Nergiz Nedaei

Hörmetli soydashlar,

Memnuniyyetle sizlerle bildirmek isterdim ki, Avropa ve Amerikada ilk defe olaraq Isvech parlamentinde Cb. Azerbaycan meselesine dair qetname qebul olunmasi üchün müraciet edilmishdir. Azerbaycan Gencler Fedrasyonu Isvech-nin teshebbüsü ile ireli sürülmüsh ve AGFI terefinden yazilmish qetname, 31 Oktyabr tarixinde Isvech parlamentinin deputati ve Sol Partiyanin Xarici Ishler kommitesindeki temsilchisi Cb. Hans Linde terefinden ireli sürülmüshdür.

Qetname Cb.Azerbaycanin bugünkü veziyyetini izah etmekle yanashi Irandaki hakim shovinist rejim haqqinda melumat verir. O sadece medeni diskriminasiyani gündeme getirmekle qalmir, elece de Azerbaycanlilara qarshi olan sistematik iqtisadi ve social tezyiqe de diqqeti chekir. Fars shovinizmi ve Iran Azerbaycanlilarinin mecburi assimilasiyasina misal olaraq mekteblerde, media ve diger ictimai kontekstlerde Azerbaycan dilinin qadagan olunmasi, Azerbaycan tarixinin saxtalashdirilmasi, Azerbaycan regionlarinin iqtisadi cehetden pis veziyyete salinmasi, Azerbaycan cografi adlarinin farslashdirilmasi ve. s gösterilmishdir. Eyni zamanda qetnamede bu ilin may ayinda Shimali Iranin Azerbaycan eyaletlerinde bash veren kütlevi nümayishlerden de behs edilir. Resmi qezet olan “ Iran ”da tehqiramiz meqale ve karikaturlarin neshri Iran hökumetinin anti-Azerbaycan propaqandasina bariz nümunedir. Vurgulanir ki, bunlar Azerbaycan xalqinin milli “sheklinin”  deyerinin azaldilmasini ve azerbaycanlilara öz köklerinden utanmasi hisslerini ashilamagi güdür

Konkret olaraq, qetname teklif edir ki, Isvech hökumeti, BMT ve AB, elece de diger beynelxalq teshkilatlar chalishmalidirlar ki,

1. Iran Azerbaycanlilari tarixlerini öyene ve yaza bilsinler

2. Azerbaycan dili resmi olaraq azliq dili statusu alsin

3. Iran Azerbaycanlilari öz dillerinden shifahi ve yazili olaraq serbest istifade ede bilsinler ve dil mektebde tedris olunsun.

4. Azerbaycan xalqi özünün siyasi ve medeni teshkilatlarini qura bilsin

5. Azerbaycanlilar öz medeniyyet ve irsini qoruya bilsinler.

6. Azerbaycanlilarin demokratik, medeni ve insane hüquqlari qorunsun

Qetnameye Isvech xarici elaqeler kommitesinde baxildiqdan sonra müzakireler üchün Isvech parlamentine teklif olunacaq ve burda Cb. Lind ve onun partiyasi yuxarida qeyd olunan teklifleri müdafie edecekler. Sesvermeden sonra qetnameye dair yekun qerar qebul olunacaq.

Teqdim olunan sened Isvech parlamentinin arxivinde resmi qeydiyyatdadir. O deputatlar, elece de insan haqqlari ve Iran meselesi üzerinde chalishan elm adamlari ve jurnalistlere paylanacaqdir ki, bu da öz növbesinde Cb. Azerbaycan meselesinde maariflenme üchün ehemiyyetlidir. Eyni zamanda, qetname nüfuzlu insanlarin her zaman elde ede bileceyi informasiya menbesi rolunu oynayacaqdir.

