2006 دا تورک دونیاسی(3)

  گئچه ن ایلین سیجیللی سینه باخاراق گله جه ک ایله(2007) دوغرو نه ایش لر گؤره بیلیریک ، نه ایش لر گؤرمه لی ییک سورغوسونا داها یاخشی جاواب وئره بیلریک. بونون لا بیرگه گئچن ایل کی پئرفورمانسیمیزی دا  دیرله ندیره بیله ریک.

سون بؤلوم

تورکیه

تورکیه تایسیز ژئو پولیتیک قونمو،بو قونومون گتیردییی آوانتاژلار و دئزآوانتاژلار ایله چوخ حرکتلی بیر ایل گئچیردی.                                                                        

                            تورکیه بو ایلده ائکونومیک گلیشمه سینه داوام ائتدی. دیش        ساتیم(صادرات) آرتدی ،کیشی باشینا گلیر،ناخالیص اولوسال گلیر(درآمد ناخالص ملی)یوکسلدی.دمکراتیک له شمک یولوندا تورکیه یئنه چوخ بویوک آدیملارآتدی.

تورکیه2006 دا دا اسلام دونیاسی وتورک دونیاسین دا کی ان بویوک دمکراسی اولما یئرینی قوروماقی باشاردی.2006دا آورپا بیرلیگی،لاییک لیک داتیشمالاری،گوزئی عراق دا کی فعلی اولاراق قورولان کرد دولتی،پ.ک.ک ترور اؤرگوتو، ،کورد مئسله سی،جمهور باشقانلیغی سئچیملری،قبرس وائرمنی سوی قیرمی ادعا لاری دارتیشما لاری تورکیه نین سیاست گونده مینین باشدا گله ن موضولاری اولدو.                               

پاپانین تورکیه سفری، ، قبرس فاتحی بولنت اجویت ین اؤلومو.اورهان پاموک ون نوبل اؤدولونون آلماسی دا تورکیه گونده مینه دامقاسینی وران باشقا اولایلاردان ایدی.            

2006 دا تورک پاراسینین ده یر قازانماسی تورکیه نین دیش آلیمینی چوخالتی و دیش ساتیمی پیس یونده ائتگیله دی.بونا باخمایاراق 2005 ده73 میلیارد دولار اولان دیش ساتیم 2006 دا 85 میلیارد دولار اولدو.                                                                     

تورم %9 ایله %9.5 آراسیندا قالدی.ناخالیص اولوسال اورتیم(تولید ناخالص ملی) ایسه 374 میلیارد دولار اولاراق تخمین ائدیلمه کده دیر.کی بو رقمین دیشیندا 150 میلیارد دولارلیق بیر قاچاق و بلگه سیز(مدرک سیز) ائکونومینی ده دققته آلماق لازیم دیر.تورکیه بو ائکونومیک بویوکلوگو ایله دونیانین 17 نجی بویوک ائکونومیسی اولاراق دونیا سیرالاماسیندا یئرین آلماقدادیر.                                                                         

تورکیه 2006 دا قوزئی قبریس ین قونومونو اسلام کونفرانسیندا بیر دولت اولاراق گوجلندیردی.امما آورپا اؤلکلرینین ایکی اوزلو سیاست لری   اوزه لیک ایله قبرس مسئله سینده داوام ائتدی.                                                                                          

تورک دونیاسینین ان گلیشمیش و ان دمکراتیک اولکه سی اولان تورکیه اوچون 2006ایلی ائکونومیک اولاراق چوخ پارلاق  بیر ایل اولدو.  

تورکیه 2006 ایلینده کی ائکونومیک دیپلوماسیسی نده ن چوخ یاخیشی ایستفاده ائتدی.اردوغان بوتون یورد دیشی گئزیله رینده ایش دونیاسینی یانیندا آیرمادی وتورک گیریشیمجلری اوچون چئنه ورودو.                                                                    

تورکیه ائکونومی سینین ان بویوک سئکتور اولان توریزم بو ایل آلماندا کی دونیا فوتبال یاریشمالاریندا اولومسوز ائتگیله ندی وتوریزم گلیری 15.4 میلیارد دولار اولاجاغی تخمین ائدیلدی.امما کولتور توریزمی آچیسیندان بو ایل استانبولا گیره ن توریست سایسیندا19% بیر آرتیش اولدو.                                                                        

2006 ایلینده دیش ساتیم دا آرابا 14.875 میلیارد دولار ایله بیرینجی سیرادا یئر آلدی کی بونلاردان 11.122 میلیاردی آورپا اولکه لرینه ساتیلدی.دیش ساتیم ین ایکینجی سیرانی ایسه 13.987 میلیارد دولار ایله حاضر پالتار یئر آلدی بونلاریندا 76% آورپا اولکه لرینه ساتیلدی.2006 دا کی دیش ساتیم مالارینین 25% نین اورتیلمه سینده یوکسک تکنولوژیک اورونلر اولدو. بو رقم لر ده تورکیه نین تئکنولوژیک اولاراق  یاخشی ایرلیله مه لرگئچیردیگینین گوسترگه سیدیر.                                                                                                                                                                                

