2006 دا تورک دونیاسی

  گئچن ایلین سیجیللی سینه باخاراق گله جه ک ایله(2007) دوغرو نه ایش لر گؤره بیلیریک ، نه ایش لر گؤرمه لی ییک سورغوسونا داها یاخشی جاواب وئره بیلریک. بونون لا بیرگه گئچن ایل کی پئرفورمانسیمیزی دا  دیرله ندیره بیله ریک.

ایکینجی بؤلوم

قوزئی آذربایجان

2006 دا قوزئی آذربایجانین أن بؤیوک سورونو اولان قاراباغ  سورونوندا هئچ بیر ایرلیله مه اولمادی کی هئچ ائرمنی لر قاراباغ داکی قونوملارینی(موقعیت) گوجله ندیردی لر. قاراباغ سورونو اؤز ایله برابر آذربایجان اوچون بیر چوخ ائکونومیک، سیاسال و سوسیال سورونون قایناغینی دا اولوشدورماق دادیر. بو سورونلا یاناشی قاچقین لار سورونودا داوام ائتدی.                                                                                    

قوزئی آذربایجان پئترولا دایالی بیر ائکونومییه صاحیب دیر.آذربایجانین دیش ساتیمین ین 90% پئترول اولوشدورور.                                                                             

دوغوردان یابانجی یاتیریم لارین دا( سرمایه گذاری) یاردیمی ایله 2005 یوزده 26.4 اولان ائکونومیک بؤیومه(رشد اقتصادی) 2006 دا 30.5 اولار ایکن پئترول دیشنداکی ائکونومیک آلان لاردا کی بؤیومه 7.4%  اولموش . 2006 ده ناخالیص میللی اورتیم (درآمد ناخالص ملی) 33 میلیارد دولار سوییه سینه چیخمیش دیر.                             

شک سیز تورک دونیاسی آچیسیندان 2006 نین أن اؤنملی اولای لاریندان بیری  باکی- جئیهان پئترول بورو خطی ندن ایلک پئترولون دونیا بازارلارینا یولانماسی اولدو. بو  پروژه تورک ایش بیرلگینین باشاریسی و بؤلگه نین استراتژیک اویونوندا رقیب لره بیر اوستونلوک اولوشدورماق  باخیمیندان چوخ اؤنملی بیر قاذانیم ایدی.                           

آیریجا 2006 دا شاه دنیز گاز بورو خطی نین بوتون ایش لری بیتدی و 2007 ده گاز آخیشی نین باشلاماسی ایله بؤلگه نین استراتژیک اویونوندا آذربایجان و تورکیه لئیهینه(نفع ینه ) بیردورم دوغاجاقدیر.                                                                           

.پئترول اؤرتیمی 2005 ده22.16 میلیون تن ایکن،2006 دا کی اؤرتیم ایسه 30 میلیون تنی گئچمه سی گؤزله نیر. قوزئی آذربایجاندا کی بو ائکونومیک بؤیومه و پئترول گلیرلرینده کی آرتیش ماناتین دیرله نمه سی باشقا ائکونومیک سئکتورلارین گلیشمه سینی انگلله مکده دیر. مانات ین ده یر قازانماسی آذربایجانا مال گیریش لرینی چوخالتماق دا وپئترول دیشیندا کی یئرلی ماللارین اورتیمی نی انگل لمک دیر. یانی آذربایجان پئترول دیشیندا کی سئکتورلاری نین گلیشمه سینی بؤیوک سورون لار ایله قارشی قارشییا قویماق دادیر. 2006 دا آذربایجان دا کی یابانجی یاتیریم جی لارین(سرمایه گذار) پئترول آلانیندا کی بؤیوک یاتیرم لاری داوام ائتدی.                                                                  

 آذربایجانین اکینجی لیک باخیمیندان چوخ یاخشی و اکیله بیله ن توپراق لارا صاحیب اولماسینا باخمایاراق یئمک سئکتوروندا(بخش غذائی) دیشا باغیملی(وابسته) اولماسی آذربایجان اوچون هر آچیدان بیر تهلوکه اولوشدورا بیلر.                                         