Cografi baximdan kichik ölke olmasina baxmayaraq, insan hüquqlari meselelerinde Isvech beynelxalq ictimaiyyetde aparici rol oynayir. Isvech diger ölklerin nezerinde edaletsizlik qurbanlarini qorumaq ve repressiv rejimleri qinamaq sahesinde olan qedim eneneleri ile nüfuz qazanmishdir. Belece, Isvechiin Cb.Azerbaycan meselesinde ishtiraki sechmesi beynelxalq ictimaiyyetin, xüsusen de AB-nin diqqetini celb etmekdedir. Qetnamenin terkibi ve orada ishlenen sözler öz növbesinde chox ehemiyyetlidir. Bele ki, ilk defe olaraq fars shovinizmi ve Cb.Azerbaycan kimi terminler elece de 30 milyon reqemi en yüksek parlamentar seviyyede qeyd olunur.

Diasporada olan teshkilatlar öz milli vezifelerini yerine yetirmek üchün müxtelif imkanlara sahibdirler. Bunlardan biri lobbichilikdir ki, bunu bizim teshkilat özü üchün cigir olaraq sechmishdir. Aylardir ki, biz bu qetnamenin qebulu üchün Isvech parlamentini defelerle ziyaret etmish, deputatlarla six elaqeler qurmushuq. Bu tecrübe zamani biz emin olduq ki, inam ugurun temelidir ve mence bu qetname bunu bir daha sübut edecekdir. Inaniriq ki, bu qetname neinki bizim teshkilata, eyni zamanda Diasporada olan ve Cb.Azerbaycan meselesinde ictimaiyyeti melumatlandiran diger teshkilatlarimiz üchün de, deyerli olacaqdir. Eyni zamanda inaniriq ki, icheride olan cesur baci ve qardashlarimizin bizi ruhlandirmasi sayesinde bizim diaspora güclenmekde davam edecek ve milletine xidmet etme yolunda böyük ugurlar elde edecekdir.

Tebrikler!

Hörmetle,

Nergiz Nedaei

Azerbaycan Gencler Federasyonu Isvech

1. Parlament qerari üchün teklif

1. Parlament hökumetin nezerine chatdirmaq isteyir ki, AB daxilindeki Isvech, BMT ve diger beynelxalq teshkilatlar chalishmalidirlar ki, Iranda yashayan Azerbaycanlilar öz tarixlerini oxumaq ve yazmaq hüququna malik olsunlar.

2. Parlament hökumetin nezerine chatdirmaq isteyir ki, AB daxilindeki Isvech, BMT ve diger beynelxalq teshkilatlar chalishmalidirlar ki, Azerbaycan dili resmi olaraq milli azliq dili statusu alsin.

3. Parlament hökumetin nezerine chatdirmaq isteyir ki, AB daxilindeki Isvech, BMT ve diger beynelxalq teshkilatlar chalishmalidirlar ki, Iranda yashayan Azerbaycanlilar öz dillerinden shifahi ve yazili shekilde istifade ede bilsinler ve bu dil mekteblerde tedris olunsun.

4. Parlament hökumetin nezerine chatdirmaq isteyir ki, AB daxilindeki Isvech, BMT ve diger beynelxalq teshkilatlar chalishmalidirlar ki, Azerbaycan xalqi siyasi ve medeni baximdan teshkilatlana bilsinler.

5. Parlament hökumetin nezerine chatdirmaq isteyir ki, AB daxilindeki Isvech, BMT ve diger beynelxalq teshkilatlar chalishmalidirlar ki, Azerbaycanlilar ozlerinin medeniyyetini ve irsini qoruya bilsinler.

6. Parlament hökumetin nezerine chatdirmaq isteyir ki, AB daxilindeki Isvech, BMT ve diger beynelxalq teshkilatlar Azerbaycanlilarin demokratik, medeni ve insane hüquqlarini qorumalidirlar.

