بیلیم
فلسفه سی
پروفسور دوکتور
موصطافا
اَرگون
حاضیرلایان:
گونتای
جاوانشیر
ایچینده
کی لر:
آ. بیلیم
و فلسفه
1. بیلیمین
تاریخ
ایچینده کی
گلیشیمی (فیزیکا،
کیمیا،
بیولوژی،
آسترونومی،
رییاضییات)
2. بیلیمین،
فلسفه نین
قونوسو
اولماسی
ب.
بیلیمه فرقلی
یاناشمالار
1.بیلیم
تئوریلری
آریستوتئلین
بیلیم
تئوریسی
نظرییه سی
کانتین
بیلیم
تئوریسی
هئگئلچی
بیلیم
تئوریسی
آنالیتیک
بیلیم
تئوریسی
هیپوتئزلی-
بوتوندن
گلیمچی بیلیم
تئوریسی
فئنومئنولوژیک
بیلیم
تئوریسی
پسیکولوژیک
بیلیم
تئوریسی
سوسیولوژی
بیلیم
تئوریسی
فیزیکچی
بیلیم
تئوریسی
دییادولوژیک
بیلیم
تئوریسی
دوقماتیک
مئتافیزیک
بیلیم
تئوریسی
ائپیستئمئولوژیک
بیلیم
تئوریسی
منطیقچی
بیلیم
تئوریسی
2. بیلیمی
بیر اورون (ürün-محصول)اولاراق
دَیرلندیرَنلر
3. بیلیمی
بیر
ائتکینلیک
اولاراق قبول
ائدنلر
4.بیلیمین
ائلئشتیریسی
ج.
بیلیمین
اؤزَللیکلری
1. بیلیمسل
آچیقلاما و
اؤندئیی نین (تخمینین)
اؤزَللیکلری
2. بیلیمسل
قورامین (تئورینین)
اؤزَللیکلری
3. بیلیمسل
یاسانین
اؤزَللیکلری
د.
بیلیمین دَیَری
1. بیلیمسل
بیلگی نین
دیگر بیلگی
نؤوععلری
ایله
تاماملانماسی
نین
گرَکلیلیگی
2. حیاتلا
بیلیمسل
بیلگی نین ایچ-ایچه لیگی
تئرمینلر
---------------------------------------------------------------------------------------
آ.
بیلیم و فلسفه
گرچی
بیلگی هر
دئویرده
اؤنملی
اولموشدور، آنجاق
اؤزَللیکله
چاغیمیزدا
گرَک فردین
حیاتیندا
گرَکسه
توپلومسال
سیستئملرین تَمَلینده
بیلگی اؤنملی
بیر یئر
توتماقدادیر.
بیلگی
قوووتدیر؛ هم
قافادا هم ده
اویقولامادا
قوووتدیر.
اؤزَللیکله
دوغال
قوووتلری و
تئکنولوژی
نین دستگینی
آلدیقدان
سونرا بیلگی
نین قوووتی
قات- قات
آرتماقدادیر.
بیلگینی
ساغلایان
بیلیمدیر.
بیلیم،
بیر دوشونمه
مئتودودور.
گئرچه یه و
اولقولارا
دایالی،
اؤنیارقیسیز،
توتارلی
راسیونال
اؤلچولرله
بیر آنلاما،
بولما،
دوغرولاما
مئتودودور.
بیلیم،
بیر طرفدن
دوشونمه و اله
آلدیغی
قونولاری
بیلیمسل
مئتودلارلا
آراشدیرما
سورَجیدیر؛
بیر طرفدن ده
بیلیمسل
آراشدیرما
سونوجوندا
اولاشیلان
بیر اوروندور(ürün-محصول).
بیلیم،
سورَکلی
گلیشن
دینامیک بیر
بیلگیدیر؛
بیلیمسل
بیلگی هئچ بیر
زامان
ستاتیکلشمز.
بیلیم،
اولقوسالدیر،
گؤزلَنه
بیلیر،
اولقولارا
دایانیر.
