David West

فئنومئنولوژی ندیر؟

ترتیب  و تلخیص ائدن:

 گونآل آیقار

فئنومئنولوژی نین قوروجوسو آلمان دوشونور ائدموند هوسسئرل’دیر (Edmund Husserl). اونا گؤره گئرچَک، پلاتون’ون دا ایره لی سوردویو کیمی، موطلق اولمالیدیر. ائش دئییشله هر نسنه  نین بیزیم اونا وئردیگیمیز آنلامین و یاخیشدیردیغیمیز اؤزَللیکلرین دیشیندا، کندینه اؤزگو و کندینده اولان، هر زاماندا کئچرلی و دَییشمَز بیر یاپیسی واردیر. نسنه ، اینسانلارین دئییل، اینسانلارین دیشیندا اؤنجه سیز و سونراسیز بیر نسنه لر دونیاسینین وارلیغیدیر. فیزیکین اورونو اولمادیغی کیمی مئتافیزیکین ده اورونو دئییلدیر، کندی موطلق یاپیسی ایچینده دیر. گئرچَک، بؤیله سینه ایدئآل بیر یاپی داشییانین نیته لیگیدیر. هوسسئرل، بو ساوی ایله بوتونو ایله پلاتون’ون ساوینا یاخلاشیر. 

                   هوسسئرل’ین بیچیملندیردیگی فئنومئنولوژیک یؤنتَمین ایلک آددیمی فئنومئنولوژیک ائندیرگه مه  یا دا epokhe ’دیر. epokhe ذئهنسل ائدیملرین (عمللرین)، بو ائدیملرله یا دا دونیاداکی نسنه لرین وارولوشویلا ایلگیلی قاورام و اؤن قبوللردن باغیمسیز بَطیملنمه سینی(تصویرلنمه سینی)، اولاناقلی قیلار. فئنومئنولوژی، پسیکولوژی نین ترسینه ذئهنسل ائدیملرین ندنلرینی، سونوچلارینی و بو ائدیملره  ائشلیک ائدن فیزیکسل عنصورلری دیققته آلماز. آما بو سورَجده نسنه لر بوتونویله اورتادان قالخماز. چونکو اینجه لنن نسنه  هر زامان گئرچَک بیر وارلیق اولمایابیلیر، اژدرحالارین وارلیغین اینانابیلیر یا دا پنبه سیچانلار دوشله نه بیلیر، نسنه  گئرچَک دیشی اولابیلیر. دولاییسییلا ذئهنسل ائدیملرین بطیملنمه سی، نسنه لرین ده بطیملنمه سینی ایچریر. آما بو نسنه لرین وار اولدوقلاری وارساییلماقسیزین یالنیزجا بیرَر فئنومئن اولاراق بئتیملنیر.  

                   فئنومئنولوژیک یؤنتَمین ایکینجی آددیمی،eidetik  ائندیرگه مه دیر(ارجاعدیر). بو آددیم، بیر نسنه نین بیچیمینی سئزه بیلمه یه، نسنه نی اولاسیلیقلار و راستلانتیلار دیشینداکی دَییشمَز اؤز یاپیسی ایچینده قاورامایا وئریر؛ بؤیلجه  یالنیزجا بَلیرلی بیر ذئهنسل ائدینیمین دئییل اونونلا قارشیلاشدیریلابیلیر هر تورلو ائدیمین ائیدوسو(بیچیمی) سزیله بیلیر. اؤرنه یین گؤرولن هر نسنه نین بیر رنگی، اوزامی(وسعتی) و بیچیمی اولمالیدیر. ائیدئتیک ائندیرگه مه  یالنیزجا دویوسال عاغیل و نسنه لرین اینجَلنمه سینده دئییل، ریاضی نسنه لرین، دَیَرلرین، روحسال دوروملارین و آرزولارین اینجَلنمه سینده ده قوللانیلابیلیر.  

                  فئنومئنولوژیک یؤنتَم نسنه لرین بیلینیشی سیراسیندا بو نسنه لرین قورولدوغو یا دا اینشا ائدیلدیگی سورَجلری ده دیققه آلیر. اؤرنه یین بیر آغاجین گؤرولمه سی سیراسیندا، آغاجین دَییشیک زامانلاردا، دَییشیک آچیلاردان و اوزاقلیقلاردان گؤرولمه سی ایله چوخ چئشیدلی گؤرسل دئنئییملر ائدینه یلیر آما گؤرولن شئی یئنه تک بیر قالیجی نسنه  اولاراق آلقیلانیر. 