2. Qisa Arayish

Iran Azerbaycanlilar, Farslar, Kurdler, Erebler, Türkmenler, Beluchlar, Ermeniler, Assirianlilar ve diger etnik azliqlardan formalashan coxmedeniyyetli bir ölkedir. Buna baxmayaraq yanlish olaraq cox zaman fars dövleti kimi yad edilir. BMT Iranda yashayan Azerbaycanlilarin sayinin texminen 30 mln oldugunu qeyd etdiyi halda, Iranin özünün resmi statistikasina gore Azerbaycanlilar ehalinin 24%(teqriben 17 mln) teshkil edir.  Bunlar esasen Shimali Iran eyaletlerinde kompakt halda meskunlashsalar da, ölkenin diger hisselerine de, xüsusen paytaxt Tehrana yayilmishlar.

Azerbaycan eyaletleri hemchinin Cb.Azerbaycan olaraq yad edilir. Azerbaycan 1828-ci ilde Turkmenchay sazishi ile Char Rusiyasi ve indiki Iran arasinda bölünmüshdür. Araz chayi serhed olaraq qeyd olunmushdur. Chayin shimal hissesi Rusiyaya, cenubda qalan eraziler ise Qacar sülalesine (bugünkü Iranin hisseleri) verildi. Belece, Shimali Azerbaycan - hansi ki, SSRI-nin süqutundan sonar özünün müsteqilliyini elde edib- termini yarandigi halda, Cb.Azerbaycan termini Shimali Irandaki eyaletleri nezerde tutur.

Azerbaycanlilar regionda en qedim etnik qruplardan biridir, bele ki, onlarin tarixi bir nece min il bundan önceye aid edilir. 1925-ci ile qeder texminen min il boyunca “F(P)ars Imperiyasi” bir sira istisnalar olmaqla Azerbaycanli sülaleler terefinden idare olunmushdur. En son Azerbaycanli sülale olan Qacarlar 1925-ci ilde Rza shah Pehlevinin taxti ele kecirmesi ile hakimiyyeti itirmishler. Pehlevi fars xalqinin aliliyi ideyasinin alovlu müdafiechisi olaraq Fars Irani baxishini güclendirdi. O halhazirki fars shovinzmini reallashdirdi ve bugün de Iranda tetbiq olunan assimilasiya siyasetinin esasini qoydu

Rza shah Pehlevinin medeni baximdan homogen Iran baxishi ucbatindan Azerbaycanlilar 80 ilden coxdur ki, tezyiqlere meruz qalir ve onlarin hüquqlari tapdalanir. Onlar etnik ve medeni kimliklerinin bütün izlerini silmeye yöneldilmish assimilasiya siyasetinden eziyyet chekmishler. Onlarin tarixi yeniden “yazilmish”, dilleri qadagan edilmishler; onlar etnik temizlemeye meruz qalmish ve öz dogma torpaqlari mecburi deyishdirilmishdir Isvech chalishmalidir ki, Azerbaycanlilar öz tarixlerini öyrenmek ve yazmaq hüququna malik olsunlar. Bu bizim parlamentin hökumetin diqqetine chatdirmasini istediyimiz meqamdir

Lakin az qala bir esrlik tezyiqlere, tehqirlere ve bashlica insan hüquqlarinin mehdudlashdirilmasina baxmayaraq, Azerbaycanlilar öz legitim hüquqlari ve demokratiya ugrunda mübarize apardiqlari hele ki sona chatmamishdir. 1945-ci ilde merkezi hakimiyyetin sistematik tezyiqlerine qarshi ümummilli naraziliqdan sonra Azerbaycanlilar Iranin Azerbaycan hissesinde özünü idare rejimi tesis etmeye nail olmushlar. Lakin bir il sonra shah terefinden bu rejim dagidilmishdir. Bununla yanashi, insanlari qorxutmaq ve chekindirmek meqsedi ile on minlerler Azerbaycanli achiq meydanlarda ve küchelerde edam edilmishdir. Shah hemchinin bütün Azerbaycan intellektual elitasini hebs ve edam ederek Azerbaycanlilarin insane ve medeni hüquqlarina qarshi böyük cinayet ishledi.