بیلیم،
منطیقسَلدیر،
دولاییسییلا
بیلیمسل
حؤکملر بیر- بیری
ایله توتارلی
و
چلیشکیسیزدیر.
بیلیمسل
اؤنَرمه لردن
دوغرو
منطیقسل
چیخاریملار
ائدیلیرسه،
اونلار دا
دوغرو اولور.
بیلیمسل
بیلگی
اوبیئکتیودیر؛
کیشیدن
کیشییه،
توپلومدان
توپلوما
دَییشمز.
بیلیمسل
بیلگی، هم
بیلیم دیشی
اؤنَرمه لره(برهانلارا) هم ده
بیلیمسل
سونوجلارا
قارشی
ائلئشتیریجیدیر.
بیلیم
سئچیجیدیر؛
وارلیق
دونیاسینداکی
بوتون
اولقولاری
دئییل،
اؤزَللیکله
اینسانا
فایدالی اولا
بیله جک بعضی
اولقولاری
اله آلاراق
اینجه لر.
بیلیم
سویوتلاییجی
و گئنَلله ییجیدیر.
بللی بیر نؤوعع
اولایلارین
هامیسیندا
کئچرلی اولا
بیله جک
شکیلده
یاسالار
اورتایا
قویار.
بیلیم،
وارساییملارا
دایانیر.
بونلارا اؤرنَک
وئرمک گرَکیرسه؛
کندی
دیشیمیزدا
دوزَنلی
ایلیشکیلر
ایچینده بیر
اولقولار
دونیاسی
واردیر. بو
اولقولار
دونیاسی
بیزیم اوچون
آنلاشیلا
بیلیر. بوتون
اولقولار بیر- بیرینه و
تئست
ائدیله بیلیر
نَدَنلره
باغلیدیر.
گؤزلم قونوسو
بوتون
اولقولار
بللی بیر
زامان و مکان
ایچینده یئر
آلیر. بیلیم،
وار اولان هر
شئیین بللی
بیر میقداردا
وار اولدوغو
ایلکه سینه
باغلیدیر و
بونو اؤلچمه
یه چالیشیر.
بیلیم،
دئنه تیملی
گؤزلم و گؤزلم
سونوجلارینا
دایالی
منطیقسل
دوشونمه
یولوندان
گئده رک،
اولقولاری
آچیقلاما
گوجو داشییان
هیپوتئزلر
بولما و
بونلاری
دوغرولاما
مئتودودور.
قیساجا
بو شکیلده
تانیتماغا
چالیشدیغیمیز
بیلیمین،
تاریخ
ایچینده بو
گونه قدر
کئچیردیگی
آشامالاری دا
اؤزتله یه لیم.
1- بیلیمین
تاریخ
ایچینده کی
گلیشیمی
بیلیمسل
گلیشمه ده
یونانلیلار و
باتی
اویقارلیغی
نین بؤیوک
قاتقیلاری
واردیر. آما
یونانلیلارا
سیستئملشدیره
جک بیر چوخ
بیلیمسل
آراشدیرما
سونوجو ملزمه
وئرن میصیر
و مئزوپوتومییادا
یاشایان
اینسانلاری
دا
اونوتماماق
گرَکیر.
یونانلیلار
اؤنجه سی مین
ایللرده
رییاضییات،
آسترونومی و
طیبب ساحه
سینده بو یؤره
لرده بیلیمه
اؤنملی
قاتقیلار
ائدیلمیشدیر.
یونانلیلار
بونلاری
سیستئملشدیره
رک و بیر چوخ
یئنی بولوشلا
بیلیمی و
دوشونمه نی
اؤنملی
سیستئماتیک
اساسلارا
قوووشدورموشلار.
ایسلامییتین
دوغوشوندان
سونراکی یوز
ایللرده
یونانجا
و
سانسکریتجه
اثرلرین
عربجه یه
چئوریلمه سی
ایله موسلمان
عالیملر یئنی
آرتیرمالار
ائتمیشلر و
رئنئسانسدان
اعتیبارن ده
بیلیمسل
آراشدیرمالار
بایراغی
باتییا
کئچمیشدیر.