2006 الهام علی اف ون آمریکا سفرینی و بوش ایله گؤروشمه سینی ده آذربایجانین بؤلگه ایله ایلگیلی ،آذربایجان ایستک و تئزلرینی آنلاتماق آنلامیندا اؤنملی بیر سفر سایماق گره  کیر.                                                                                                         

دمکراسی آلانیندا آذربایجاندا ایله رله مه اولمادی، کی  هئچ، اؤز گؤروش و یازی لاریندان دولایی  اؤلدورولن و دوستاغا آتیلان قازئته جیلر، دوشونورلراولدو. سئچیم لرده کی یاریش مالارین دئموکراتیک قورالارا گؤره گئچمه مه سی ده دیققت لر ده ن قاچمادی. بیر چوخ مئدیا اورگانینا باسقی لار آرتدی. آزادلیق، بیزیم یول، توران خبر آژانسی، آینئس مئدیا قروبونا و صنعت قازئتئسی یازیچی سینا قارشی دئولتین باسقی سی  دونیادا اینسان حاقلارینی قورویان اؤرگوت لرین اعتراض لارینا سبب اولدو. گلیر داغیلیمی(توزیع درآمد) یندا کی اوچوروم دا اینسان حاقلاری آچیسیندان خوش گؤرونه جک بیر دوروم دئییل .آمما گؤرونه ن او کی بو اولومسوزلوق لار گئچیجی دیر و قوزئی آذربایجان خالقی بو چئتین لیکلری، سورون لاری آشماق دا بؤیوک آددیم لار آتماق دا لار.                    

آذربایجانین باشکندی باکی 2006 دا بیر چوخ اولوس لارآراسی علمی ، سیاسی وکولتوره ل کنفرانس، کنگره وایدمان یاریشمالارینا ائو صاحیب لییی ائتدی.33 نجو اسلام کنفرانسی اورگوتونون دیش ایشلری باخانلارینین توپلانتیسی و9 نجی اکوعضولرینین دولت باشچیلارینین توپلانتیسینا ائوصاحیبلیی ائدره ک، باکی نین قافقازین سیاسال،کولتوره ل وائکونومیک مرکزی اولاجاغی نین اشاره سینی وئردی.                                        

آذربایجان ین 2 میلیون وطن داشینین روسیه ده یاشاماسی و بو آذربایجانلی لارین ایلیک 4.5 میلیارد دولار گئلیر الده ائتیگلری تخمین ائدیلمه کده دیر.کی بو دا روسیه نین آذربایجان ا قارشی بو 2 میلیون آذربایجانلیی بیر کارت کیمی اویناماسی هر زامان ممکن دور.بونو آذربایجان روسیه یه قارشی بیر کارت چئوریمک اوچون هئچ بیرفعالیت ده بولونماماسی گئچن ایلرده اولدوغو کیمی 2006 دا دا آذربایجانلی لارین روسیه ده باسقی لارا معروض قالماسینا یول آچدی.                                                                    

اورتا آسیا

تورک دونیاسی ندا کی اولکه لر ین چوخوندا تأسف لر اولسون کی دیکتاتورلار ایش باشیندا دیر.بو اولکه لر زنگین یئر آلتی قایناق لار صاحب اولمالارینا باخمایاراق وطن داشلاری یوخسولوق ایچینده دیر لر. نیازوف ون اولمه سی ایله  بونلاردان بیری گئتمیش اولدو آمما اؤزبکستانی اسیر آلمیش کریم اف هلده سلطنت تختینی بوراخماغا هئچ نیتی یوخ کیمی گورسه نیر.                                                                                          

