ایلاهه جوانشیر

تورکون قارا  کیتابی

" تاخت-تاجا یییلنمه یه حاضیرلاشان                                                                  ولیعهده 29 یاشینا قدر سفئه و خوشبخت

اوشاق حیاتی سورمه یه ایجازه وئرن ایمپئرییا،

تبیی کی، داغیلماغا، یوخا چیخماغا محکوم ایدی. "

" ائی مغلوب اولموشلار! ائی آلچالدیلمیشلار!

ائی لعنتلعنمیشلر! ائی اونودولموشلار!

ائی هئچنه اولانلار! قورخمایین،

هئچ کیم اؤزو اولا بیلمز، هئچ کیم!

همچینین کراللار، خوشبخت پادشاهلار،

مهشور آداملار، کینوولدوزلار،

یئرلرینده اولماق ایسته دیگینیز زنگینلر.

اونلاردان خیلاص اولون! اونلار یوخ اولان کیمی

سیزه  " سیرر "  کیمی تقدیم ائتدیکلرینی تاپاجاقسینیز.

اؤلدورون اونلاری! اؤز سیررلرینیزی یارادین،

اؤز تاپماجالارینیزی تاپین! "                                                                                                                                                    اورحان .پاموک.  " قارا کیتاب "

  «ؤزبک، تورکمن، آذر، قازاخ - هامیسی بیر سویدور...» 

                                                                                     تورک ماهنیسیندان 

             بشریتین "رنگلی"  کیتابلاری آز دئییل، مثلا، " قیرمیزی کیتاب" ،  " یاشیل کیتاب"، "ساری کیتاب"، "آغ کیتاب" ، "تورکون قیزیل کیتابی". سادالادیقلاریمدان بیرینجی اوچ  کیتاب قدیم خزر- یهودی  تاریخی علاقه لریندن گئدیر.[1] 1939- جو ایلده موستقیل فلسطین دؤولتینین یارادیلماسی مسله سی ایله باغلی "آغ کیتاب"  آدلی سند اورتایا چیخمیشدی.  "تورکون قیزیل کیتابی" تورکلرین قدیم تاریخده یاراتدیغی دؤولتلر، ایمپئرییالار، همچینین تورک خاقانلاری گولتکین، تونیوکوک، ایلتئرئش، هون سرکرده سی آتیللا، مئته، چینگیز خان، امیر تئیمور، باتو خان، توغرول خان کیمی شخصیتلرین تاریخده کی  فعالیتلری حاقدادیر. "قارا کیتاب" ایسه " آت چاپیب، قیلینج اوینادیب، آد قازانان"  بو شخصییتلرین ائل-اوبالارینین  عاقیبتیندندیر. 

           معاصیر تورک ادبیاتینین ان موباحیثه لی و پوپولیار اثری ساییلان "قارا کیتاب"، 90- جی ایللرین اوللرینده غرب ادبی دونیاسینین کشفی ساییلان تورک یازاری اورخان پاموکون 4- جو رومانیدیر. مورککب، قارما- قاریشیق، عئینی زاماندا دبدبه لی یازی طرزینه مالیک اولان بو اثرده یازار، ائرودیسییاسینی نماییش ائتمکله برابر آوروپا اوخوجوسونون اکثریتینه تانیش اولمایان بیر سیرا تاریخی فاکتلار اوزرینده، اؤزونون اعتیرافینا گؤره، "یوکسک سسله دوشونور."  

                 موصاحیبه لرینین بیرینده پاموک، "...سیزی اینتئللئکتوال، چوخ پلانلی، کئیفیتلی ادبیات ماراقلاندیریرسا، " قارا کیتاب"ی اوخویون"،—سؤیله میشدی.  اثرینین  آدینی نییه "قارا کیتاب"  قویماسی ایله باغلی سوالا، بونون اصلا سببینی بیلمه دیگینی دئمیشدی. اونون سؤزلرینه گؤره، "کیتابین حاضیر اولماسینا باخمایاراق، آدی معین دئییلمیش و خانیمی ایله صؤحبتده بو آد تصادوفن اورتایا چیخمیشدیر."  لاکین  بو کیتابین آدینین تصادوفی قویولماسینا اینانماق، منجه، عواملیق اولاردی.  

