانشجویان دانشگاههای تهران و علم و صنعت علیه حکومت پهلوی به تظاهرات اعتراض امیزی پرداختند. در پی حمله نیروهای گارد جمعی مجروح شدند.

- 23 فروردین ماه 1357: کشته شدن یکی از دانشجویان دانشگاه تبریز به دست نیروهای مسلح رژیم شاهنشاهی

- 24 فروردین ماه سال 1357: اعتراض بازاریان تبریز به شهادت دانشجوی تبریزی و تعطیلی بازار شهر بطور کامل

- 19 اردیبهشت سال 1357: بیش از 30 شهر کشور دستخوش ناآرامی و آشوب شد. همچنین در دانشگاههای تبریز، شیراز، اصفهان و تهران درگیریهای شدیدی بوقوع پیوست که منجر به کشته و زخمی شدن دهها دانشجو گردید.

- 21 اردیبهشت ماه سال 1357: دهها هزار نفر در تهران با شرکت در یک تظاهرات مردمی خواستار سقوط رژیم پهلوی شدند

- 15 خرداد ماه سال 1357: به مناسبت پانزدهمین سالگرد قیام خونین 15 خرداد ماه سال 1342، تظاهراتهای  گسترده ای در شهرهای مختلف برگزار شد.

- 20 مرداد ماه 1357: بدنبال وقوع تظاهرات اعتراض آمیز در اصفهان عده ای کشته شدند.

- 22 مرداد ماه 1357: تظاهرات‌ و درگ‌يري‌ مردم‌ با ماموران‌ رژيم‌ پهلوي‌ در بسياري‌ از شهرهاي‌ ايران‌ ازجمله‌ اهواز، قزوين‌،اراک‌، تهران‌، شيراز

- یک شهریور ماه 1357: وقوع تظاهراتهای خشونت آمیز در تهران و به آتش کشیده شدن بناهای دولتی

 

- مقطع نخست وزیری شریف امامی(از 5 شهریور ماه سال 1357 لغایت14 آبان ماه همان سال)

- 13 شهریور 1357: تظاهرات مسالمت آمیز دهها هزار نفری در تهران بعد از نماز عید فطر

- 17 شهریور 1357: قتل عام شدن بی رحمانه صدها نفر از مخالفان شاه در تظاهرات میدان ژاله و سایر محلات ناارام تهران، 17 شهریور به جمعه سیاه مشهور شد.

- 15 مره ماه سال 1357: وقوع تظاهراتهای مردمی وسیع در شهرهای تهران، زنگان(زنجان)، رشت، مشهد، اراک، بروجرد، ساری، دزفول، کرمان

- 17 مهرماه1357: وقوع تظاهراتهای مردمی و وسیع در شهرهای تبریز، اورمو(اورمیه)، جیلفا(جلفا) مشهد، اصفهان، …

- 18 مهر ماه 1357: بدنبال تخریب خانه های غیر مجاز در محلات شمس اباد، خاک سفید، سلیمانیه و مجیدیه درگیریهای شدیدی میان مردم و نیروهای دولتی بوقوع پیوست.

- 19 مهرماه1357: اعتصاب روزنامه ها

- 23 مهر1357: اعتصاب غذای زندانیان سیاسی در تبریز

- 24 مهرماه 1357: به آتش کشیده شدن مسجد جامع کرمان توسط ایادی پهلوی

- 9 مهر1357: اعتصاب وسیع در صنعت نفت

- 10 آبانماه1357: وقوع قیام مردمی در شهرهای سنندج و توفارقان(آذرشهر) و کشته شدن دهها تن از تظاهرات کنندگان، برگزاری تظاهرات گسترده در تهران

- 13 آبان ماه سال 1357: کشته شدن جمعی از دانش آموزان تظاهرات کننده در تهران

- 17 ابانماه 1357: تظاهرات ضد پهلوی در شهرهای نجف اباد و کرمانشاه

 

- مقطع نخست وزیری ارتشبد ازهاری(از 14 آبانماه سال 1357 لغایت9 دیماه همان سال)

- 11 آذر ماه سال 1357: وقوع تظاهراتهای هزاران نفری در تهران و شهرهای مختلف و کشته شدن دهها نفر

- 19 آذر ماه سال 1357: صدها هزار نفر در تهران و سایر شهرستانها تظاهرات کردند.