تورکمنستان

تورکمنستان چوخ زنگین توپراق لارا صاحیب دیر. دونیانین بئشینجی گاز قایناق لارینا و چوخ بؤیوک یئر آلتی قایناقلارا صاحیب اولماسینا باخمایاراق خالقین چوخونلوقو(اکثریتی) یوخسولوق ایچینده یاشاماق دا دیر. تورکمان باشی سووئتلرین توتالیتر گله نیینی اؤرنک  آلاراق تورکمنیستانی یؤنه تدی. ترکمان باشی نین  بیر چوخ  بوی ،عشیرت وطایفالارا بؤلونموش اولان ، مدرن آنلامدا میللت-دئولت  اولمایان تورکمانلری میللت ائتمک پوروژه سی کیریل الیفبا سیندان لاتین الیفبا سینا گئچیش ایله باشلادی.سونرادا اونوتولموش ترکمنجه نی  یایقینلاشدیرماق ایله داوام ائتدی.                                                       

بو اولوملو ایش لرین یانیندا ترکمن لرین دونیاداکی ایماژینی پوزان ترکمان باشی،   کیتابخانلاری باغلادی ویئنی بیر وحی کیتابی یازماغی دا اونوتمادی. نیازوف دونیانین ایندیه دک گوردوگو ان کومیک ، اؤز شکلی نی و هئیکل لرینی أن چوخ  سئون   دیکتاتوری  ایدی.                                                                                   

  نیازوف ون اؤلومو ترکمنیستان اوچون یئنی بیر دؤنوم نقطه سی اولا بیلیر.                

تورکمنیستان یئر آلتی قایناق لاری باخیمیندان چوخ زنگین بیر اؤلکه دیر. پئترول وگاز ین یانیندا اوزبکیستان دان سونرا بؤلگه ده کی ایکینجی بؤیوک پامبیق اورته ن اؤلکه دیر.    

ترکمنیستان 25 میلیارد دولارلیق بیر ائکونومیک بؤیوک لییه صاحیب دیر. 2006 دا ترکمنیستان ین دیش ساتیمی 5.6 میلیارد دولار اولاراق گرچک لشمه سی گؤزلنمک ده دیر. تورکمنیستان 4.7 میلیونلوق جمعیتی و بوللو گاز گلیرلرینه باخمایاراق تورک جمهوریت لری آراسیندا أن چوخ ایش سیزی اولان اؤلکه دیر. آمما ترکمانیستان دا، باشقا تورک جمهوریت لری کیمی بیر گئچیش دؤنه می  یاشاماق دادیرو دورم گئد ره ک داها یاخشییا دوغرو گئتمه کده دیر.                                                                          

اوزبکستان

 26میلیونلوق جمعیتی ایله اسکی ایپک یولونون مرکزینده یئر آلان اوزبکیستان اورتا آسیا دا أن گنج و دینامیک جمعیته صاحیب دیر.آمما بو دینامیک پوتانسیئلی آکتیو ائدیب و اوزبکیستانی بیر گوجه چئوره جک سیاسی ایراده و میسیون یوخدور. چونکو کریم اف بوتون دیکتاتورلار کیمی قوراخ دیر.او اوزبکیستانی دیش دونیایا قاپاتاراق اولکه ده کی گیریشمجی روحو اولدورمک دیر.                                                                     

اوزبکیستان ائکونومیک آلت یاپی اولاراق باشقا اورتا آسیا جمهوریت لرینه گؤره داها گلیشمیش بیر یاپی یا صاحیب دیر. اوزبکیستان اؤزو اؤزونه یئته بیله ن(خودکفا) بیر اؤلکه دیر. بو دا اوزبکیستان دا کی دیکتاتورون ایشینی راحاتلاتیر. چونکو بو اؤزونه یئته بیلمه اؤلکه نی چوخ راحت دیش دونیا قاپالی توتما شانسی نی کریم اف ا وئرمک ده دیر.                                                                                                                  

اوزبکیستان بوللوجا پئترول، گاز و آلتین قایناق لارینا صاحیب اولماغین یانیندا دونیانین أن بؤیوک پامبیق اورتیجیلرینده ن بیری ودونیانین بئشینجی پامبیق اورته نیدیر.                                                                        

