ایلاهه جاوانشیر

اونیوئرسال اینام آختاریشیندا

بیرینجی حیصصه

" دا وینچی کودو"  و قوجا شرق

               سون زامانلار دونیا کوتلوی اینفورماسیالاریندا قالماقاللارا سبب اولموش جون براونون "داوینچی کودو" رومانی موذاکیره ائدیلیر. ج. براونون آمئریکان مهارتی ایله یاراتدیغی بو پوستمودئرن اثرینده دئدئکتیو و تاریخ، دین و فلسفه، اینام  و  شوبهه، علم و اینجه سنت، فئمینیزم و دیگر مؤوزولار، ایچ-ایچه گیره رک،  گئنیش اوخوجو کوتله سینین دیقتینی چکمیشدیر.  

                 بو رومانین کیتاب واریانتی اساسیندا چکیلن عئینی آدلی بدیعی فیلم، خریستیان   دیندارلارین دونیادا فعال اعتیراضینا سبب اولموشدور. اونلار فیلمین  کوتله لره نوماییشینی  قاداغان ائتدیرمه یه چالیشمیشلار. آذربایجاندا دا بو بدیعی فیلمین کینوتئاترلاردا گؤستریلمه مه سی اوچون موسلمان دین خادیملری اؤلکه نین مدنیت ناظیرلیگینه موراجیعت ائدیب، وطنداشلاریمیزین "معنوی-اخلاقی قئیدینه"  قالیبلار. بو خبر منی ناراحات ائتمه یه بیلمزدی،  چونکی ایکییه بؤلونموش یوردومون باشینا گلن بلالارین سببلریندن اؤنده دورانی  دینی فاناتیزم،  بیساوادلیق، خورافات و مؤوهوماتدان ال چکه بیلمه مکدیر. روماندا باش وئرن یاریم اویدورما، یاریم گئرچک تاریخی فاکتلارا اساسلانان حادیثه لرین آرخاسیندا مؤلیفین اساس دئمک ایسته دیگی فیکیرلرین غئیری- خریستیان خالقلارا دا  عاید اولدوغونو سؤیله مک ایستردیم.  

                 سرین  باش ایدئیاسی، آداملارین دینی ائحکاملاری، دوقمالاری اؤتوب کئچه بیلمه مه سی پروبلئمیدیر. دینین ماهیتینی آنلاماماسیندان تؤره ین جینایتلرین، اینسان حاقلارینین، خوصوصیله ده قادین حاقلارینین تانینماماسینین قارشیسینی آلماق ایستمه سیدیر. موختلیف دینلرین ایشیق، نیروانا،  تانری،  بوق، آللاه، عشق، موطلق کیمی آدلاندیردیغی ازه لی، سونسوز و کامیل  ایلاهی قودرتین  هامی  اوچون عئینی  اولدوغونو مؤلیف یادا سالماغا چالیشمیشدیر: "آللاه هر بیر دینده مئتافورا (مجازی معنا)، آللئقورییا و موختلیف شیشیرتمه لرله تصویر ائدیلیر. مئتافورا، قبول ائدیلمز اولانی شعوروموزا قبول ائتمه یه کؤمکچی واسیطه دن باشقا بیر شئی دئییل. پروبلئملر، مئتافورالاری حرفی معنادا باشا دوشنده یارانیر... دینی آللئقورییا تدریجن رئاللیغین بیر حیصه سینه دؤنوشموش. " مؤللیفین بو یاناشماسی، قدیمدن گونوموزه گلیب چیخان هیند، شرق فلسفه لریندن سوزولوب گلمیشدیر.  

               قدیم هیمنلرده هر یئرده مؤوجود اولان، ابدی، سونسوز و قطعی پرینسیپ، اینسانین آنلاما قابیلییتینی اوستله ییر. سؤز و بنزتمه لرله اونو یالنیز کیچیلتمک اولار؛ بونا گؤره ده اونون حاققیندا هئچ بیر موحاکیمه مومکون دئییل. موطلق، سونسوزلوقدور، بونا گؤره ده موختلیف فیکیرلر اونو یالنیز محدودلاشدیراجاق. سونسوزلوق عظمتی و گؤزللیگی بسیط تصوورلریمیزه و  تئرمینلریمیزه سیغمیر. او، تصویرگلمز  حودودلاردا قالمالیدیر.  بوتون  هیند افسانه لرینده پارابرامان(Parabraman) و یا موطلق، صیرف فلسفی آنلاییشدیر، وارلیق و یوخلوق اوزرینده قورولان کوسموسون پرینسیپی، باشلانغیجی و یا قانونودور.  

