دین فلسفه  سی

دَرله ییب توپلایان: گونآل آیقار

آ. فلسفه  و دینین تانیمی(tanım-tərif) :

       آ)فلسفه  نین تانیمی: قاورام اولاراق فلسفه  اوزَرینده بیرچوخ فلسفه  چی نین بیرلشدیگی تک بیر تانیمی بولماق اولدوقجا زوردور. فلسفه  اصلینده عاقلا دایانان بیر چابا اولاراق بیر آنلامدا ‘میتوس’دان’ ‘لوقوس’ا’ کئچیشدیر. اینسانین دوغاسی، دوغال یاشانتیسی و بونلارا باغلی گوچلوکلر، پروبلئملر و سورولار فلسفی دوشونجه نین قایناغینی اولوشدورور. فلسفه  بیلگه لیکدیر، بیلگینی الده ائتمه یه چالیشماقدیر. ایلک فیلسوفلار اولاراق بیلدیگیمیز طالئس، آنئکسیماندروس و آنئکیمنئس "سوفی" اولاراق آدلاندیریلیردی. سوفیا-زورلوقلاری، پروبلئملری آشاجاق یئته نکده اولما، ال صنعتلری، پولیتیکادا ذکی، باشاریلی اولان آنلامیندادیر. بو یئته نَکلره صاحیب کیشیلره ده "سوفوس" دئییلمکده دیر.  

  فیلسوفوس دئییمینی ایلک اؤنجه هراقلیتوس(م.اؤ 544-484) بعضی فلسفه  چیلره گؤره ایسه فیثاغورث(م.ؤ 370-494) قوللانمیشدیر. سقراط (م.ؤ470-399) و اساس اولاراق پلاتون (م.اؤ 427-347) سؤزجویون (سوفوس) ایلک بؤلومونه آغیرلیق وئرَن فیلسوفلاردیر. فلسفه  عینی زاماندا بیلیمدیر. حتی بیلیملرین بیلیمیدیر. ارسطو(م.ؤ384-322) فلسفه  دن بیلیمی آنلاماقدادیر. ارسطونون آنلاییشینا گؤره ایلک فلسفه  بیلیملره تَمَل تشکیل ائدَن "وارلیق"  قاورامیدیر. فلسفه  او زامانا گؤره وارلیغی اینجَله یَن بیر بیلیمدیر. پلاتوندا ایسه بیلیم "گرچَک وارلیق"  "ایدئآلار" آنلامیندادیر.  

  فلسفه  هم تئوری هم ده عملین قطعی بیلگیسیدیر. چئوره میزده اولوب بیتَنلره بیر آنلامدا حئیرت ائتمکدیر. سورو سورماقدیر. شوبهه ائتمکدیر. آراشدیرماقدیر. گئرچکلندیرمه و تَمَللندیرمه دیر. ائلئشدیرل(تنقیدی) بیر تَپکیدیر(عکس العملدیر). یعنی بیر آنلامدا دوغرونو یانلیشدان آییرما ایشله میدیر.  

  فلسفه  اؤیرَدیلمَز، یاپیلیر. فیلسوف گئنللیکله(عمومیتله) وار اولاندان- دیش دونیادا، دوشونمه ده، دیلده نه یی آنلاییرسا، فلسفه  سینی د اونا گؤره قورماقدادیر. فیلسوف "فلسفه  ندیر؟ فلسفه  قاورامی ندیر؟" دئیه آچیق- ساچیق اولاراق سورماسا بئله، ایش باشیندا بو سورویا، بیر وار اولان اولاراق فلسفه  نین نه اولدوغو سوروسونا بیر جواب آراما چاباسینا گیرَجکدیر.  

  لغت آنلامی آچیسیندان ان گئنَل شکلی ایله فلسفه ، وارلیق، بیلگی و دَیَر ساحه لریله ایلگیلی سورونلاری، عاغلینا گؤره و ائلئشدیرل بیر طرزده دَیَرلندیرمک بو سایه ده ماددی ائورَنی آنلاملاندیرماق و بوراداکی کندی وار اولوشونو، کیم و نه اولدوغونو آچیقلاماغا چالیشماقدیر.  