اوزبکیستان ین دیش ساتیمین نین 40% پامبیق،25% یئر آلتی قایناق لاری اولوشدورماقدادیر. اوزبکیستان آغیر صنایع اورتیمینده اؤنملی بیر یئری واردیر واورتا آسیانین أن بؤیوک آرابا اورتیجیسیدیر. بو ساحده اوزبکیستان دونیادا28 سیرادا یئر آلماق دادیر.                                                                                                        

اوزبکیستان سمرقند و بخارا کیمی دونیا کولتورونه  دامقاسینی  وورموش اولان و دونیا تاریخی آچیسیندان اؤنملی بیر یئری اولان شهرلره صاحیب اولدوغو اوچون توریزیم پوتانسیه لیده چوخ یوکسک دیر.                                                                         

2006 دا کی دیش آلیم و ساتیم رقملری آچیق لانماسادا دیش ساتیم 6 میلیارد دولار ودیش آلیم ین 4.5 میلیارد دولار  اولاجاغی اون گؤرولمک ده دیر. اوزبکیستان ائکونومیک بؤیومه آچیسیندان گئریله مک دیر 1995 ده 21 میلیارد دولار اولان ناخالیص میللی اورتیم (درآمد ناخالص ملی) 2006 دا 16 میلیارد دولار اولاراق اون گؤرولمک ده دیر. بودا اوزبکیستان ائکونومیسی نین بؤیومک یئرینه کیچیلمک ده اولدوغونو گؤستریر.     

اؤزبکستان دا کی حاکیم قووه لرین 2005 اؤز وئرن آندیجان اولای لاری قارشیسیندا کی توتومو یانی خالقی زوربالیق ایله سوسدورماق و مینه یاخین اینسانین اؤلدورلمه لری. اوزبکیستان ا ،هر آچیدان ضرر وئردی. بو آیاق لانمادان سونرا اوزبک دئولتی بو اولای لاردا ایشتراک ائده ن لری تئروریست اعلان ائدیب و روسیه ایله چین ه یاخین لاشیب باتی دان و تورکیه ده ن اوزاق لاشدی. چونکو باتی اوزبک دئولتینی اینسان لارینا قارشی داها یوموشاق داورانماسینی ایستیرواینسان حاق لاری نین قورونماسینی طلب ائدیردی. آمما چین و روسیه اوچون اؤنملی اولان اورتا آسیادا ژئو پولیتیک اویونوندا آمریکا بیرله شمیش دئولت لری و تورکیه نین اونونه گئچمک واوزبکیستان دا ائکونومیک چیخارلار الده ائتمک اولموشدور.                                                                                 

اول آخیر اوزبکیستانا دمکراسی گله جک دئیه ن: محمد صالح اوزبکیستان ین حاکمیت ینین أن بؤیوک ایکی مخالیفده ن بیردیر.                                                      

محمد صالح و اونون ارک پارتیاسی تورک دونیاسیندا کی بیرلییه اینانان بیر گؤروشو تمثیل ائدیر. آمما کریم اف اونون آشیری(رادیکال) بیر تئروریست کیمی گؤسترمک ایستیر. باشقا بیر مخالیف ده  سنجر اوماروف دور کی اونون واشنگتن گئزیسی کریم اف وچوخ عصب لشدیردی.                                                                                

سونج اولاراق بوتون ائکونومیک پوتانسیه لریینه باخمایاراق2006 ایلی ده اوزبکیستان اوچون یوخسولوق و دونیادان قوپوق و اوزاق یاشاماق لا  گئچدی.