               معلومدور کی، سقراط، دونیا ماهییتی سیررینین موذاکیره سیندن دایما ایمتیناع ائدیردی.  کلیسا و مسجیدین دین خادیملری  بو فلسفی آنلاییشی " آللاه"  ایدئیاسینا چئویره رک، شخصیلشدیره رک، اؤز اینحیصارلارینا آلماغا چالیشمیشلار. بئله کیچیلتمه ایله بو نهنگ آنلاییش آللاه شخصییتینه، "کایناتین حاکیمی"  آنلامینا  ائندیریلمیشدیر. آرتیق بو "سیمالی"، "شخصییتلی"  و جیسملشمیش تانری معین خاصییته مالیکدیر: او غضبله نیر، جزالاندیریر، موکافاتلاندیریر. اونو آنجاق دوعالارلا، خوصوصیله ده قوللوقچولارینا معین قوربانلار گتیرمکله یومشالتماق مومکوندور. بوندان فرقلی دوشونن فیکیر صاحیبلری کافیر آدلاناراق  هر زامان تعقیب ائدیلمیش،  تونقاللاردا یاندیریلمیش، دَریلری سویولموشدور. ایندینین اؤزونده ده ایران کیمی ایفراط دیندار اؤلکه لرده آیدین زکالیلار تهلوکه لرله اوز-اوزه قالماقدادیرلار.     

  ج. براونون "داوینچی کودو" رومانینداکی ایدئیالارینی، ائرامیزین VII  عصرینده ایسلامدان قوپان باطینلیک آدلی دینی- فلسفی طریقتین پوپولیارجاسینا یئنیدن درکی کیمی قبول ائتمک ده مومکوندور. عربجه "باطین" سؤزو، داخیلی، مخفی دئمکدیر. باطینلیلر (فارابی، بن سینا، ایخوان- الصفا و یا صفا قارداشلاری، شمس تبریزی،  حللاج، نعیمی، نسیمی، بن روشد و...) قرآنی حرفی معنادا آنلاماغین یانلیش اولدوغونو، اونون شعرلرینه مجازی معنا وئرمگین، اوندا "سیرلر" تاپماغین  گرکلیلیگینی مودافیعه  ائدیردیلر. 

  باطینچی  فارابی حساب ائدیردی کی، حقیقی دینین اوبرازلی سیمبولیکاسی، اینتئللئکتوال اینکیشافین و حاضیرلیغین چئشیدلی سه وییه سینده موختلیف جور شرح ائدیله بیلر، لاکین حقیقت بیر اولاراق قالیر و اونون درکینه گئدن یول، پرینسیپ اعتیباریله، هامییا آچیقدیر. آنجاق آدام آبستراکسییالارلا(مجرد آنلاییشلارلا) دوشونه بیلمیرسه، اوندا بو سیمبوللار، البتته، اونون اوچون دینی اساطیرلره - آنتروپومورف آللاها، ملئیکه لره، دونیانین زاماندا یارانماسینا و... دؤنور. بئله سینی اؤز فیکریندن داشیندیرماق نه اینکی معناسیزدیر، حتّی ضررلیدیر. 

  فارابینین داوامچیسی بن سینا دا قرآن متنلرینین دینی مضمون و معناسینی معین فلسفی مدعالارین یالنیز سیمبولیک، آللئقوریک ایفاده لری کیمی تقدیم ائدیردی. دوشونجه، بیلگی، منطیقی نیطقین، دینی موناسیبتلرین ایضاحی ایله باغلی آویسئننا (بن سینا) فلسفه نین-  حقیقی بیلیک، دینین ایسه – اونون یالنیز آللئقوریک (تمثیلی) عکسی اولدوغو فیکریندیدی. 