یونانلیلار
رییاضییات و
هندسه ده
بؤیوک
باشاریلار
قازاندیلار.
هندسه نی و
ساییلار
تئوریسینی (جبر
تئوریسینی)
بولدولار.
بیلیمه
رییاضی
مئتودلاری
اویقولادیلار.
آسترونومیده
بطلمیوس
سیستئمینی
قوردو.
دونیانین
یووارلاق
اولدوغونو
قبول ائدن یئر
مرکزلی بیر
سیتئمه قارشی
آریستارکوس
دا گونش
مرکزلی بیر
آسترونومی
سیستئمینی
ساووندو.
یونانلیلار
بیلیمده،
گؤزلم و
اؤلچمه
دیشیندا بیر
دئنئی (تجروبه)
دوشونجه
سینه صاحیب
دئییلدیلر. ایسلام
عالیملری
هیندیستاندان
آلدیقلاری صیفیر و
اوندالیق
ساییلاری
بیلیمه
قاتدیلار.
رییاضییاتدا
و
تریقونومئتریده
اؤنملی
گلیشمه لر
ساغلادیلار.
مئکانیک و
طیببده
دئنئیسَل
(تجروبی) چالیشمالار
ائدیلدی.
گؤیبیلیمده
چوخ اینجه
گؤزلملر و
رییاضی
حسابلامالار
ائدیلدی.
اورتا
چاغلاردا
سادجه
منطیقله
دوغرو
بولونماغا
چالیشیلدی.
آنجاق مودئرن
بیلیم،
کوپئرنیک (1472-1543) و
قالیله (1564-1642)
ایله باشلار.
کوپئرنیک،
گونش مرکزلی
بیر ائورَن
سیستئمی
قوردو. قالیله
نئجه لیکسل (کمی) دئنئی
مئتودونو
گلیشدیردی.
اسکی بیلیمدن
دئور آلینان
گؤزلم،
اؤلچمه و
رییاضییاتا
دئنئیی اَکله
دی. 17- جی
عصرده دئکارت
بیلیمه
راسیونال و
منطیقسَل
یولدان،
بئکون،
دئنئیسل
یولدان یاخینلاشدی.
یونانلیلارین
بؤیوک
راسیونالیست
سیستئملرینه
قارشی
اینگیلتره ده
ائمپیریک
سیستئملر
گلیشدیریرلدی.
قالیله
دن
سونرا نیوتون
دئنئی ایله
ماتیماتیک-منطیق
مئتودلارینی،
دوشونجه و
اولقونو داها
سیخ
بیرلشدیردی.
گؤزلم و دئنئی
یولو ایله بیر
دیزی بولوش و
بیلیمسل
یاسالارا
اولاشیلدی.
اینگیلیس
دئنئیجیلیگینه قارشی
آوروپا قیطعه
سینده(قارره سینده) گلیشدیریلن
راسیونالیست
فلسفه (دئکارت،
لئیبنیز،
کانت و...)
بیلیمین
راسیونالیست
طرفینی ده
گلیشدیردی.
بیلیمین
تاریخ
ایچینده کی
گلیشیمینی
داها یاخشی
آنلاماق
اوچون
بیلیمسل
مئتودولوژی
نین اساس
گلیشدیریجیسی
و بیلیم فلسفه
سی نین آنا
بیلیمی اولان
فیزیکدن
باشلاماق
اوزره بعضی
بیلیم ساحه
لرینده کی
گلیشمه لره
قیساجا
باخالیم.
فیزیک
فیزیکین
تاریخینی 17-
جی
عصرین اؤنجه
سی و سونراسی
اولاراق
ایکییه
آییرماق
مومکوندور. 17-
جی
عصر
اؤنجه سینده
قاتی (جامد) و سیوی (مایع)
مادده
لرین
دئوینیمی،
ایشیق
یانسیما و
قیریلماسی،
آکوستیک (سس
علمی)،
ماقنیتیک
اولایلار،
ستاتیک و
هیدروستاتیک
کیمی فیزیک
قاوراملاری
بیلینیردی. آمما
17-جی عصردن
اعتیبارن
فیزیک بیلیمی
نین
گلیشیمینده
سانکی بیر
پارتلاما
اولدو.