Iran dövletinin böyük seyleri ve maneesine baxmayaraq, Cb.Azerbaycanda etiraz herekati böyümekdedir. Herekat Azerbaycan respbulikasinin (Shimali Azerbaycan) Sovet Ittifaqinin dagilmasindan sonra müsteqillik qazanmasi ile daha da böyümüshdür. Bele ki, parchalanmish xalqin parchalari arasindaki ferq aydin görsenmeye bashladi. Iran Azerbaycanlilari shahid oldular ki, Azerbaycan Respublikasinda yashayan Azerbaycanlilar medeni hüquqlar ve özünüidare qazandilar

3. Bugünkü veziyyet

Bugün Irandaki Azerbaycanlilar sabit olaraq özlerinin medeni ve etnik davamiyyeti ugrunda  mübarize aparirlar. Azerbaycan türkcesinde tehsil, elece de diger ictimai fealiyyet qadagan olunmushdur. Azerbaycanlilarin turk etnik kökü inkar edilen yanlish ve tehrif edilmish tarix mekteblerde tedris olunur. Azerbaycan turkcesinde qezet, jurnal ve diger dövri neshrler qadagandir ve bir dene bele azerbaycan televiziya kanali mövcud deyil. Isvech chalishmalidir ki, Azerbaycan dili Iranda resmi milli azliq dili statusu alsin. Bu bizim parlamentin hökumetin diqqetine chatdirmasini istediyimiz meqamdir.  Isvech chalishmalidir ki, BMT, AB ve diger beynelxalq teshkilatlarda chalishmalidir ki, Iran Azerbaycanlilari dillerinden shifahi ve yazili shekilde istifade hüququ qazansinlar ve Azerbaycan türkcesinin mekteblerde tedrisine icaze verilsin. Bu bizim parlamentin hökumetin diqqetine chatdirmasini istediyimiz meqamdir.

Siyasi teshkilatlar qadagan olunub, medeni ve siyasi feallar ise hebs edirlir, alchaldilir, ishgence verilir ve gündelik esasda “yoxa chixirlar”. Onlarin cinayeti özlerinin bashlica en esas insane hüquqlari ugrunda mübarize aparmalaridir. Azerbaycan adlarina icaze verilmir göllerin, sheherlerin adlari sabit olaraq fars adlarina deyishdirilir, Azerbaycan eyaletleri hisselere bölünür. Ilk önce onlar bir regionda cemleshdirildiler ve bu zaman cox sayida sheher ve eyaletler chixarildi Bunun neticesinde Azerbaycan eyaletleri zaman kecdikce daha az torpaga malik olurlar. Iqtisadi ayrisechkilik ucbatindan, Azerbaycanlilarin fars eyaletlerine emiqrasiyasi bash verdi ve bugün de davam etmekdedir. Bu zonalara yeni gelen Azerbaycanlilar da diskriminasiya edilir ve alchaldici reftara meruz qalirlar

Müxtelif etnik qruplarin Irandaki durumuna dair arashdirmalar ve meruzelerden aydin olur ki, Azerbaycanlilar Iran cemiyyetine yaxshi inteqrasiya etmishler. Lakin bu Azerbaycanlilarin diger etnik qruplara nezeren daha az teqib edildiyine delalet etmir, heqiqetde bu tam eksinedir. Onlar sert tezyiqlere meruz qalmishlar ve bu da onlarin assimilasiyasina getirib cixarib Bunun yegane sebebi azerbaycanlilarin sayinin chox olmasi ve onlarin Iran cemiyyetinde güclü mövqeyidir. Onlarin ekseri sheherlerde yashayir, yüksek tehsile malik olur. Iranin intellektuallarindan bir choxu azerbaycan esillidir. Kechen esrin 4 inqilabinin her biri azerbaycanlilar terefinden bashlanib. Bu baximdan onlar arasinda milli shüurun inkishafina mane olmaq üchün elave seyler edilir.Chünki rejim yaxshi anlayir ki, Azerbaycanlilarin milli shüur inkishafi neticesinde azliqlar suali rejim üchün chox real bir probleme chevrile biler.