  شرقین دیگر موتفککیری بن روشد ده قورآنین ظاهیری (گؤرونن، اوخونان) و داخیلی (گیزلی، درک ائدیلن) قاتلاری اولدوغونا اینانیردی. او، گیزلی قاتین سیرلرینی یالنیز فلسف ایله، تفسیر، اینتئرپرئتاسییالارلا آنلاماغین مومکونلوگونو حساب ائدیردی.  بن روشده گؤره، متنین فلسفی قیمتلندیریلمه سی  آنالیزه، دئدوکسییا  و ایندوکسییایا اساسلانیر. اونون فیکرینجه، اینام، معلوم اولانلارا ایستیناد ائده رک  نامعلوم اولانین کشفی و ایضاحیدیر. تفسیر و منطیقی آنالیز علملرینی  گلیشدیرن بن روشد، علمدن اوزاق اولان آداملارا ائحکامین یالنیز ظاهیری طرفینی گؤسترمگین کیفایت اولدوغونو، بئله آداملارا منطیقی یوللا مقدس سیررلری آشیلاماغین یانلیشلیغینی دوشونوردو. مورتجع موسلمان روحانیلری، باشدا غزالی اولماقلا، منطیق علمینین  اؤیره نیلمه سی، آداملاری دیندن اوزاقلاشدیراراق،  کافیرلییه گتیریب چیخاراجاغینی دئییردی. بو سببدن منطیقه عداوت بسله ییر، بوتوولوکده  اونون علئیهینه چیخیش ائدیردی. بن روشد عؤمرونون سونونادک رقیبلری ایله قطعیتله موباریزه آپارمیشدی. آذربایجان دین خادیملرینین جون براونون "داوینچی کودو" اثرینه آقرئسسیو موناسیبتلری بن روشد (منطیقچیلرین)— غززالی (تقلیدچیلرین)  قارشی دورماسینین داوامیدیر.  

ایکینجی حیصصه

  میستیکادان سینئرگئتیکایا 

      عنعنه وی باخیشا گؤره، دونیادا مؤوجود اولان دینلرین معلوم فرقلرینه باخمایاراق، اونلارین هامیسی بشرییته حقیقی، خوشبخت حیات یولونو گؤسترمک، "اینسانی خیلاص ائتمک" اوچون گلمیشلر. 

  عصرلر بویو بو  نیتلرله کؤنوللو و یا مجبوری اولاراق بئیینلره یئریدیلن دینلر، اؤز مقصدلرینه هئچ ده نایل اولمامیشلار. زامان کئچدیکجه گؤزله نیلن نتیجه لرین عکسینه اولاراق هر بیر دین، موختلیف تاریخی شرایطلرین تاثیری آلتیندا  اولجه هاچالانیب، سونرا بیر نئچه مذهبلره، طریقتلره آیریلمیشلار. "تکمیللشمیش"، "تمیزلنمیش" یئنی دینی مذهبلرین داوامچیلاری آراسینداکی موناسیبتلر هئچ ده ساکیت و قانسیز اؤتوشمه میشدیر...

  دینلرین بوتؤولوگونون ایتیریلمه سی ایستیثناسیز اولاراق اینانجلارین هامیسینا عایددیر: ایندویزمدن تؤره ین جریانلار— بوددیزم، کریشنایزم، وئدیزم، براخمانیزم و...، زردوشتچولوکدن— پارس، آذرقوشسب و قشتاسب، خریستیانلیقدان—پراووسلاو، کاتولیکچیلیک، پروتئستانتچیلیق، قریقوریانلیق، باپتیزم، آدوئنتیزم، ایسلامدان— سوننیلیک، شیعه لیک، سوفیلیک، باطینلیک، باهایلیک، زیدیه و... سییاهیسی تامام اولمایان بو جریانلارین فعالیتی  واختآشیری ساواشلارا،  اینسان فاجیعه لرینه سبب اولموشدور. آرتور رئمبونون سؤیله دیگی کیمی، "ایناملار و ایدئیالار ساواشی، روحانی موباریزه لر، آداملار آراسیندا گئدن دؤیوشلر قدر غداردیر."