17-
جی عصر
باشلاریندا
کئپلئر
گئومئتریک
اوپتیگی،
قالیله
یئر
و گؤی جیسملری
نین آیری
یاپیدا
اولدوغونو،
هویگئنز
ایشیغین
دالغا
قورامینی
اورتایا
قویدو.
کئپلئر،
قالیله،
هویگئنسین
چالیشمالاریندان
یارارلانان
نیوتون
اورتایا
قویدوغو
ائورَنسَل یئر
چکیمی یاساسی
ایله فیزیک
یاسالارینی
بوتون
ائورَنه
یایدی.
18-جی
عصرده چوخ
ساییدا بیلیم
آدامی
آخیشقان
مئکانیگینی
اولوشدوراراق
دینامیگین
اویقولامالارینی
گلیشدیردی.
بلاک،
لاوویسیئر و
لاپلاسین
ایسی (هرارت)
اوزرینه
اؤنملی
چالیشمالاری
اولدو.
ائلئکتروستاتیک
ساحه سینده
اؤنملی
دئنئیلر
یاپیلمااغا
باشلاندی.
19-جو عصر
فیزیکینه
دامغاسینی
ووران
ائلئکتریکدیر.
ائلئکتریک،
ائلئکترولیز،
ماقنئتیک
ساحه،
آیدینلانما،
تئلئگراف،
ائلئکتریک
موتورو،
رادیو
ائلئکتریک
ایلتیشیمی
ساحه سینده
چوخ اؤنملی
گلیشمه لر
اولدو. یئنه بو
عصرده
تئرمودینامیک
یاسالاری
گلیشدیریلدی.
گؤره لیلیک
(نیسبیت)،
کوانتوم
مئکانیگی، چَگیردَک (نووه) فیزیگی کیمی
بیلیم ساحه
لری اورتایا
چیخدی. کیمیا
بیلیمینده کی
گلیشمه لر
فیزیکله
بیرلشمه یه
باشلادی.
20-
جی عصرده
ایسه ایشیق
ساحه سینده کی
گلیشمه لرله
کوانتوم
قورامی
گلیشدیریلدی.
قاتی مادده
لرین
مئکانیک،
ائلئکتریکسل،
ماقنئتیک و
اوپتیک
یاسالارینی
اینجَله
ین قاتیحال
فیزیگی یاری
ایله تگنلره
اویقولاماغا
باشلاندی.
آتوم چَگیردگی
نین یاپیسینی
اینجله یَن چگیردَک
فیزیگی، چوخ
آغیر
آتوملارین
پارچالانماسینی
ساغلار.
ائینشتئین
گئنل و اؤزَل
گؤره لیلیک (نیسبیت)
قوراملاری
نیوتونون
فیزیگینی
سارسیتدی.
گؤزلم و
اؤلچوم
آراجلاری نین
گلیشمه سی
ایله
آستروفیزیک
ساحه سینده
آرخا-آرخایا
تئوریلر
سورولمه یه
باشلاندی.
آریستوتئلین
نیتل(کئیفی)
فیزیکی،
قالیله و
دئکارتین
ماتئماتیک
فیزیکلری،
بئقونون
دئنئیسل
فیزیکی و
سونراکی
عصرلرده
اولقوچولوق،
دئنئی و
ماتئماتیکین
بیرلشمه سی
ایله اؤنملی
آشامالارا
واریلدی.
کیمیا
آنتیک
یوناندا
کیمیانین تمل
قاوراملاری
ائلئمئنت و
آتوم
اوزَرینده
دورولدو. داها
سونراکی
دؤنملرده
دامیتما(تقطیر)،
چؤزوندورمه،
کریستاللاشما،
قووورما کیمی
کیمیا
تئکنیکلری
قوللانیلدی.