قیرقیزیستان

قیرقیزیستان اورتا آسیادا کی جمهوریت لر آراسیندا دونیا تجارت اؤرگوتونه اویه اولان تکجه اؤلکه دیر. بو اؤلکه لرین هامیسی گئچیش ائکونومیسی یاشاماق دالار. قیرقیزیستان بؤلگه نین أن دئموکراتیک اؤلکه سی دیر.2006 دا ائکونومیک بؤیومه(رشد اقتصادی) 4%-  اولاراق آچیقلانمیش. قیرقیزیستان داغلیق بیر بؤلگه ده یئر آلیر.ائکونومی سی اکینجیلییه و یئر آلتی قایناق لارا دایانیر. اکینجیلیک ده کی استراتژیک بیتکی لر پامبیغ، توتون دور. یئر آلتی قایناق لاری ایسه قیزیل،اورانیم ودوغال گاز دیر. قیرقیزیستان دونیانین أن بؤیوک 10 نجی آلتین (قیزیل) اؤرتیجی سی دیر. قیرقیزیستان ین دیش ساتیمین نین 50% یئر آلتی قایناق لار اؤزه للیک ایله آلتین اولوشدورماق دادیر. تئکستیل(نساجی) ده قیرقیزیستان اقتصادی نین دیگر اؤنملی سئکتورلاریندان بیر دیر. قیرقیزیستان أن اؤنملی و استراتژیک اؤرتمی ایسه پامبیق، معدن، ایپک ، دری  و الکتریک دیر. قیرقیزیستان اورتا آسیانین أن زنگین سو قایناق لارینا صاحب دیر. قیرقیزیستان الکتریک اؤرته ن و ساتان بیر اولکه دیر. قیرقیزیستان چین، قزاقیستان و اؤزبکستانا الکتریک وئریر.                                                                           

قیرقیزیستان داغلیق بیر  اؤلکه دیر. دونیانین ایکنجی بؤیوک  دوز گؤلونه صاحیب دیر 2006 دا ساده جه بو گول 1 میلیون توریستی اؤزونه چکمیش اوزمان لارا گؤره قیرقیزیستان بؤیوک توریزم پوتانسیئلی ، اؤزلیکه قیش و داغ توریزمی ایله اورتا آسیانین سویسی اولا بیلر.                                                                                         

عسگر آقایف ین بیر آیاق لانما ایله دئوریلمه سی و یئرینه داها دمکراتیک اولان بیر یونه تیم ین گلمه سی ، یئنی یونه تیم ین روسیه دن اوزاق لاشیب باتی یا یاخینلاشاجاغی یوروم و اون گؤرولرینه باخمایاراق . باقیف حکومتی ده روسیادان اوزاق دورامادی . چون کی اؤلکه سینده استقراری قورماق اوچون روسیه یه احتیاجی واردیر.2006 نین سون گونلرینده قیرقیزیستان دا آنایاسانین ده یشدیریلمه سی و جمهور باشقان لیغی سیستیمینده ن پارلئمه نتئر سیستیمه گئچمک اوچون چالیشمالار باشلادی. بو گئرچکله شه ر ایسه قیرقیزیستان اورتا آسیانین پارلامانتئر  سیستیم ایله یؤنه تیله ن تکجه اؤلکه سی اولاجاق دیر.                                                                                                           

اورتا آسیا نین یوکسه لن اولدوزو: قزاقیستان

خوش گؤرو (خوش بینی)پیغمر*ی نین یوردو قزاقیستان.                  

2.717.300توپراق بؤیوک لوگو ایله دونیانین 9 نجی بؤیوک اؤلکه سی اولان قزاقیستان 15.3 میلون نفوسا صاحیب دیر. جمعیت ینین 55% قزاق لار، 28%  روس لار ، 2.4% آلمان لی لار و گئری قالانی نی اوکراین لی ،اوزبک لر،اویقورلار اولوشدورماق دادیر.گون گئچدیکجه قزاق لارین ساییسی آرتماق دادیر. بونون ایکی نده نی واردیر قزاق لاردا کی یوکسک دوغوم اورانی ونظربایف ین دونیاداکی قزاق لاری قزاقیستان وطن داشلیغی وئرره ک قزاقیستان دا یئرله شدیرمه پولیتیکاسی دیر. بو چرچیوده 2003-2006 ایل لری آراسیندا مغولیستان و چین ده یاشایان 120 مین ده ن چوخ قزاق ین اؤلکه یه گلدییی سانیلما ق دادیر.                                                                                   

