مهاتما قاندی آدیندا بؤیوک روح آدامی ایله تانیش اولماق و اونون گؤروشلرینی مطالعه ائدیب، او بؤیوک روحلا معنوی تماسدا بولونماق یئر کوره سینده یاشایان معنویات آداملاری اوچون بیر موتلولوق قایناغیدیر. تاریخده ائله بؤیوک اینسانلار اولموش کی، اونلارین حیات شکلی و دوشونجه لری ایله تانیش اولماق هر زامان اینسانی فیض یاب ائتمیشدیر. مهاتما قاندینین حیاتی گئرچکلشن دوشونجه لر و بؤیوک اینسانی ایراده نین حئکایه سیدیر. آز- چوخ هیند مدنییتی حاقیندا بیر شئیلر اوخوموش، ائشیتمیش یا دا گؤرموشوک. هر کسین بیلینجالتیندا هیند مدنییتینه گیزلین بیر مئیل واردیر. دونیانین ان بؤیوک شخصییتلری هیند مدنییتینین جاذیبه سینه قاپیلمیشلار. کارل یاسپئرس اینسانلیق مدنییتینین 3 بؤیوک تاریخی محورینی آنلادارکن، اونلارین ایچینده هیندیستانی دا گؤرمکده دیر. یاسپئرسه گؤره هیند، یونان، چین مدنییتلری تاریخین اوچ بؤیوک مدنی محوریدیر. میلاددان 8 عصر اؤنجه بیر- بیری ایله ایرتیباطدا اولمادان گلیشن بو 3 مدنی محورین اوزَرینده داها سونرا دیگر مدنییتلر اورتایا چیخمیشدیر. میلاددان 6 عصر اؤنجه ایلک دیلچیلیک اثرینی یازان هیندیستانلی پانینی اولموشدور. "وئدالار"، " اوپانیشادلار" میللاددان 8 عصر اؤنجه یازیلمیش اولان عصرلر بو گون ده اینسانلیغین عاغلینی و حیسسییاتینی ائتکیله ین کیتابلاردیر. حضرت بودا تاریخین ان مؤحتشم اینسانی کیمی بو گون ده اینسانلیغین معنوییات اؤندرلریندن بیریسیدیر. آندره مالرو، هئرمان هئسسه، رومئن روللان، جمیل مئریچ کیمی بیر چوخ اونلو یازارلار هیند مدنییتیندن ایلهام آلاراق بؤیوک اثرلر یاراتمیشلار. بؤیوک بیلیم آدامی جمیل مئریچ "بیر مدنییتین ائشیگینده" آدلی ایری حجملی کیتابینی آنجاق هیند مدنییتینی آنلاتماغا حصر ائتمیشدیر. ج. مئریچ بو اثرینین بیر نئچه یئرینده ایصرارلا آنلادیر کی، بو قدر بؤیوک مدنییته قافاسینی و قاپیسینی قاپامیش عثمانلی ایمپئراتورلوغو چؤکوشه محکوم ایدی. بو مؤوضوعنون اوزَرینه فیکیر یوروتمگی مقاله نین آخیشینا بوراخالیم...