فئنومئنولوژی

                  فلسفه ده ائدموند هوسسئرل طرفیندن قورولموش اولان فئنومئنولوژی فلسفه سی، 20. یوزایلین باشلاریندا پوزیتیویزمه  و آمپیریسیزمه  قارشی چیکیردی. فئنومئنولوژی، فلسفه نین بیلگی، وارلیق، دیگر فلسفه لری کیمی آلانلارییلا اوغراشدیغی اوچون تومَل بیر نیته لیک داشییردی. بعضیلرینه گؤره ایسه بیر فلسفه  آخیمی اولماقدان چوخ، بیر فلسفه  یؤنتَمی ایدی. بو آخیم دا دیگر فلسفه  آخیملاری کیمی اؤز- نسنه  ایلیشکیسیندن یولا چیخیردی. 

  فئنومئنولوژییه گؤره نسنه ، اؤزنه نین دیش دونیا ایله گیردییی ایلیشکیلر سونوجوندا دویو اورگانلارییلا آلقیلادیغی بیر دوروم، داها دوغروسو بیر دئنئی وئریلری ایدی. اصلینده بو بآخیمدان پوزیتیویزم و آمپیریسیزمله بیر فرقلیلیک گؤسترمیردی. آنجاق تک تک نسنه لرین اولوشدوردوغو نسنه لر دونیاسی سؤز قونوسو اولدوغوندا، پوزیتیویزم و آمپیریسیزمدن فرقلی بیر توتوم اورتایا چیخیردی. هوسسئرله گؤره نسنه لر دونیادا آنجاق ‘راستلانتی’ کاتئقوریسی ایله قاورانابیلیردی. یعنی دیگر ایکی فلسفه نین ایددیعا ائتدیگی کیمی، نسنه لر دونیاسیندا موطلق کئچرلیلیگی اولان یاسالار، داها دوغروسو دوغا یاسالاری ائگئمَن دئییلدیلر. 

                  ندن- سونوچ ایلیشکیسی ایچینده اله آلینان دوغا یاسالاری، هوسسئرله گؤره، بَللی بیر تآخیم قوشوللار آلتیندا الده ائدیلن سونوچلار ایشیغیندا بیر کَسینلیک دَیَری داشییردیلار. قوشوللار دَییشدیگینده ایسه، فرقلی سونوچلار الده ائدیلجَک و دوغا یاسالارینین گئنَل کئچرلیلیک ایدیعالاری سؤز قونوسو اولامایاجاقدی. بو ندنله ده نسنه لر دونیاسی آنجاق راستلانتی کاتئقوریسی یله قاورانابیلیردی هئسسئرل ایچین. آمپیریک اولاراق آلقیلانان نسنه یی یادسیمایاراق، تام ترسینه اونو قئیدسیز- شرطسیز قبول ائدَر و دونیا هر تورلو قوشقو و یادسیمالارین اوزَرینده وار اولاراق، دونیانین بو بیچیمده قبولونا فئنومئنولوژی ‘دوغال داورانیش’ گؤستریر. دونیانین وارولوشونو بو شکیلده قبول ائدن دوغال داورانیش ایچَریگینده سانکی دوگماتیک بیر رئالیستدیر. بو دا پوزیتیویزم و آمپیریسیزم ایله بولوشان بیر دوشونجه  اولور البتده. بو داورانیشی آشماق اوچون ایکینجی بیر ‘فئنومئنولوژیک ائندیرگه مه’ دئیه آدلاندیریلان بیر داورانیش گلیشدیریر. بو داورانیش ایسه هوسسئرل’ین یاپیتلاریندا ‘پارانتئز ایچینه آلما’، ‘ائتکیسیز قیلما’، ‘دیشاردا بوراخما’، ‘انگللمه’، ‘سورو قونوسو یاپما’ دئییملری ایله ایسیملندیریلمَکده دیر. بو شکیلده بیر آددیم داها آتار و بو کَز ده فئنومئنولوژیک ائندیرگه مه نی اؤزنه یه یؤنَلدیر. آرتیق اؤزنه  پارانتئزه آلینیر. چونکو اؤزنه  ده پسیشیک(روان)  من’ی، بیلینجی، اؤزنللیگی بآخیمیندان نسنه لر دونیاسی نین بیر پارچاسیدیر. اؤزَتله یَجَک اولورساق، آماج دونیانین اؤزونو، اونو راستلانتیسال دیش گؤرونوشلردن سویاراق اورتایا چیقارماقدیر. بؤیله جه  نسنه لر دونیاسی اوچون ‘موطلق اؤز’ (ائیدوس)، ‘موطلق وارلیق’ (essentia) دوزلمینه ائریشمَک اوچون یاپیلان ائیلم گئرچَکلشیر. 