Strategiya Azerbaycanlilari psixolojik olaraq chetin veziyyete salmaqdir ki, bununla da onlarin milli “shekli” mehv edilsin, ve qorumaga hec neleri qalmasin. Onlar Azerbaycanlilar etnik kökleri üchun utanmaq hissini ashilamaq isteyirler. Isvech chalishmalidir ki, Azerbaycanlilar özlerinin medeni ve siyasi teshkilatlarini qura bilsinler. Bu bizim parlamentin hökumetin diqqetine chatdirmasini istediyimiz meqamdir.

Son misal 12 may tarixinde hökumet qezeti olan ”Iran”da Azerbaycanlilari farslarin ifrazatlari üzerinde yashayan böceklere benzeden meqale ve karikaturalarin chap edilmesidir. ”Böceklerin bizi de böceye chevrimesinin qarshisini nece almali?” bashliqli meqalede böcekleri, yeni azerbaycanlilari mehv etmek metodlari müzakire edilib. Medeni tezyiq ve irqchi siyasete etiraz olaraq Azerbaycanin böyük sheherleri olan (sheherler) ve Miyanede kütlevi nümayishler bash verdi. Nümayishler 2 hefte davam eledi ve 1979 Islam inqilabindan sonra en böyük nümayishler idi. Rejim nümayishlere vehshicesine cavab verdi ve bu onlarla ölüm, yüzlerle xesaret ve minlerle hebsle neticelendi.

80 il kütlevi farslashdirma siyasetinin qurbanlarina cevrilen Irandaki azerbaycan icmasi sethde assimilasiya olsa da, her bir Azerbaycanli medeni irsin dashiyicisidir. Isvech Azerbaycanlilarin medeniyyet ve medeni irs hüququ üchün chalishmalidir. Bu bizim parlamentin hökumetin diqqetine chatdirmasini istediyimiz meqamdir

80 ilden chox kütlevi farslashdirma kampaniyasina meruz qalan Azerbaycan icmasinin bir hissesi bugün tamamen assimile edilmishler. Her bir azerbaycanli Azerbaycan medeni irsinin dashiyicisidir ve onlarin mehvi yalniz millet kimi cenubi Azerbaycanlilarin faciesi deyil, hemchinin besheriyyetin medeni irsinin itkisidir.

Bugün etrafda qorxuducu sessizlik ve Iranda tezyiq altinda yashayan Azerbaycanlilar haqqinda melumatsizliq hökm sürür. Bunlar beynelxalq ictimaiyyetin Iran Azerbaycanlilarina onlarin ehtiyaci olan diqqet ve siyasi desteyi vermemesinin neticesidir. Buna baxmayaraq mesele getdikce insane haqqlarini müdafie eden teshkilatlarin diqqetini günden-güne daha da celb edir ve mütemadi olaraq Iranda Azerbaycanlilarin insane haqqlarina dair meruzeler chap olunur.

Azerbaycanlilarin insane haqqlarina Iranda emel olunmamasi qebuledilmezdir.

Azerbaycanlilarin bütün Iranda medeni hüquqlara hörmet edilmelidir. Isvech ve Isvech hökumeti mesuliyyet dashiyirlar ve Azerbaycanlilarin insan haqqlarinin müdafiesinde ishtirak etmelidirler. Isvech BMT, AB ve diger beynelxalq strukturlarda chalishmalidir ki, Azerbaycanlilara qarshi Irandaki tezyiqler etrafindaki sessizlik pozulsun. Isvech chalishmalidir ki, Azerbaycan meselesi beynelxalq ictimaiyyetin gündemine getirilsin.

Eyni zamanda Isvec ikiterefli kontaktlar vasitesi ile Azerbaycanlilarin Irandaki hüquqlari meselesini daha da ön plana chixarmalidir. Bu bizim parlamentin hökumetin diqqetine chatdirmasini istediyimiz meqamdir.

http://riksdagen.se/Webbnav/index.aspx?nid=426&typ=mot&rm=2006/07&bet=U256