- 20 آذر ماه سال 1357: میلونها تن در تظاهراتهای مردمی تهران، تبریز و… تظاهرات کردند. در این تظاهراتها جمعی کشته شدند.

- 20 آذر ماه 1357: حمله چند تن از سربازان و در جه داران مخالف با رژیم شاهنشاهی به سالن نهار خوری افسران ارشد پادگان لویزان در شرق تهران و کشتار بیش از هفتاد نفر از افسران ارشد

- 5 دیماه 1357: تحصن اساتید دانشگاه تهران و کشته شدن استاد کامران نجات اللهی توسط عوامل رژیم پهلوی

- 7 دیماه 1357: حمله نیروهای شاهنشاهی به مردم قزوین و کشته شدن جمعی از مردم

- 29 دیماه 1357: تظاهرات بزرگ مردم تهران علیه حکومت بختیار در اربعین

- 1 بهمن ماه 1357: راهپیمائی عظیم مردم تهران در حمایت از آزادی زندانیان سیاسی

 

- مقطع نخست وزیری شاپور بختیار(از 9 دیماه سال 1357 لغایت 22 بهمن همان سال)

- 7 بهمن ماه 1357: تحصن جمعی از روحانیون در مسجد دانشگاه تهران علیه رژیم پهلوی

- 12 بهمن سال 1357: آیت الله خمینی در میان استقبال وسیع مردم وارد تهران شد.

- 19 بهمن ماه سال 1357: تظاهرات دهها هزار نفری فدائیان در تهران به مناسبت سالگرد عملیات سیاهکل

- 21 بهمن سال 1357: شورش پایگاه نیروی هوائی علیه رژیم پهلوی، همبستگی مردم با شورشیان

- 22 بهمن سال 1357: وقوع شورشهای عظیم در سراسر کشور، اعلام بی طرفی ارتش، سقوط رژیم پهلوی، استقرار یک حکومت با ساختار مبهم دینی در کشور

 

ج- عصر جمهوری اسلامی ایران

- دوره رهبری آیت الله روح الله موسوی خمینی

- مقطع دولت موقت به ریاست مهندس مهدی بازرگان(… لغایت 15 ابان ماه سال 1357)

 - 23  بهمن ماه سال 1357: در پی حمله برخی از اهالی فارس زبان اصفهان به محلات و روستاهای لرنشین، صدها  تن کشته شدند. اشوبها تا چند روز ادامه داشت.

- 23 بهمن ماه 1357: حمله نیروهای طرفدار جمهوری اسلامی به تجمع صنفی صیادان معترض در بندر انزلی

- 3 اسفند ماه 1357: جنگ شدید در سویوق بولاق(مهاباد) میان نیروهای کرد و دولتی، سقوط پادگان این شهر

- 4 اسفند سال 1357: تظاهرات دهها هزارنفری فدائیان در تهران جهت اعلام ضرورت مشارکت همه نیروهای انقلابی در دولت

- 14 اسفند ماه 1357: تجمع دهها هزار تن از مردم بر سر مزار دکتر محمد مصدق در احمد آباد

- 20 اسفند ماه 1357: اجتماع و تظاهرات دهها هزار نفری تورکمنها در شهرهای تورکمن صحرا،بندرتورکمن(بندرشاه)،داشلی بورون(داشلی برون)،گنبد قابوس (گنبد کاووس)و آق قالا(آغ قلعه- پهلوی دژ)... به منظور اعلام مطالبات ملی خلق تورکمن، به مرور بر شدت این تظاهراتها افزوده شد ودر جریان درگیریها یک نفر از اهالی تورکمن کشته شد.

- 28 اسفند ماه 1357: تظاهرات هزاران نفری زنان در تهران و سایر شهرها در محکومیت اجبار پوشش اسلامی برای زنان و حمله نیروهای موسوم به حزب الله به انان

- 28 اسفند ماه سال 1357: قیام مسلحانه در سنندج جهت کسب خودمختاری کردستان و نبرد با نیروهای دولتی، دهها تن در این نبردها کشته شدند.