           "قارا کیتاب" دا موختلیف آشکار و گیزلی، سطیرآلتی و سطیراوستو قاتلارین بیر-بیرینه دولاشدیریلماسی، قاریشماسی، لاکین اثره خیلل گتیرمه مه سی، عکسینه اساس  ایدئیایا خیدمت ائتمه سی سببییله بعضی تنقیدچیلر اورخان پاموکو "یازیچی-سیمفونیست"، "بؤیوک فورما اوستاسی"، اثرینی ایسه "رومان-خارتییا"، "رومان- سیویلیزاسییا"  آدلاندیرمیشلار. 

                  ایلک اؤنجه او. پاموکون "منیم آدیم قیرمیزی"، "قار" رومانلاری کیمی "قارا کیتاب"ین دا رؤیایا ایتحاف ائدیلدیگینه دیقتینیزی یؤنلتمک ایستردیم. کیمدیر رؤیا؟ و یا ندیر بو رؤیا؟ بونون جاوابینی آنلادیغیم قدر سوندا وئره جگم... 

                 مؤلیفین باشقا مشحور رومانلاری کیمی، "قارا کیتاب"دا دا وطنینه، کئچمیش  تاریخینه، ایسلاما قارشی نئگاتیو باخیش واردیر.  ندندیر بو موناسیبت؟ "گولدوره نین یانینا یوخ، آغلادانین یانینا گئت"  آذربایجان آتالار سؤزونو یادا سالیب، یازارین بو آنتیپاتیا سببلرینین، موتیولرینین بعضی اوجلاریندان توتماغا چالیشاق.   

           "قارا کیتاب" دونیادا ایلک اوغورلو تورک دئدئکتیوی کیمی تانینماقدادیر. یوخا چیخمیش سئویملی حیات یولداشی رؤیانی آختاران  قالیب، ایستانبولدا آختاریشلارا باشلاییر. بو آختاریشلارین هر ائپیزودو متنین الوان سوژئتینه یئنی ناخیشلارلا توخونولور: صوفی عالیمانه پوئزییاسینین چوخسایلی آللئقوریک مئتافورالاری، دینسیزلیک، کافیرلیک موتیولری،  حروفی فیرقه سی و بکتاشیلر قارداشلیغی، صوفی فلسفه سی، دؤولت چئوریلیشلری، شرق-غرب پروبلئملری. مؤلیف، عیرفان-تصوووف گؤروشلرینه بلد اولمادیغینی، بونلاری آنجاق روحویلا یاشادیغینی، حیسس ائتدیگینی وورغولامیشدی. 

                 رومان، حئکایه ایچینده حئکایه اوصولو ایله یازیلیب. قاتلارینین چوخلوغو اثره موختلیف سپکیلی فاکتلارین داشینیلماسیندان  ایره لی گلیر. پروفئسسیونال ژورنالیست پاموک اینفورماسییانی سئویر،  بونون هامیسینین معنا و ده یرینین اولدوغونو سؤیله ییر. متنلرین علاقه  تیپلری - اینتئرتئکست، پاراتئکست، مئتاتئکست، هیپئرتئکست، آرخیتئکستواللیق، پاموک یارادیجیلیغیندا  گئنیش رئالیزه ائدیلیر. م. هوتدینئره گؤره، "محض اینتئرتئکستله تماس پروسئسینده موعاصیر مدنیت اوچون ده یری دئوالواسییایا اوغرامیش، کوننوتاسییالارین، باشلانغیجی ایتیریلمیش معنالارین مدنی قاوراما رئاکتواللاشدیرماسی، ینی "ایتیریلمیش معنالارین تزه دن کشفی" ایمکانی آچیلیر."                  