2006ایلینده تورکیه نین تورک دنیاسی ایله ائکونومیک ایلیشکی لری 8 میلیارد دولاری آشدی .                                                                                                      

2006 دا دا فورملا بیر یاریشما لارینین استانبولدا گئچیریلمه سی هم ائکونومیک، هم کولتوره ل، هم ده ایماژ اولاراق تورکیه یه بویوک یارارلاری اولدو.                         

کولتوره ل اولاراق 2006 نین ان بویوک حادیثه سی اورهان پاموک ون نوبل اودولو آلماسی اولدو.بو اودول ایلک باشدا تورکیه لی لری سئویندیرمه دی . تورکیه لی لره گوره بو اودول اوهان پاموک ین اثر لرینه دئیل بلکه سیاسی گوروشلرینه وئریلمیش بیر اودول ایدی.امما زامان گئچدیکجه و اوهان پاموک ون سیخ سیخ تورک ملتی منی یانلیش آنلامیش بو اودول منه دئیل،  تورک دیلینه وئریلمیش بیر اودولدوردئمه سی ایله تورک میللتی ده بونو تورک دیل ینه وئریلمیش بیر اودول کیمی قبول ائتدی.                                      

استانبول ون 2010 ایلینده آورپا نین کولتوره ل باشکندی سئچیلمه سی،دونیانین ان اونلی هئیکل تراشی رودین نین،پیکاسو نون اثرلرینین آیلارجا سئرگیله نمه سی،بیر چوخ اولوسلار آراسی موزیک،تئاتر،سینما، فئستیوالی نین گئچیریلمه سی ایله یاناشی تورک دونیاسی اوشاقلاری فئستیوالی دا هر ایل اولدوغو کیمی بو ایلده گئچیرلدی.                

چیخان کیتاب و دیگر کولتوره ل اورونلرین(محصولارین) هم سایسیندا هم نئجه لیگینده هم ساتیشیندا دا چوخ بویوک آرتیشلار اولدوغو بیلدیرلمک ده دیر.                                

قبرس

قبرس ائکونومیسی تورکیه یه باغلی دیر.قبرس ائکونومی سینین  آنا دیرگی میوه اکینجلییی و توریزیم دیر کی توریزمینده بویوک بؤلومونو قومار توریزمی اولوشدورور..قبرس سورونو2006 دا داوام ائتدی و تورکیه ایله آورپا بیرلیگی آراسیندا کی ایلیشکیله رین ان اونملی ضعیف له مه دلیلی اولدو.2006 دا قبریس اسلام کنفرانسینا قبرس بایراغی ایله قاتیلدی،پاکیستان وآذربایجان جمهورباشقانلاری محمد علی طلعت ی بیر جمهور باشقانی کیمی قبول ائدره ک یونانلی لاری عصبی له شدیردیلر.آیریجا آذربایجان اوچاقلارینین ارجان هاوا آلانینان مستقیم اوچوشلاری قبرسا اویقولانان آمبارقونو دلمک آچیسیندان اونملی اولموشدور.                                                                                        

فورمولا بیر یاریشماسینین اؤدول تورنینده اؤدولری محمد علی طلعت قبرس جمهور باشقانی اولاراق وئرمه سی تورکیه یه مادی ضرر گتیرسه ده سیاسال اولاراق قبرس اوچون اولوملو بیر آدیم اولموشدور.                                                                   

10نجی تورکجه دانیشان دولت و توپلولوقلار قورولتایی

 10نجی تورکجه دانیشان دولت و توپلولوقلار قورولتایی  6 فدرال دولت، 2 مختار دولت(اوزره ک )،11 توپلولوق و قازاقیستان، آذربایجان وقیرقیزستان جمهور باشقانلاری

اوزبکیستان ین مجلیس باشقانی و تورکمنیستان ین بویوک ائلچیسی نین قاتیلماسی ایله گئچیریلدی.                                                                                                 

تورک باغیمسیز دولت لرینین هانسی سویه ده بو اجلاسدا ایشتراک ائتمه لری اونلارین بو قورولتایا و تورک لر آراسی ایش بیرلیگینه نجه باخدیقلارینی دا گوسترمک ده دیر.       