 دین مرکزلی ذهنیتین عصرلر بویو یاراتدیغی بؤحرانی و ظولمو آرادان قالدیرماق ایستگی فیکیر آداملارینی هر زامان ناراحات ائتمیش، کاتاستروفیک (فاجیعه وی) دورومدان چیخیش یوللاری آختاریلمیشدیر. بو آختاریشلار، سماوی کیتابلارین موختلیف سپگیده تفسیرلری، دینده رئفورما و دیندن کنار ایدراک ائتمه احتییاجینا تکان وئرمیشدیر. بو تکاندان دوغان  باطینیلیک،  آتئیزم، راسیونالیزم، پوزیتیویزم، هومانیزم، پراقماتیزم کیمی دونیاگؤروشلری  اورتایا چیخمیشدیر. پروتئستانتچیلیقدا اینام ائحکاملارینی یومشالتما، راسیوناللیغین  اینکیشافینا زمین یاراتمیشدیر.  لاکین بو فلسفی جریانلارین دا چالیشمالاری، مذهبلر  کیمی، بوتون اینسانلارین   داخیلی، روحانی احتییاجلارینا جاواب وئرمه میشدیر، یئنی دؤوران  یئنی بوهرانلار  گتیرمیشدیر.  

                                   ایکی  جهان ساواشلاری، عیرقچیلیک، شووینیزم، علمی نایلیتلرین "ذیروه سی"  اولان  آتوم- نووه سیلاحلارینین ایستحصالی، قانلی ائتنیک موناقیشه لر، آز اینکیشاف ائتمیش اؤلکه لرده  باش آلیب گئدن  اهالینین آجلیقدان اؤلوم حاللاری کیمی قلوبال پروبلئملر اینسان ائولادینین سون یول آیریجیندا قالماسیندان خبر وئریر. کوقان یازیر: " گؤروندویو کیمی، بشرییت او قدرده ایره لیلمه ییب. او، دونیا تاریخی مکتبینین هر صینفینده حددیندن آرتیق چوخ اوتورموش، ایدراک مسله سینده گئری قالمیش، بوتونلوکده هله روحانی یئتکینلیگه چاتمامیشدیر. او، کئچمیشدن یئترینجه درس آلمادان، گله جگه نظر سالمادان، بوگونله یاشاماغا اوستونلوک وئریر... چیخیش یولو اوزون سورن اینفانتیلیزمی اؤتمکده، روحانی کامیللییه یییه لنمکده، حریصلیک و تکببوردن آزاد اولمادادیر"

                 بیر چوخ تانینمیش شخصییتلر یئنی اینامین کؤهنه ایناملاری عوض ائتمه سی احتییاجینی گؤز اؤنونه آلمیشلار. تزه اینام یاراتما ایستگینی بئرنارد شوو بئله ایضاح ائدیردی : "اؤزونوزه دین و یا اخلاق و یا آللاه بیلیر داها نه آدلاندیردیغینیز بیر شئی یارادیبسینیز. بو ایسه فاکتلارا ضیددیر. بئله حالدا نییه اونو زیبیلخانایا توللامایاسینیز. آتین گئتسین و اؤزونوز اوچون فاکتلارا موناسیب یئنیسینی یارادین. دونیانین بدبختلیگی ده ایندی محض ائله بوندادیر. او، کؤهنلمیش بوخار و دینامو ماشینلارینی توللاییر، لاکین کؤهنه اعتیقادلارینی، کؤهنه دین و سیاسی کونستیتوسییالارینی آتماق ایستمیر. نتیجه ده ایسه  ماشین و تئخنیکا ساحه سینده ایره لیده اولارکن، دین، اخلاق و سییاست ساحه سینده زیانا ایشله ییر و ایلدن ایله موفلیسلشمه یه دوغرو یاخینلاشیریق. دونن کؤهنه دین اوچوبسا، صاباح اؤزونوزه یئنی و داها یاخشیسینی تاپین... مارکس و داروینین اثرلری منده بو قناعتی یاراتدیلار کی، سیویلیزاسییانین یئنی دینه احتییاجی وار و بو احتییاج اونون اؤلوم- دیریم مسله سیدیر"