آنجاق بونلار
کیمیاچیلار
دئییل،
سیمیاچیلار
ایدی(سیمیاچی-
دَیَرسیز
معدنلری
دَیَرلی
معدنلره
چئویرمه
سینیرلارینی
آراشدیران
موهوم علم)
16-
جی عصرده
فیزیکده
اولدوغو کیمی
کیمیا ساحه
سینده ده
دئنئیسل
مئتودلار
ساوونولماغا
باشلادی. 17- جی
عصرده
دئنئیسل
چالیشمالارلا
اؤنملی
بولوشلارا
اولاشیلدی. 18-جی
عصرده بیر چوخ
یئنی مئتالین
وارلیغی
اورتایا
چیخاریلدی و
چوخ بیله شیک (مرکب) بولوندو.
19-
جو عصرده
لاوویسیئرین
تَمَلینی
آتدیغی گئنل
کیمیا
قورولدو.
ایسیل کیمیا و
فیزیکسل
کیمیا ساحه
لری ده
گلیشدی. بیر
چوخ بولوش و
یاسانین یانی
سیرا
مئندئلیئف،
کیمیا
ائلئمئنتلرینی
صینیفلندیردی.
آنالیتیک و
اورقانیک
کیمیادا آنا
قاوراملار
اورتایا
چیخدی.
20-
جی عصرده
کیمیا آرتیق
اوزمانلیق
ساحه لرینه
آیریلدی:
اورقانیک،
آنورقانیک،
فیزیکسل
کیمیا،
بیوکیمیا،
مولئکول
کیمیاسی کیمی.
چئشیدلی
آدلار
آلتیندا
مودئرن
کیمیادا
گؤرونن بو
گلیشیم،
کیمیا تئکنیک
و صنایئعینده
ده اؤنملی
گلیشمه لره
یول آشدی.
گونوموزده صنایئعلشمه
نین کیرله
دیب یوخ
ائتدیگی
دوغانی
قورتارما
چابالاریندا
کیمیایا بلکه
اسکیسیندن
داها چوخ گؤرَو
دوشمکده دیر.
بیولوژی
دیگر
بیلیملرده
اولدوغو
کیمی،
بیولوژیک
بیلیملرین ده
کؤکه نی آنتیک
یوناندادیر.
آریستوتئل،
هیپوکرات
کیمی
بیلگینلر
آناتومی،
فیزیولوژی و
بوتانیک
آلانلاریندا
گؤزله مه
دایالی بیر
چوخ بیلگیلر
توپلاییب
سیستئملشدیردیلر.
ایسلام
دونیاسیندا
دا عئینی
دوغرولتوداکی
چالیشمالار
داوام ائتدی. رئنئسانسدان
سونرا
بیولوژیده 3
ساحه ده
اؤنملی
گلیشمه لر
ساغلامماغا
باشلادی:
آناتومی،
بیولوژی و
زوولوژی.
17-
جی عصرین
اورتالاریندان
اعتیبارن
بؤیوتج(ذره
بین)،
میکروسکوپ
کیمی یئنی
آلتلر و
تئکنیکلرین
گلیشمه سی
میکروسکوبیک
چالیشمالاری
مومکون قیلدی.
18-جی عصرده
مودئرن
بیولوژی
قورولدو. حئیوانلار
و بیتکیلر
دونیاسی
یئنیدن
صینیفلندیریلدی.
19-
جو عصرده
بیولوژی
بؤیوک
اوغورلار
ساغلادی.
بوتون آلت (alt)ساحه
لری ایله
مورفولوژی
قورولدو. گئنل
و کیمیاسال
فیزیولوژی
گلیشدی.
قالیتیملا (ایرثله)ایلگیلی
بیر چوخ بیلیم
آداملاری نین
چالیشمالاری
گئنئتیک
بیلیمین
کروموزوملارداکی
قالیتیم
شیفره لرینی
اورتایا
چیخاردی.
بیولوژیده کی
گلیشمه لر –
لامارکچیلیق،
داروینچیلیک،
موتاسیون،
یئنی
داروینچیلیک
کیمی
آخیملارا—
جانلیلار
دونیاسینداکی
گلیشیمی
ائوریم
تئوریسی ایله
آچیقلاماغا
چالیشدیلار.