اوزبکیستان تورکیه نین  اوزبکیستان ین مشهورمخالیفی محمد صالح ده ن حیمایه ائتمک ایله و  2005 ده باش وئرن اندیجان اولایلاریندا الی اولماق ایله سوچلاماقدادیر. اوزبکیستان تورکیه نین باتی لی لارین یانیندا یئر آلاراق  اوزبکیستان دا کی اینسان حاقلاری وضعیتینی ائله شدیرمه سینی ده بیر دلیل گوستره رک چین و روسیه یه یاخین لاشیر.چونکو چین و روسیه اینسان حاقلاری قونوسوندا اوزبکیسان ین بیرله شمیش میللتلرطرفینده محکوم اولماسینی انگل لیر لر.دوغال دیر کی بو کریم اف کیمی دیکتاتورون خوشونا گلیر.                                                                                

تورکمنیستان  ایسه دایمی طرف سییزلیک اعلان ائتمیش بیر اولکه اولدوغونو باهانه ائدره ک بو قورولتا یدا دوشوک سویه ده ایشتراک ائتمیش دیر.امما تورکمنیستان دا دیکتاتورلوقلا ایداره اولدوغو اوچون و اینسان حاقلارینی پوزدوغو اوچون دیش ایلیشکیلرینده اوزبکیستان کیمی حرکت ائدیر.                                                       

بو ایل کی قورولتا یا نورسلطان نظربایف چوخ خوش باخدیغینی آچیقلادی و تورک اولکه لرینین هر آلاندا بیرلیکده حرکت ائتمه سینی ایستدی. نظربایف تورک جمهوریت لرینه اوزای (فضا) تکنولوژیسی  ساحه سینده دنه یم و تجربه لرینی آختارا بیلجه کلرینی بیلدیریب وتورک لرین داها یاخین ایلیشکیلر قورمالارینی ایستدی.نظر بایف آورتا آسیا بیرلیگی کیمی بیر تئزی ده اورتایا آتمیش اولدو. تورکیه دولتی ایسه تئوریده ن اوزاقلاشاراق داها پراتیک و ائیله م سل پوروقراملار اویقولویاجاغینی اعلان ائتسه ده بیر چوخ یورومجویا گوره  بو سئچیملرین یاخینلاشماسی اوچون تورک میللیت چیلرینین اویلارینی آ-ک-پ. یه چکمک مقصدی ایله یاپیلمیش بیر حرکت دیر.امما عبدالله گول بو ایدیالاری رد ائدیر و تورکیه نین چوخ یونلو بیر دیش پولوتیکا ایزلمه سی گه رینده ن وساده جه باتی یونلو بیر دیش پولیتیکانین یانلیش اولدوغوندان سوز ائدیر.                  

بو قورولتایلارین نه قدر یارالی اولوب اولمادیغی دارتیشیلسادا، ان آزیندان چئشیدلی تورک توپلولوقلارینین اونده گله نلرینین بیربیرلری ایله تانیشمالاری و ایش بیرلیگی نین آرتریرماسی باخیمیندان گئچیریلمه سی اونملی دیر.  

سونج یئرینه

تورک باغیمسز جمهوریت لری ائکونومیک اولاراق بویوک بیر پوتانسیه له صاحیب دیرلر امما هامیسی سیاسال و ائکونومیک اولاراق اون ایلر بویو یاشادیقلاری و آلیشدیقلاری سیستیم ده ن باشقا بیر سیستیمه گئچیشده اولدوقلاری اوچون چوخلو سورونلار ایله قارشی قارشیا دیرلار.                                                                 

اورتا آسیا نین صاحیب اولدوغو انرژی قایناقلاری و ائکونومیک پوتانسیه لی نده نی ایله 21  نجی یوز ایلین ژئوپولیتیک ینده چوخ اونملی یئری وار و داهادا چوخالاجاغی دا گورونمه کده دیر.                                                                                        

بودا بیر چوخ بولگه سل(تورکیه ،ایران،اسرائیل،عربیستان،پاکیستان،هیندیستان) و اولوسلارآراسی(آمریکا،چین،روسیه،آورپا بیرلیگی) اویونجونون بولگه ایله ایلگیله نمه سینه سبب اولما قدادیر.بو اویونجلار آراسیندان تورکیه اورتا آسیادا کی کولتوره ل وسویداشلیق دان گله ن قوهوملوق دان دولای و روسیه بولگه نین اسکی سومورگه جیسی اولاراق باشقا اویونجولاردان فرقلی دیرلر.                                                          

بولگه بیر طرف ده ن روس سیاسال وسوسیال کولتورو نفوذوندان قورتولامامیش وبو کولتور حاکیم  کولتور ایکن دیگر طرف ده نده یوکسله ن بیر هویت آرایشی ومیللیتچیلیک واردیر.بودا بولگه ده کی اویونون چوخ بویوتلو(چوخ طرفلی) قیلماقدادیر.                   