- از ابتدای سال 1358 تا آغاز جنگ ایران و عراق در 31 شهریور ماه 1359: انتصاب دریادار مدنی به سمت استاندار خوزستان و سرکوب گروههای عرب مخالف رژیم، تبعید ایت الله شیخ محمد طاهر شبیر خاقانی از اهواز به قم و حصر خانگی وی، بروز درگیری در میان صیادان منطقه و نیروهای سپاه، کشته و زخمی شدن جمعی از اهالی عرب منطقه، انفجار خشم عمومی، وقوع درگیریها و قیامهای متعدد در شهرهای عرب نشین خوزستان و بمب گذاریهای متعدد و به آتش کشیده شدن تاسیسات اقتصادی و نفتی

-  5 فروردین ماه 1358: وقوع درگیری میان نیروهای دولتی و تورکمن در گنبد و کشته شدن یک نفر و زخمی شدن صدها نفر دیگراز اهالی

- 6 فروردین ماه 1358: حمله نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به تجمع گنندگان باغ ملی در گنبد و کشتار دهها تن از تورکمنهای بیدفاع و هویت طلب

- 8 فروردین ماه سال 1358: آغاز قیام مسلحانه اهالی ترکمنستان جنوبی(ترکمن صحرا) جهت کسب خود مختاری و بروز نبرد سنگین میان تورکمنها و نیروهای سپاه پاسداران، دهها تن در این حوادث کشته شدند، درگیریهای تا آخر فروردین ماه ادامه داشت.

- 9 فروردین ماه 1358: تظاهرات چند هزار نفری اهالی خانا(پیرانشهر) درآذربایجان و حمایت از آرمان ملی تورکمنها

- 12 فروردین ماه 1358: اکثریت مطلق واجدین شرایط در استانهای آذربایجانی نشین، کرد نشین و تورکمن نشین از شرکت در انتخابات تعیین نوع رژیم جمهوری اسلامی ایران خودداری کردند.

-  دوم اردیبهشت ماه سال 1358: حمله کردهای مسلح به اهالی تورک غیر نظامی درنقده، صدها تورک دراین حمله غافلگیرانه کشته شدند، با قیام اهالی نقده کنترل شهر دوباره در دست تورکها قرار گرفت.

- 3 اردیبهشت 1358: راهپیمائی بزرگ اهالی تبریز در دفاع از آیت الله شریعتمداری و اعتراض به چاپ مقاله ای توهین آمیز با نام «بهانه ها را باید از دست خائنان گرفت» به قیلم صادق خلخالی

- 4 اردیبهشت ماه 1358: تجمع و راهپیمائی دوم مردم تبریز در حمایت از آیت الله شریعتمداری

- 29 اردیبهشت ماه سال 1358: تظاهرات صد هزار نفری مردم تهران در دفاع از آزادی مطبوعات مود حمله شدید نیروهای حزب الله قرار گرفت. دهها نفر مجروح شدند.

- 8 خرداد ماه سال 1358: قیام مسلحانه اهالی عرب محمره(خرمشهر) و کشتار مردم توسط نیروهای دولتی

- 30 خرداد ماه 1358: وقوع تظاهرات دهها هزار نفری در مخالفت با سیاستهای مستبدانه جمهوری اسلامی در تهران، نیروهای طرفدار ابوالحسن بنی صدر و نیز سازمان مجاهدین خلق در برپائی این تظاهرات نقش مهمی داشتند.حمله نیروهای حکومتی به آنان،عده‏ای کشته و عده زيادی دستگير شدند.

- مرداد ماه 1358: نا آرامیهای پراکنده در آذربایجان و حمله مردم در برخی از شهرها به مراکز ژاندارمری و  کمیته های انقلاب اسلامی و خلع سلاح آنها

- 21 مرداد ماه سال 1358: تظاهرات هزاران نفری دفاع از آزادی مطبوعات در تهران با حمله حزب الله به شدت به خشونت کشده شد. صدها نفر زخمی شدند

- 26 مرداد سال 1358: قیام مسلحانه اهالی پاوه و هجوم نیروهای دولتی برای سرکوب کردها، ده ها تن کشته شدند.

- 28 مرداد ماه سال 1358: تصرف سنندج توسط نیروهای حزب دموکرات کردستان و بروز درگیریهای پراکنده میان گروههای رقیب کرد در سراسر کردستان و کشته شدن بیش از هزار تن از طرفین در این درگیریها تا سال 1365

- 30 مرداد سال 1358: اعدام دسته جمعی روشنفکران کرد در پاوه

- 1 شهریورسال 1358: قیام مسلحانه اهالی سقز و هجوم نیروهای ارتش و سپاه پاسداران و سرکوب خونین مردم. دهها تن کشته شدند.