رییاضیات
اینسانین
بیلیمده کی
ان اسکی و ان
تمل ائحتیاجلاریندان
بیری
ماتئماتیک
اولموشدور. بو
ندنله گرَک میصیرده
گرَک چینده،
هیندده و
آنتیک
یونانیستاندا
رییاضیات
بیلمه
اینسانلاری
همن بیر اوست
صینیفه
چیخاریردی.
تیجارت
تورپاق
دوزنله مه،
معمارلیق،
آسترونومی
کیمی ساحه لر
ده
رییاضییات
بیلیمده کی
گلیشمه نی
زورلاییردی.
14-7
عصرلر
آراسینداکی
ایسلام
اویقالیغی
رییاضییاتدا
اورتا دوغو و
هیند دوشونجه
سینی
بیرلشدیردی.
چینده صیفیری دا
اولان اون
اساسلی بیر
سایی سیستئمی
قورولدو. عرب
رییاضییاتی 13- جو عصرده
لاتینجایا
اینتیقال
ائدیلدی.
14-
جو عصرده
فیزیکسل
اولایلارین
اینجلنمه
سینده
رییاضییاتا
اؤنم وئریلمه
یه باشلاندی. 17-جی
عصرده ایسه
رییاضییات
بوتون دیگر
بیلیم ساحه
لرینه مودئل
اولوشدورماغا
باشلادی.
دوغا
بیر
گئومئتریک
مودئله گؤره
تاسارلانمیش
رییاضی بیر
دیلله
یازیلمیشدی. 19-جو
عصرده
رییاضییات،
بیلیمین
قاچینیلماز
بیر عنصورو حالینا گلدی.
آسترونومی
(گؤیبیلیمی)
آسترونومی،
گرَک زامان و
یؤن اؤلچومو
گرَک بیر
تاخیم دوغال
اولایلار
گرَکسه
اولدوز
بیلیمی
شکلینده ایلک
چاغلاردان
بری جانلی بیر
بیلگی
اولاراق، هپ
وار اولدو.
آنتیکچاغدا
هیپارکوس و بطلمیوس،
یئر مرکزلی و
یئرین
حرکتسیزلیگینه
دایانان بیر
سیستئم قوردو.
16-17-جی عصرلرده
کوپئرنیک
گونشی
اورتادا و
حرکتسیز، هر
شئیین گونش
اطرافیندا
دؤندویو بیر
سیستئم
اؤنَردی.
عئینی دؤنمده
قالیله، گؤی
دوربونو ایله
گؤی اوزو
آراشدیرمالارینی
باشلاتدی.
نیوتون،
گؤی مئکانیگی
نین تَمَل
یاسلارینی
اورتایا
قویدو. هاللئی
آدیندا بیر
عالیم،
اولدوزلارین
دا گؤی
اوزونده حرکت
ائتدیگینی
چیخاردی.
گؤزلم
ائولرینده کی (رصدخانه
لرده کی) آلتلرین
گلیشمه سی،
اولدوز
فوتوقرافچیلیغی
و ائلئکترون
اوپتیگی،
آسترونومیده
چوخ اؤنملی
بولوشلار و
تئوریلرین
اورتایا
آتیلماسینی
ساغلادی.
بیلیملر
بو گون او قدر
چوخالمیشلار
کی، هارداسا
هر بیر بیلگی اؤز آرخاسینا
بیر "لوژی"
آدینی آلاراق
کندینی بیر
بیلیم
اولاراق
اورتایا
قویماغا
چالیشماقدادیر.
بیر چوخ
اوریژینال (اؤزگون) بیلیم ساحه
سی چیخدیغی
کیمی، اسکی
آنا
بیلیملرین
ایچینده بیر
چوخ ساحه لر ده
گئده رک
گلیشمکده و
اؤنملی حالا
گلمکده دیر.
2.
بیلیمین
فلسفه نین قونوسو
اولماسی
باشلانغیچدا بوتون بیلیملر فلسفه نین ایچینده یئر آلیردی. فیلوسوف، هر بیلیم قونوسوندا بیلگی صاحیبی اولان، بوتون بیلگیلری سینتئز ائدَر