  تورک دونیاسینین  گؤرکملی یازاری چینگیز آیتماتوو مهشور "قییامت"  اثرینده  حیاتین زنجیرینه چئوریلن دینلرین آرتیق گرکسیزلیگینی بیان ائدیر: "گونوموزده تانیدیغیمیز دینلرین اومیدسیز بیر شکیلده کؤهنلمه سی، واختیله اویانماقدا اولان کوتله نین ایبتیدای دوشونجه طرزینه حسابلانمیش دیندن بو گون جیدی دانیشماق اولماز... اگر تاریخ، بشرین اینانج گؤیلرینده —دونیانین حاضیرکی طلبلرینه اویغون گلن، تزه ایلاهی دویغولارا مالیک، یئنی قووو— معاصیر آللاه بوتو (büt ( تکلیف  ائله یه بیلرسه، اوندا آزاجیق اومید ائتمک اولار کی، دینی تعلیمین بلکه ده قارا قوروش دا اولسا دیری وار."   

                 بیر زامانلار اینسانی ایدئآلا، کامیللییه دوغرو آپارماق ایسته ین فلسفه ایندی، یازیچی  و. پئلئوینین سؤزو ایله دئسک،  بیر "شیققیلدایان اینتئللئکتوال اویونجاغا" چئوریلمیشدیر.  دونیانین حاضیرکی طلبلرینه دینلرین اویغون گلمه مه سی آداملاری نیهیلیزمه، سکئپتیتیزمه، پئسسیمیزمه  و سوندا آنارشیزمه، حیاتی قایداسیز اویونا، هئچ نه اویونونا، تراقیفارسا، آبسورد تئاترینا ترانسفورماسییاسینا سوروکله میشدیر. سیویلیزاسییانین یئنی، اونیوئرسال، مؤوهوماتدان و خورافاتدان آزاد، ایناما احتییاجی اولدوغونو درک ائدن عالیملر، فیلوسوفلار، یازیچیلار  آختاریشا قوشولموشلار. دین و اینامین ماهیتینین آختاریش تجروبه لری شرقدن غربه کئچمیش، کانت، کیئرکئقور، سپینوزا، دئکارت، نیچشئ، هایدئگگئر، ب. راسسئل و دیگر اونلو فیلوسوفلاردا  داوام ائتمیشدیر. شرق- غرب ایلیشکیلری آوروپانی دونیوی دین-اینامین، موعاصیر ایدئیالارا توخونان، علمی بیلیکلره و ان اساسی – اینسانچیلیغا اساسلانان اینام آختاریشلارینا سؤوق ائتمیشدیر.            

                 کانت، "ایندییه ده ک تامامیله گؤرونمه یَن پلان اساسیندا مئتافیزیکانین بوتؤو رئفورماسینی، یئنی دوغولوشونو"  گؤزله ییردی.  

           لئیبنیسین آرزولاریندان باشلیجاسی  "اونیوئرسال خاراکتئریستیکا"، یعنی خوصوصی آلقوریتم  یاراتماق ایدی. بو آلقوریتم واسیطه سی ایله لئیبنیس صیرف مئکانیکی یوللا "بوتؤو حقیقتی" الده ائتمگی دوشونوردو.  

               نیچه، فؤوق الاینسان ایدئیاسینی اورتایا آتاراق، موعاصیر دؤورون اساس سوالینی قویدو. نیچشئ، وارلیقدا حاکیمییت عزمی اولدوغوندان بوتون اؤنجه کی  دیرلرین تزه دن دَیَرلندیریلمه سینی مودافیعه  ائدیردی. هر شئیین ابدی قاییدیشینین قارشیسیندا بوتون یئر اوزونه اینسانین اؤز حاکیملیگینی یایماغا حاضیرلاشدیغینی اؤنجه دن گؤرن فیلوسوف، "آللاه اؤلدویوندن" اینسان اوچون هر شئیین دَیَری و مرکزی اینسان اؤزو اولا بیله جگینی دوشونوردو. "نئو زردوشت"، نیچه دن سوروشوردو: بو میسسییایا اینسان ائولادی لاییقدیرمی، اونون ماهیتینین اؤزو دییشمه مه لیدیرمی؟ بو سوالا نیچه بئله جاواب وئریر کی، آدام اؤزونو اؤتمه لی و فؤوقه الاینسان اولمالیدیر.         