قزاقیستان اسکی سووئت رژیمینده باشقا تورک جمهوریت لرینه گؤره داها چوخ ایلگی ویاتیریم گؤرموش بونون دا نده نی اؤلکه ده کی روس نفوسونون چوخ لوغو اولموش دور.دوغال اولاراق بودا قزاقیستان ین آلت یاپی اولاراق  باشقا  اورتا آسیا اؤلکه لر ینده ن داها اؤنده اولماسینا سبب اولموش دور.                                                               

قزاقیستان یئر آلتی قایناق لار باخیمیندان چوخ زنگین دیر. پئترول، گاز، اورانیوم، آلتین و دمیرقایناقلاری یانیندا دونیا چینکو ذخیرلرینده  2 نجی، مانقن دا 3 نجی، میس ده 5 نجی سیرادا یئر آلماق دادیر.                                                                                    

قزاقیستان ائکونومی سی نین 50% پئترول صنایعی اولوشدورماق دادیر.آمما ائکونومی نین باشقا دالاریندا دا بؤیوک ایلرله مه لر گئرچکله شدیرمیش وائکونومی سینی چئشیدله ندیرمیشدیر. 2004 ایلینده 40.7 میلیارد دولار اولان ناخالیص میللی گلیر2006 دا 77 میلیار دولار اولاجاغی سانیلماق دادیر.2006 رقم لرینه گؤره قزاقیستان ائکونومی سینه 40 میلیارد دولاردان چوخ دوغوردان یابانجی یاتیریم یاپیلمیش بو اوتا آسیا دا یاتیرلان یاتیرم لارین80% دئمک دیر.7.8بو یاتیریم لارین سونجو گؤز قاماشدیران ائکونومیک گلیشمه وبؤلگه نین أن دوشوک ایش سیز لیک اورانی دئمک دیر .                             

قزاقیستان  کاز سه ت  اویودوسو ایله تورکیه ده ن سونرا اوزای دا(فضادا) اویودوسو اولان تکجه تورک اؤلکه سی دیر.                                                                   

بای کونور هاوا اوستونه(پایگاه فضایی)صاحیب اولان قزاقیستانین جمهور باشقانی نظربایف بو قونودا تجروبه لرینی تورک جمهوریت لری ایله پایلاشمایا حاضر اولدوغونو بیلدیرمیش.                                                                                                 

کولتوره ل اولاراق قزاقیستان باشقا تورک جمهوریت لرینده ن چوخ فرق لی دیر. رسمی دیل قازاقجا آمما حاکیم دیل روس جا دیر و روس کولتوره ل ده یرله ری چوخ یایقین دیر.شهر له شمه اورانینین 51% اودوغو قزاقیستان دا 110 اونیورسته وار بونلاری بیر سیراسی باشقا اؤلکه لر له اورتاق قورولموش اونیورسته لردیر.قازاق-آمریکا، قازاق-آلمان، قزاق- مصر، قزاق- انگلیس اونیورسته لری یانیندا ایکی تورکیه اونیورسته سی و28 تورکیه اوخولودا واردیر.                                                                        

2006 دا قازاقیستان-چین پئترول بور خطی اوچون دویمه یه باسیلدی(ایشلر باشلادی) بوقزاقیستانین  روسیه نین ائتگی آلانیندان چیخماق ایستمه سینین بیر اشاره سی دیر.

ایکی بویوک گوج(روسیه وچین) آراسیندا سیخیشان قزاقیستانین  ایشینی چتین له شدیرسه ده دنگلی حرکت ائده ره ک بولگه نین اونملی گوج لرینده ن بیرینه چئوریله بیله ر.

اومود ائورن

ulashoz@yahoo.com