اوشاقلیغیمدا هیند فیلملرینی چوخ سئوردیم. باخمایاراق کی، فیلملرین مؤوضوعسو بلکه بیر هفته دن سونرا یادیمدان چیخاردی، آنجاق یئنه ده هیند فیلملرینه درین بیر رغبتیم وار ایدی. هیند فیلملرینده کی موسیقی و رقص قدر هئچ بیر شئی روحومو تاثیرلندیرمه میشدیر. ایندی ده بو فیکیرده یم کی، هیند موسیقیسی و هیند رقصلری قدر اینسانین روحونا خیطاب ائدن باشقا صنعت نؤوعو و مدنییت مؤوجود دئییلدیر. بیر نئچه بودیست رسسامین دا اثرلرینی گؤرموشم و حئیران قالمیشام او حیسسی و فیکری درینلیگه. هیند مدنییتی حاققیندا بیزیم اولوسوموزون بیلگیسی یوخ درجه ده دیر، سادجه گؤردویو فیلملرله قیسیتلیدیر،محدوددور. بیزیم میللتین اینانج شکلی اونون عاغلینین چئوره سینه ائله دمیر دیوار هؤرموش کی، دونیانی گؤرمه یه، اوخوماغا، اؤیرنمه یه ایمکان بوراخمامیشدیر. "ان سون دین ایسلامدیر، بوتون حقیقتلر ده اوردادیر" و بو مئساژین دا آرخاسیندا قیلینجین دورماسی سبب اولموشدور کی، مسلمانلار دونیا مدنییتلری حاققیندا ان ایبتیدایی بیلگییه ده صاحیب اولماسینلار. من اؤز آراشدیرمالاریم، بیلگیم میقیاسینجا قطعی شکیلده امینم کی، بیز شعورلو ترجیح اولاراق ایسلامی قبول ائتمه میشیک. زاتاَ بیزیم مسلمان اولوشوموز زامانی شعور دئیه بیر شئی اولمامیشدیر. سولطان، خاقان هانسی دینی قبول ائتمیشسه، ازدیحام دا عئینی دینی قبول ائتمک زوروندا قالمیش، ائتمه ینلرین باشی بدنیندن آیریلمیشدیر. بو جغرافییالار شعورون، تفککورون شکیللنه جَگی ایقلیملر اولمامیشدیر. اونا گؤره ده بو جوغرافییالار اینانج تاریخینه یاتاق اولموشدور، دوشونجه یه دئییل. ابو رئیحان بیرونی ده شرق مدنییتی قاورامینی هیندیستانا و چینه مخصوص اولان بیر اولقو(فنومن) کیمی آنلاتمیشدیر. (ابو رئیحان بیرونی کؤچَری تورکلردن اولدوغو اوچون اونا بیرونی دئییردیلر. بیرونی، یعنی شهرلی اولمایان، شهر دیشیندان گلن آدام.) مدنییت بیولوژی بیر اولای دئییلدیر. مدنییت، اوخوللارلا، تعلیم- تربییه ایله وار ائدیلر. 8- جی عصرده مؤعتزیله مذهبینین راسیونال اولماسی سببی ایله اسکی یونان و هیند مدنییتلری عرب دیلینه ترجومه ائدیلدی. ایسلام شرقینین مدنییتی ابو رئیحان بیرونینین ده تثبیتینه گؤره اساساَ یونان مدنییتینین ترجومه سیدیر. مؤعتزیله محو ائدیلدیکدن سونرا هیند و یونان مدنییتینین عنصرلری تصوووفه داشیندی. تصوووفو تام ایسلام اولاراق آنلامایان رسمی شیعه و سوننی دوکتورینلرینین ده منطیقلری ائله بوندان عیبارتدیر. جهاد امری سادجه ساواش "مدنییتی"نی گلیشدیرمیشدیر. ایسلام فلاکت جوغرافییاسینین دینیدیر. گؤزللیک، بوللوق، یاشیللیق، اورمانلیق اولان یئرلرده ایسلام اؤزونه یئر ائده بیلمه میشدیر. مسلمان ایشغالچیلار نه قدر هیدیستاندا ایسلامی قبول ائتدیرمک اوچون قان تؤکوب، باش کسسه لر ده، هیدیستانین بوللوق و اورمانلیق جوغرافییاسینین ساکینلری ایسلامی قبول ائتمه دیلر کی، ائتمه دیلر. آنجاق تورکوستان، آذربایجان، افقانیستان، عربیستان کیمی قوراقلیق جوغرافییاسی اولان هیندیستانین بیر قیسمی ساییلان پاکیستان ایسلامی همن قبول ائتدی. بو جوغرافییانین روحو ایله ایسلامین روحو تام اویغونلوق ایچینده اولموشدور. بو جوغرافییالار ظلم و ساواش جوغرافییاسیدیر. هیندیستانین درینلیکلرینده آنتیک مدنییت اؤز جانلیلیغینی قوروموش، گلمه اینانجلارا قارشی دیرنمیشدیر. هیدیستانین درینلیکلری اسکی مدنییتین دؤللندیگی مرکزلردن بیریسی اولموشدور.