              ماتئریالیزمه سؤیکنن مارکسیست دونیاگؤروشونده دین فئنومئنی  تنقید ائدیلیر، "روح"، "موقدسلیک"، "مؤعجیزه"، "سجده"  و س. کیمی سؤزلر صیرف دینی تئرمینولوگییایا  عاید ائدیلیر. بو،  همن آنلاییشلارین  آرخاسیندا دوران داخیلی  احتییاجلارین اینکاری دئمک ایدی.    

            اینسانین عالی ایمکانلارینا پرستیش ائدن  و. سولوویوو، بئردایئو کیمی  موتفککیرلرین "تانری یاراتما" ایدئیاسی "دینی آتئیزم"  تئرمینینی اورتایا آتدی.   

                 روحانییته  طلباتین حیسس ائدیلدیگیندن، لاکین مؤلیفلرین کؤهنلمه سی سببی ایله یئنی، آما اؤنجه کی لردن ده تاثیرلی دینلر حاضیرلاماقدا اینسانین آزاد اولماسینی ز. فرئید، لئ بون، ائریک فروم کیمی پسیخولوقلار سؤیله میشلر. لئبون یازیر: " بوتون عیرقلرین اینسانلاری موختلیف آدلار وئردیگی بیر تانرییا سجده ائدیرلر— اومیده. آخی اونلارین بوتون آللاهلاری یالنیز بیر –یئگانه- آللاه ایدی...اینانج، عادی گئرچکلیکدن داها موناسیب گئرچکلیگی یاراتماغا یؤنه لیبدیر. او، عادی گئرچکلیگین قارشیسینا داها الوان گله جگی قویور. "

                 ت. دئ شاردئن، اؤزونون یئنی دین آختاریشلاری باره ده  دوستونا یازیردی: "بیلدیگینیز کیمی، بوتون مشغولییتلریم و دوشونجه لریم یئنی دینین (بونو، داها یاخشی خریستیانلیق دا آدلاندیرا بیلرسینیز) اؤزومده تصدیقینه و اطرافا یایما جهدی ایله باغلیدیر. یئنی یاراداجاغیم دینده  آللاه، دونیانین روحو اولماق اوچون اؤنجه کی دؤورلرین غئیری- محدود مولکدارلیغینی بوراخیر.  نایل اولدوغوموز مدنی و دینی سوییه بونو طلب ائدیر."

              مدنییتلرین، میللتلرین موختلیفلیگینین قورونماسینین طرفداری، اونیوئرسال سیویلیزاسییا (ویا قلوباللاشما) علئهداری اولماغینا باخمایاراق، آنتروپولوق لئوی سروسس  تفککور و معنوییاتین بعضی اونیوئرسال فورمالارینا چاتماغین لابودلوگونو بیان ائدیردی.  

            اینگیلیس فیلوسوفو بئرتران راسسئل دینی، بشر ترققیسینین ان بؤیوک انگه لی  ساییب، دینی ایللوزییالاردان آزاد اولمانی طلب ائدیر: "ابدیت میقیاسیندا فعالیت گؤسترن ایلاهی قودرت داها یاخشی شئی یارادا بیلردی."  آما عالیمین اثرلرینده دینله باریشما نوتلاری دا دویولور، دینین دَیَرلی مقاملارینین آختاریشینا جان آتیلیر. "دینین ماهیتی" اثرینده  راسسئل، آللاهسیز، تانریسیز بیر دینی دونیاگؤروشونون برپاسی ایدئیاسینین اوزرینده دوشونور. دوقماتیک فورماداکی دینه هوجومویلا برابر، راسسئل دینده کی  اوچ اساس مقاملارین— سجده، ای