  بو چابانی ائورَنسل بیر آچیقلاما حالینا گتیرَن نؤقطه، ائورَنی بیر بوتون اولاراق اینجَله مه یه چالیشماسی و بونو فیکری بیر سیستئماتیکلیک چَرچیوه سیندهائتمه سیدیر. بونون اوچون اولسا گرَک کی فلسفه  هیچ کَسینتییه اوغرامایان(آراسی کسیلمه یَن) بیر بیلگی شاخهسی، بیر اینسان ائتکینلیگی اولاراق گؤرولمَکده و دوشونجه لر ماجراسی اولاراق تانیملانماقدادیر

 ب) دینین تانیمی: دینلرین چوخ ساییدا اولماسی دینین خالیص بیر تانیمینی دا اولدوقجا چتینلشدیرمکده دیر. چونکو "دین"  کلمه سی بیر مسلمان ایله بیر بودیستین عاغلیندا فرقلی بیر بیچیمده شکیللنمکده دیر. بیر پسیکولوغا گؤره دین یاشانان بیر تجروبه دیر. بیر سوسیولوغا گؤره ایسه توپلومسال بیر قورومدور؛ بیر کلامچی ایسه دینی عاغیللا ساوونولا بیلن بیر سیستئم اولاراق گؤرمکده دیر. اؤزَللیکله کیتابلی دینلر دئدیگیمیز اوچ بویوکلر یعنی یهودیلیک، خریستییانلیق و ایسلام اینانجلارینا باخاراق دینی کیشیسَل(شخصی) و توپلومسال طرفی اولان، فیکیر و اویقولاما (تطبیق)آچیسیندان سیستئملشمیش، اینانانینا بَللی بیر یاشام طرزی و دونیا گؤروشو وئرَن و بونلارین اطرافیندا توپلایان بیر قورومدور شکلینده تانیملایا بیلریک.  

ب. فلسفه  و دین فلسفه  سی

       دوشونجه تاریخینده فلسفه ، دینی و اخلاقی بیلگیلرین، اینانجلارین ائلئشدیریسی اولاراق اورتایا چیخمیشدیر. بونا قارشین(رَغمَن) فلسفه  و دین بیربیرینه قارشیت (ضیدد) ایکی بیلگی نؤوعو) دئییلدیر. هر ایکیسی ده اینسان و ائورَن ایلیشکیسینی آچیخلاماغا و آنلاملاندیرماغا چالیشماقدادیر. چالیشدیقلاری ساحه لرده بنزَرلیکلر چوخ اولدوغو اوچون بیربیرلریندن یارارلانمالاری دا اولدوقجا دوغالدیر. فلسفه  وارلیغین یاپیسی حاققیندا دین ایسه سونسوزلوق حاققیندا بیر آراییش ایچنده دیر. فلسفه  سونسوز اولانی ایفاده ائتمه ده قاوراملاری، دین ایسه سَمبوللری قوللانیر.  

  دین فلسفه  سینی داها مشخص بیر بیچیمد تعریف ائتمه میز گرَکیرسه "دین فلسفه  سی، دینین فلسفه  اولاراق اله آلینماسی، دینین اوزَرینده دوشونمه وه دارتیشمالاردا بولونمادیر"  فقط اورتادا فلسفه  نین کندی یاپیسیندان قایناقلانان بیر سورون واردیر. هر فیلسوف کندینه گؤره بیر دوشونجه یاپیسینا صاحیبدیر. فلسفه  نی تانیملاماق نه قَدَر زورسا فلسفه  نین آلت ساحه سی اولان دین فلسفه  سینی ده تانیملاماق بیر آنلامدا او قدر زوردور. آما بیر چوخ فیلسوفون بللی قونولار اوزَرینده اولوشدوردوغو بللی بیر دیسیپلین گؤز اؤنونده بولوندورولاراق؛ دین فلسفه  سی یاپماق، دینین تَمَل ایددیعالاری حاققیندا راسیونال(عقلی)، اوبیئکتیو، گئنیش قاپساملی و توتارلی بیر طرزده دوشونمک و قونوشماقدیر دئیه بیلیریک.  

  دین فلسفه  سی یاپان کیشی قونوسونا "راسیونال" اولاراق یاناشمالیدیر. یعنی "تانرینین وارلیغی"  "روحون اؤلومسوزلویو" کیمی قاوراملاری عاغیل گوجونون ایمکانلارینی قوللانماغا چالیشاراق تَمَللئندیرمه لیدیر. بو دا هاررایا قدر باشاریلا بیلیرسه اورایا قدر شکلینده دیر.  