هیند فیلملرینده کی موسیقیده و رقصلرده اؤز روح حالیمین درین و معنالی قاتلارینی گؤرموش کیمی اولاردیم. سانکی هیند موسیقیسینده کی سیرلیلیک بوتون اینسانلارا "عمرونوزو هدر ائتمه دن سئوین!" دئیه چاغریدا بولونور. هیند فیلملری بیر سئناریستین بلکه درین اولمایان عاغلینین اورونو اولسا دا، اوراداکی موسیقی و رقصلر آنتیک هیند مدنییتینین اوزانتیسی کیمی گؤرونور. بو سببدن ده اوراداکی رقصلر و موسیقی ایستر- ایسته مز اینسانی قدیم اولو هیند مدنییتی ایله تانیش ائدیر. بلکه بو سببدن هیند فیلملرینه آیریجا بیر سیمپاتی دویوروق . هیند مدنییتینده تانرییا تاپینمانین، عیبادتین رقص و موسیقی ایله بیر یئرده اولدوغو اوچون ان درین تانریسال (یلاهی) دویغولار بو صنعت نؤوعلرینه یوکلنمیشدیر. هیند رقصلری، موسیقیسی هیندیستانین طبیعتی کیمی یومشاق و جاذیبه لیدیر. جوغرافییا اؤز گؤزللیگینی و یا سرتلیگینی عصرلرین آخیشی ایچینده اؤنجه ساکینلرینین طبیعتینه یوکله ییر و سونرا دا او طبیعته صاحیب اولان اینسانلار یاراتدیغی صنعت نؤوعلرینده بو اؤزللیکلری ایفاده ائدیرلر. بیزیم ساز هاوالارینین ائپیک نؤوعلرینده مؤوجود اولان سرتلیک و شیددت پسیکولوژیسی بو سببدن اولسا گرک. م. ع. صابیر "فخرییه" آدلی شعرینده ایسلام جوغرافییاسینی "فیتنه جوغرافییاسی" اولاراق نیته لر: "فیتنه گؤوَریر تورپاغیمیزدان، داشیمیزدان". هیند مدنییتیندن بوتون میللتلر تاثیرلنمیشلر. هیندیستانی ایشغال ائدن عرب، فارس، تورک، مغول ایشغالچیلار زامان ایچینده مغلوب و محکوم ائتدیکلری هیند مدنییتینه یئنیک دوشموش، بو مدنییتین ایچینده اریییب یوخ اولموشلار. مدنییتلر و دوشونجه لر قیلینجلا مغلوب ائدیلمز. کارل مارکس بونو بو شکیلده آنلادیر: " هیندیستانی ایشغال ائدن عربلر، فارسلار، تورکلر و مغوللار او اؤلکه یه هیند مدنییتیندن داها اوستون مدنییت داشیمادیقلارینا گؤره داها گوجلو اولان یئرلی مدنییته مغلوب اولدولار. لاکین اینگیلتره اورایا فرقلی و مودئرن صنایئعلشمه مدنییتینی داشیدیغی اوچون بؤیوک احتیماللا اینگیلیس دیلی هیندیستاندا اؤزونه یئر ائده جکدیر." اصلینده ایسه اینگیلتره نین هیندیستانا داشیدیغی اولای، یالنیز ماددی پلاندا مؤوجود اولان بیر اولقو اولموشدور. تاریخین درینلیگیندن گلن او سویلو مدنییتین ایشیغی بام- باشقادیر. بیزیم "موغام" دئدیگیمیز موسیقی نؤوعونه هیندیستاندا "راقا" دئییرلر. راقانین اوستاسی اولماق اوچون تام 15 ایل موسیقی اوخوماق لازیمدیر. بو 15 ایل موسیقی تحصیلی مودئرن دونیانین علمی تصنیفی دئییلدیر. وئدالار، اوپانیشادلار موسیقی ایله تدریس ائدیلیر، موسیقی ایله اؤیره نیلیر، اؤیره دیلیر. راقا نَفسین تمیزلنمه سی و دوشونجه نین دریناشمه سی اوچون ائگیتیم آراجیدیر. دونیانین هئچ بیر یئرینده رقص صنعتی هیندیستاندا اولدوغو قدر اینسانین ایچ حاللاری ایله ایلینتیده) ایرتیباطدا) دئییلدیر. هیندیستاندا رقص، اخلاقی کامیللشمه اوچون تعلیمات بوتونودور. اوپانیشادلارین، وئدالارین، حضرت بودانین اخلاقی کامیللیک یولونداکی تعلیماتلاری موسیقییه و رقصلره یوکلنمیشدیر. نیروانایا اوزانان یولدا رقص و موسیقی اینسانین روحوندا گووَن ساغلایان ائتکنلر (عامیللر) شکلینده تظاهور ائدیر. "طبیعت قورخونج، گؤیلر ساغیر، اینسان زاواللی. نیروانا قارانلیقدا یورویَن شعورون عصیانی."[1]

هیند رقصلرینده هر بیر حرکت بیر معنانی ایفاده ائتدیگی اوچون بدنین ائلاستیکلیگی روحی سییاللیغین اؤرنگی کیمی اورتایا چیخیر. بدنسل ایستکلر رقص یولو ایله روحلاشمیش اولور. هئچ بیر بدنسل احتییاج غئیری- اخلاقی دئییلدیر. بو احتییاجلار روحون امرینده اولدوغو مودتجه اخلاقیدیر. بدنسل احتییاجلار او زامان اخلاقین دیشینا چیخمیش اولور کی، بو ذؤوقلر و احتییاجلار واسیطه اولماقدان چیخیر و هدفه چئوریلیر. دار و سونلو ایستکلرین اسیری اولماق طبیعی بدن ایستکلرینی اخلاقین دیشینا قایدیرماقدان (سؤوق ائتمکدن) باشقا بیر شئیه خیدمت ائتمز. هیند رقصلری اینسانین ائگیتیلمه سی و بدنسل ایستکلرینی روحون منطیقینه تابع توتما صنعتی کیمی مین ایللرین تجروبه سینی اؤز وارلیغیندا بیریکدیرمیشدیر. هیند موسیقیسینی دینلر، رقصلرینی سئیر ائدرکن معنوی ذؤوق آلیشیمیزین دا سببی بو اولسا گرک. هیند رقصلری، سادجه رقاصی دئییل، سئیرجینی ده دوشوندورور، تربییه ائدیر.