  اخلاق درسی وئریر، رئفورم یاپار... آما، بیر آنلاما صاحیب اولماق دوروموندایسا اگر، هر داوانین اؤنجه دن وارسایدیغینی ردد ائدر. بونونلا بیرلیکده، او، دوغالچیلیغا قارشی اولان بوتون خصومتینه قارشین، دوغا بیلیملری نین `تئوریک داورانیشی'نین باشاریلارینی، سقراط و پلاتون'دان باشلایاراق گالیله و مودئرن بیلیمه  قَدَر ایزی سوروله بیلجک اولان گوجلو `کسین بیلیم آرزوسو'نون اورونلرینی، اوزَرلرینده ایصرارلا دوراراق تقدیر ائدَر. هوسسئرل اوچون، ظن آلتیندا بولونان تئوریک داورانیشین کندیسی دئییلدیر. قارشی قونماسی گرَکن شئی داها چوخ، کسین بیلیمین، کندی اؤزَل آلانلارینداکی شوبهه گؤتورمَز باشاریلاری نین بیر سونوجو اولاراق، دوغا بیلیملری نین یؤنتَملری یله، باشقا هرشئیی دیشدا بوراخاجاق شکیلده اؤزدئشلشدیریلمه سیدیر. `تین'، دوغال دونیانین نسنه لری ایله عینی `وارلیق' دوزئیینده دئییلدیر و عینی آچیقلاما کاتئقوریلرینه تابع توتولمامالیدیر. دوغالچیلیق باغلامیندا، هوسسئرل'ی ان چوخ راحاتسیز ائدن شئی، تام و گَرَگی کیمی آنلاشیلدیغیندا، اونون ایچردیگی شوبهه چیلیک و رؤلاتیویزمدیر. هوسسئرل، هئگئل'ین رؤلاتیویزمی دییالکتیک بیر تاریخ فلسفه سی ایله آشما تشببوثو ایله ده ایغنا اولماز. او، رؤلاتیویست دونیا گؤروشلری فلسفه سی (Weltanschaungphilosophie)  هئگئلچی سیستئمین چؤکوشونون یان اورونلریندن بیری اولان Dilthey-دن، ان آشکار بیر بیچیمده بو بآخیمدان آیریلیر. گئرچَکدن ده، حاکیم کولتورل آتموسفئردن قیسمَن Dilthey-ین رؤلاتیویزمی و تاریخسلچیلیگی سوروملو توتولور. هوسسئرل، Dilthey'ین، `تاریخسل بیر بیلینجین اولوشومونون، دونیانین توتارلیلیغینی بیر قاوراملار بوتونویله زورلاییجی بیر بیچیمده دیله گتیرمه یی تعهد ائدن فلسفه لردن بیری نین ائورَنسل کئچرلیلیگینه دویولان اینانجی، سیستئملرین بیربیرلری ایله اولان اویوشمازلیقلارینی اینجه لمَکدن بئله، داها قصورسوز بیر بیچیمده ییخدیغی' آچیقلاماسینی سؤیلر. هوسسئرل، Dilthey'ین، او آنلاما و آچیقلاما، اینسان بیلیملری و دوغا بیلیملری دوآلیزمی ایله یئتیندیگی اوچون، تاریخسل بیلینجین رؤلاتیویست گوجونون قارشیسیندا یئتَرینجه  ساغلام بیر تدبیر آلماغی سون چؤزومله مه ده باشارامادیغینا اینانیر. هوسسئرل بونون یئرینه، آنلاما کاتئقوریسی نین تک و عکسیکسیز بیر بیلن، حیسس ائدن و ائیله یَن اؤزنه  فلسفه سی اوچون یئنی بیر تَمَل ساغلایا بیله جه یی اینانجیندادیر. اونون ستراتئژیسی، Dilthey'دا اولدوغو کیمی، بوندان بؤیله ساده جه، اینسان بیلیملری اوچون، دوغا بیلیملری نین ائورَنسلجی ایدیعالارییلا ائندیرگه ییجی کاتئقوریلریندن باغیمسیز بیر اؤزَرک آلانی گووَنجه آلتینا آلماق دئییلدیر. دوغالچیلیغا، دوغالچیلیغین کندی تئرمینلرینه دایاناراق سالدیران هوسسئرل'ین یاپماق ایسته دیگی شئی،David West'ین ده اؤنه سوردویو کیمی، شودور:  