بو اولکه لر باغیمسیزلیقلارینی قازاندیقلاری ایلک ایلرده بولگه اویونجولارینین چوخو بولگه یه ایدئولوژیک گوزله باخدیلار زامانلا ایدئولوژیک باخیش یئرین رئال پولیتکه  وئردی.                                                                                                      

بولگه ده کی حاکیم لر کی گئنه ل اولاراق اسکی کمونیست لرده ن اولوشورلار تک دوشوندوکلری هر نه قیمت اولورسا اولسون حا کیمیت لرینی قوروماقدیر.                   

امما یئنی یئتمه دمکرات قوولره گوره: روسیه ده ن اوزاق اولان دمکراسیه او قدر یاخین دیر.                                                                                                          

تورکیه نین اوتا آسیا ایله ایلیشکی لریند ه کی سورونلار تورکیه نین دولت و توپلوم اولاراق یئنی دوروما حاضرلیق سیز یاخالانماسی ،تورکیه نین ائکونومیک واولوسلار آراسی سیاسی گوج اولاراق حرکت آلانینین دار اولماسی . تورکیه نین بیر باشقا چیخمازی دا تورک جمهوریت لرینده کی دیکتاتورولارین یانیندا یئر آلماق ایله یا دمکراسی ایسته یه ن لریانیندا یئر آلماق آراسیندا سیخیشیب قالماسی دیر.تورکیه نین اورتا آسیا دا ان بویوک رقیبی اولان روسیه ایله اولان ایلیشکیلرینه باخدیغیمیزدا  دورومون تورکیه آچیسیندان نه قدر قارماقاریشیق وچتین اولدوغونو گوروروک.                                                   

روسیه تورکیه نین ایکینجی بویوک تجاری اورتاغی دیر. ترکیه ایله روسیه آراسیندا کی ائکونومیک ایلیشکیلر 20 میلیارد دولاردیر. هر ایل میلیون  روس توریست  تورکیه یه گلمه کده دیر.تورکیه نین گاز آلیم ندا 40% روسیه یه باغیملی دیر.روسیه تورکیه نین ان بویوک دیش ساتیم بازارلاریندان بیردیر.                                                            

ائله بونا گوره دیر کی 2006 ایلینده اردوغان و پوتین 4 کره گوروشدولر.                  

بو گون اورتا آسیادا بو سووغونون جاوابی آرانماقدادیر: قایناقلارین لعنتی می ؟ قاینا قلارین نعمتی می؟، قارا آلتین می؟ قارا بلا می؟                                                    

اورتا آسیا بو سورغونون جاوابینی وئره ره ک گله جه کده هانسی یونه  گئده جه گینه ده جاواب وئره جک دیر.                                                                                    

اورتا آسیادا کی اویونجولارا گه لدیمیز ده ایسه هر اویونجو اوز پوتانسیه لینی بیلمه کده دیر.آمما اویونونو کیم قازاناجاق سورغوسونون جاوابی ایسه کسین اولماماقلا برابر، گوجلو ائکونومی، بیلینجلی یوردداشلار،کولتوره ل اؤرتیم ده اولوسال ده یرلری ایله ائورنسل ده یرلری باریشدیرا بیله ن بیر تورکیه اویوندا شانسلی بیر اویونجو کیمی گورونمک ده دیر.ایران ایسه، بولگه یه ایران کولتوره ل حوزه سی کیمی توهم دولو قاوراملار ایله یاخینلاشماقدادیر بو باخیشلا ایران بولگه ده دوغال اولاراق آلابیله جه گی پای دا آلماقدان گئری قالماقدادیر.                                                                      

                                                                       2006 دا باکی-جئیحان پئترول بورو خطی نین آچیلماسی وشاه دنیزگازبورو خطی نین ایش لرینین بیتمه سی تورک دونیاسی ایلشکلرینده ایلک پراتیک عمل اولدو.روسیه نین انرژی قایناق لاری اوستونده کی کنتورولونو آزالتدی و تورکیه نین ژئوپولیتیک چنه وروما گوجونو آرتیردی. آمما روسیه نین ایستیراتژیک و کولتوره ل اوستونلوگو هله داوام ائدیر.

گورونه ن اودور کی اورتا آسیا اولکه لرینینی دمکراتیک ،سایدام(شفاف)،حقوقون اوستون اولدوغو و وطن داشلارین رفاه ینی دوشونه ن یونه تیم لره قاووشماسی داها اوزون بیر زامان آلاجاقدیر.

تورک لرین یاشادیغی جغرافیا سیبریادان بالکان لارا قدر اوزانماقدادیر.من بو یازی دا  ساده جه بوجغرافیانین چوخ کیچیک بیر بولومونو اله آلدیم.

اومود ائورن

ulashoz@yahoo.com