بیر چوخ اینسانلارین خوصوصن گنجلیک مرحله لرینده کریتیک (بؤحرانی) دؤنم و یا دؤنملر اولور. بو دؤنمین اوزون یا دا قیسا زامانلی اولماسی اؤنملی دئییل. دوشونجه و دویغو پلانیندا تظاهور ائدن بو کریز (بونالیم) اینسان حیاتیندا چوخ جیدی تاثیر بوراخیر. حتّی کافکا کیمی بعضی اینسانلار بو بؤحرانین ائتکیسیندن قورتارا بیلمیرلر. 1992—1995 ایللر آراسیندا منیم حیاتیمدا بونالیم دؤنه می اولموشدور. اؤزللیکله باکینین دار معنوی و غئیری-علمی موحیطی ایچیمی دولدورموش بو کریزی داها دا دَرینلشدیریردی. روحی گرگینلیک دؤنملرینده اینسانین دیری قالماسی تصادوفون نتیجه سیدیر. او زامان دینی کیتابلار اوخوماغا اؤزنمیشدیم. آنجاق بیر تورلو ساکیت اولا بیلمیردیم. بیر گون "Bhaqavat-Qita" آدیندا بیر کیتاب الده ائتدیم. کیتاب آذربایجان دیلینده ایدی. بو کیتابی دیققتله اوخوماغا باشلادیم. اوخودوقجا دا سانکی روحوم ایشیقلانیر، یاخالاندیغیم پسیکولوژی گرگینلییه چاره بولموش اولوردوم. "Bhaqavat-Qita"نی اوخودوقجا، ایچیمده کی عصبی داورانیشلار، وحشی "من"لر اهلیلشیردی. دایم ایچ کنترولو ساغلاماق، ناراحات و وحشی حیسسلره نظارت ائتمه تئکنیگینی و بیلگیسینی بو کیتابدان اؤیره نمک ممکن. آیریجا بؤیله سینه فلسفی و ایلاهی بیر اثرین بیزیم دیلیمیزه ترجومه ائدیلمه سی منده بو اینانج صاحیبلرینه بیر میننتدارلیق دویغوسو اویاتمیشدی. ماددی ایضطیرابلارین آزالیب، معنوی احتییاجلارین درینلشمه سی اوچون "Bhaqavat-Qita" هر طرفلی تعلیملر ایچَرمَکده دیر. ماددی باسقیلارین دوغوردوغو ائحتیراصلار دایما اینسانی معنوی ده یرلردن آییریر. بونون فرقینده اولماماق اینسانی داها دا کؤتو اخلاقا سؤوق ائدیر. "Bhaqavat-Qita" بو دورومدا اینسانی بو شکیلده اویاریر کی: "بیلیکسیزلیک ظولمتیندن دوغان جهالتدن تنبللیک، عاغیلسیزلیق و یوخو تؤره ییر کی، اونلار دا محدودلاشدیریلمیش جانی بوخوولاییر."

Bhaqavat-Qita""نین وئردیگی تعلیماتین جؤوهری بوندان عیبارتدیر کی، بوتون دوروملاردا، ان چتین وضعییتده بئله، اینسانی یاشاداجاق و اونون حیاتینا آنلام وئره جک بیر شئیلر مؤوجوددور. اینسان بو ایمکانی کشف ائتمکله حیاتینا معنا قازاندیریر. فردزیش نیچه، "واگنئرین موسیقیسی اولماسایدی، گنجلیکده یاخالاندیغیم روحی بؤحرانی (بونالیمی) نئجه باشیمدان ائده جکدیم، بیلمیرم "– دئییر. بونا بنزر دورومو اؤز حیاتیمدا حیسس ائتمیشم. " Bhaqavat-Qita" یاخالاندیغیم سیخینتیدان، معنوی بؤحراندان قورتولمام اوچون بؤیوک یاردیم ائتدی.

مهاتما قاندی " خشونتسیزسییاست" فورمولونو بو درین مدنییتین ایچیندن چیخارمیشدیر. مهاتما قاندینی آنلاتماق ایسترکن بو ده یرلندیرمه یه احتییاج دویدوم. مقاله نین ایکینجی بؤلومو مهاتما قاندینین شخصییتینی آنلاداجاقدیر.

[1] جمیل مئریچ "ماغاراداکیلار" ایله تیشیم یایینلاری 1999 ص82 ایستانبول