- 13 شهریور ماه سال 1358: قیام مسلحانه اهالی سویوق بولاق (مهاباد) و سرکوب شدید اهالی توسط نیروهای رژیم، دهها تن کشته شدند.

- 15 شهریور سال 1358: سرکوب قیام مسلحانه اهالی سردشت، دهها تن کشته شدند.

- 15 مهرسال 1358: وقوع جنگ در نزدیکی سردشت میان کردهای مسلح و نیروهای دولتی، نزدیک به 100 نفر از هر دو طرف کشته شدند.

- 28 مهرماه سال 1358: حرکت مسلحانه کردها در سویوق بولاق، دهها تن کشته شدند.

- 8 آبان ماه سال 1358: تظاهرات زنان در تهران برای برابری حقوق زن و مرد، مورد حمله حزب الله قرار گرفت.

 

- مقطع حکومت شورای انقلاب(از 15 ابان ماه سال 1357 لغایت5 بهمن سال 1358)

- 11 آذرماه 1358: برگزاری تظاهرات وسیع ضد دولتی در تبریز در اعتراض به عدم انعکاس اخبار واقعی از حوادث آذربایجان در رسانه های فارسی زبان، اعلام ابطال انتخابات رای به قانون اساسی

- 14 آذرماه 1358: حرکت صدها هزار تن از اهالی شهرهای تورک نشین به سوی تبریز

- 15 آذرماه سال 1358: قیام در تبریز در اعتراض به حمله خونین نیروهای حزب الله به دفتر ایت الله شریعتمداری

- 16 آذرماه سال 1358: قیام نیروهای حزب خلق مسلمان در تبریز و تصرف رادیو و تلویزون و دیگر نقاط کلیدی این شهر، تاسی دیگر شهرهای آذربایجان از جمله اردبیل و اورمیه به تبریز، بصورتی که اکثر شهرهای آذربایجان به مدت چند روز از تحت کنترل رسمی رژیم تهران خارج شد، تهدید به بمباران تبریز از سوی حکومت

- 22 آذر ماه سال 1358: تظاهرات عظیم  میلیونی در تبریز در حمایت از ایت الله شریعتمداری، دفاع از حزب خلق مسلمان، محکومیت قانون اساسی، آزادی زندانیان سیاسی آذربایجان، اخراج شبه نظامیان غیر تورک از آذربایجان، زمزمه خودمختاری آذربایجان

- 14 دیماه سال 1358: قیام مجدد آذربایجان و درگیری با نیروهای دولتی تا 21 دیماه، دهها تن در تبریز کشته و یا اعدام شدند.

-17 دیماه 1358: وقوع درگیری شدید درمیان هوارداران دو حزب کردی دموکرات و کومله در سویوق بولاق(مهاباد) و کشته شدن چندین نفر از دوطرف و نیز جمعی از سربازان وظیفه ارتش

- 23 دیماه: اعدام دهها تن از طرفداران خلق مسلمان در تبریز و حمله نیروهای دولتی به دفاتر و مراکز آنها در سراسر آذربایجان

- 29 بهمن 1358: حمله نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به مردم تورکمن صحرا و بازداشت دهها تن از آنان

 

  - مقطع ریاست جمهوری ابوالحسن بنی صدر(از 5 بهمن سال 1358 لغایت30خردادماه سال 1359)

- 29 اسفند ماه 1359: اغاز نبردهای جدید مسلحانه میان کردها و رژیم تهران در منطقه کامیاران و سپس سرایت ان به تمام استان کردستان

- اسفند ماه سال 1359: وقوع زدوخورد شدید میان طرفداران بنی صدرومسعود رجوی(رییس سازمان مجاهدین خلق) از یک سو و نیروهای حزب الله

- 30 خرداد ماه سال 1359: وقوع نبردهای شدید خیابانی میان نیروهای مجاهدین خلق و حزب اللهی های رژیم

 

- مقطع ریاست جمهوری محمدعلی رجایی( از 31 خرداد ماه  1359 لغایت 8 شهریور ماه سال 1359)

- 2 شهریور ماه سال 1359: نبردهای مسلحانه چریکی فدائیان خلق با نیروهای دولتی در جنگلهای شمال

 

- مقطع دولت موقت به ریاست حجت الاسلام مهدوی کنی

...