                      بیر یاندان، بیلیملرین `نسنَلچی' گوجونو، اؤزنه نین قوروجو رولونا ایلیشکین بیلینجلیلیگین کولتورل بآخیمدان فلاکت گتییریجی ائحمالینا یول آچماقدان آلی قویارکن، ... بیر یاندان دا دئنئیسل بیلیملرین کندیلرینی آپودئیکتیک تَمَللر اوزَرینه اوتورتاجاق یئنی، کسین بیر فلسفه  اولوشدورماق. بیلینجین اؤزنه سینه ایلیشکین یئنی بیر قاوراییش، اونا، هم دوغالچیلیغین و هم ده تاریخسلچیلیگین ایددیعالارینی، هئگئلجی ایدئالیزمه  ده، ایرراسیونالیزمه  ده دوشمه دن، کئچرسیز قیلما ایمکانی وئرَجَکدیر. 

                      هر ذئهنسل فئنومئن، هر نه قَدَر هپسی بونو عینی شکیلده یاپماسا دا، کندی ایچینده نسنه  اولاراق بیر شئیی ایچَریر. سونومدا بیر شئی سونولور، یارقیدا بیر شئی تصدیق یا دا اینکار ائدیلیر، عشقده سئویلیر، نیفرتده اونون کندیسیندن نیفرت ائدیلیر، آرزودا آرزولانیر، و... بو یؤنَلیمسل وار اولوش، موطلق ذئهنسل فئنومئنلره  اؤزگو بیر اؤزَللیکدیر. هیچ بیر فیزیکی فئنومئن بونا بَنزَر بیر شئی سرگیلمَز. ذئهن حاللاری نین، ساییلار، باغینتیلار، تومَللر و واراولماسی ایمکانسیز نسنه لر توروندن، سویوت نسنه لری نین وارلیق ستاتوسونا دؤنوک بو ایلگی، هوسسئرل'ین جئساب و ریاضیاتین تَمَللری قونوسونداکی چالیشمالاری اوچون ایتیجی بیر گوج ساغلامیشدیر. هوسسئر، برئندانو'نون تصویری پسیکولوژی آنلاییشینی، ائپیستئمولوژیک پروبلم اوچون تک موناسیب یاخلاشیم اولاراق گؤردویو شئیه اویقولار. بو، شوبهه گؤتورمَز  تک شئی اولاراق بیلینجین کندیسینه ایلیشکین اینجه لمه دیر. `نسنه  قوران اؤزنَللیک' اولاراق بیلینجین دوغاسینی آنلاماق اوچون، `صاف' یا دا `ترانسئندئنتال' بیلینچ آلانینا گیرمه  گَرَیی دویاریق، اؤیله کی دونیا بوندان سونرا، `بوتون اؤزسل یؤنلری ایله... و اؤنیارقیسیز' تصویر ائدیله بیلسین. هوسسئرل`ین تئرمینلری ایله، بیزیم بیلینجی `فئنومئنولوژیک اولاراق' یا دا دیگر بیر دئییشله، گؤروندوگو شکلی ایله ویا صاف فئنومئن اولاراق اینجه لمه میز گرَکمَکده دیر. عینی زاماندا، دوشونجه لریمیزین نورمالدا کندیلرینه گؤنده ریمده بولوندوقلاری دوشونولن، دیش دونیاداکی فیزیکی نسنه لرین وارولوشویلا ایلگیلی هر تور قبولدن تیتیزلیکله قاچینمالیییق. بو ایسه، `دوغال توتومون پارانتئزه آلینماسینی' (epokhe)، فیزیکی دونیاداکی اولایلارا ایلیش&