  عینی زاماندا "گئنیش قاپساملی" بیر بیچیمده قونولارا مئیللنمه لیدیر.دینین سورونلاری اوزَرینده فیکیر یورودورکَن قونویلا ایلگیلی تاریخی، علمی، منطیقی بوتون وئریلری اله آلماق زوروندادیر. حتی قونویا ایلیشکین قارشیت سؤیلَملرین نه اولدوغونا دا باخمالیدیر.  

  آیریجا فیلسوفون اورتایا قویدوغو گؤروشلر آراسیندا بیر توتارلیلیغین اولماسی دا اساسدیر. گؤروشلرده توتارسیزلیغی گؤره بیلمک اوچون اولدوقجا یاخشی ائلئشدیریلره ائحتییاج واردیر.  

  اؤزَللیکله بو و بَنزَری آراشدیرمالاردا دینین لئهینه و علئیهینه یاناشماق یئرینه دینی اولدوغو کیمی اینجَله مه یه تابع توتماق "اوبیئکتیو-عئینی" بیر بیچیمده یاناشماق اساس اولمالیدیر.  

  بوتون بونلارین یاپیلماسینداکی یئگانه غایه فلسفی یاناشمانین اساس اولاراق دیله گتیرمه، آچیخلاما، قایناشدیرما، بوتونلشدیرمه و دَیَرلندیرمدیر. دین فلسفه  سی عینی زاماندا دینلر اوزَرینده جیددی آراشدیرمالارین یاپیلماسی اوچون اؤزَل بیر باساماقدیر(پیلله دیر). بؤیله لیکله دین قونوسوندا هرکس باشی بوش بیر بیچیمده کندی اؤزگور گؤروشلرینی، یوروملارینی ساغا، سولا ساووراماز.  

  دین تعریفیمیزی یهودیلیک، خریستییانلیق و ایسلام کیمی اوچ بویوک کیتابلی دینه گؤره یاپماغا قالخدیغیمیزدا دین، کیشیسل و توپلومسال طرفی بولونان فیکیر و اویقولاما آچیسیندان سیستئملئشمیش اولان، اینانانلارا بیر یاشاما طرزی سونان، اونلاری بللی بیر دونیا گؤروشو اطرافیندا توپلایان بیر قوروم اولاراق قارشیمیزا چیخماقدادیر. اصلینده تانرینین وارلیغی نین ایثباتی کیمی قونولاردا بو اوچ بویوک دین بیر- بیری ایله اولدوقجا یاخین ایلیشکی ایچینده دیر. چونکو هر بیری ده یارادیجی قاورامی آچیسیندان تک بیر یارادیجی نین وارلیغینا اینانما دوروموندادیرلار. بو ندنله بیر بیر توماس آکویناس’ین فارابی دن یا دا مسلمان دوشونورلرین، خریستییان یا دا یهودی دوشونورلردن ائتکیلنمه سی اولدوقجا دوغالدیر. بوتون بونلارین اوستونده سؤیله مک گرَکیرسه فلسفه  نین اؤزو دوشونمَکدیر؛ دینین اؤزو ایسه، غزالی نین دئییمی ایله روحانی بیر ذؤوق حالینی یاشاماقدیر. فلسفه  نین دینله ایلگیلنمه سی، گئنللیکله ایکی شکیلده اولموشدور: دینی اولمایان وئریلردن و یا عنصورلردن حرکت ائدَرَک دینی بیر حؤکمو آچیخلاماغا، حتی بعضن قانیتلاماغا چالیشان یاخلاشیم. اؤرنه یین، بیلیمسَل وئریلره و سونوچلارینا دایاناراق تانری نین وارلیغینی روحون اؤلومسوزلویونو ایثباتلاماغا چالیشماق کیمی. ایکینجی اولاراق، دوغرودان - دوغرویا دین فئنومئنیندن یولا چیخاراق دینین تَمَل حؤکملرینی آچیخلاماغا چالیشان یاخلاشیم. هر ایکی ایلگی نین بیرلیکده سوردورولدویو دوروملارا دا اولدوقجا سیخ راستلاماق مومکوندور.  

       بو باغلامدا دین فلسفه  سی نین ایلگیلندیگی پروبلئملری شو شکیلده سیرالایا بیلیریک:   

     آ)     مئتافیزیک و کوسمولوژیک پروبلئملر: تانری’نین وارلیغی و بو قونویلا ایلگیلی لئهده یا دا علئیهده اورتایا سورولن عقلی دلیللر. ائورَنین یارادیلیشی. اینسانین ائورَن ایچینده کی یئری و اؤن