   " میستیکا و پانتئیزم ایله دولو دونیادا اساس 

  یاراسالار، قیزیلگول سویو و نشه دیر، ایتمیش  سئوگیلی ایسه اساس دئییل ... "  

" یول گئتمه  گئدیلن سمتدن داها اؤنملی ایدی "

                  " اوخوجو کوتله سینه هانسیسا بیر ایدئیانی تلقین ائتمک ایسته ین یازیچی گرک عصرلر بویو قارا دنیزین دیبینده یاتان فلاکته اوغرامیش گمی قالیقلارینی سویون اوزونه قالدیرما کیمی، اونو اوخوجو یادداشینین درینلیکلریندن چیخاردا." او.پاموک دا تورک تاریخینده تصادوفن و یا قصدن دیققتدن کناردا قالان، اکثریتین رومانتیک ایدئالیزه یه بورودویو   فاکتلاری اوزه چیخاریر، تحلیل ائدیر.  

             ایسلامدان قوپوب، غئیری-اورتودوکسال اولموش، سونرا یئنه ده ایسلاما قاییدان، اورتودوکساللاشان  تضادلی پانتئیزمی، تصوووفو تنقید ائدنلرین سیراسیندا دوران  او.پاموک دا گؤرونمکده دیر. آوروپانین اینتیباه و آیدینلانما چاغلارینین موتفککیرلریندن فرقلی اولاراق، جمعیتی ده ییشمک، خیلاص ائتمک  پلانلاریندان محروم اولان صوفیلر، سیاسی فلسفه و حقوق سیستئملری اورتایا قویمادیلار. تصوووف سایه سینده ایسلام شرقینده گوجلو فردلر یئتیشسه ده، عمومیتده ایسلام دونیاسی اینکیشاف ائتمه دی. تصوووف بوتون توپلومو ده ییشدیره جک و گلیشدیره جک ذهنیت یارادا بیلمه دی و حقوق پلانیندا فیقه (عنعنوی ایسلام حقوقو) سیستئمینه یووارلاندیلار. بو حقیقتی داها پارلاق نماییش ائتمک اوچون مؤلیف، ایسلام و تصوووف فیکرینین زیروه سی ساییلان مئولانا جلال الدین رومینین حیاتیندان بعضی غریبه  فاکتلارا اوز توتور: " 23 اوکتیابر 1244- جو ایلده ایلک گؤروشدن سونرا مئولانا جلال الدین رومی و شمس تبریز مدرسه ده دوز 6 آی تک قالیبلار، بیر دفعه  ده اولسون اورادان چیخماییبلار...  شمس تبریزینین معمالی یوخا چیخماسیندان سونرا آختاریشلاردان یورولان  مئولانا بیر گون "سن دئمه من — اویام! اوندا نییه من اونو آختاریرام؟" — دئییر... شمس تبریزیدن سونرا مئولانا، صلاح الدین آدیندا چوخ عادی بیر زرگرله یاخینلیق ائدیر. ایکینجی  "یاخین دوست" اؤلندن سونرا اونون یئرینی ائله یئنه عادی بیر آدام توتور... بو فاکت مئولانا نین اؤز معنوی حالینا ایشاره ائدیر، بوتون آراشدیرماچیلارین ثبوت ائلمه یه چالیشدیغی تبریزلی شمسین گوجلو تاثیرینین گؤستریجیسی دئییل... شمس تبریزینی اؤلدورمگی مئولانا نین اؤزو امر ائدیب... بو اؤلومدن ان چوخ مئولانا قازانیردی: سیراوی حاجیلار جرگه سیندن بؤیوک میستیک شاعیرلر دسته سینه دوشور، دئمه لی، بو اؤلومو ان چوخ او آرزولایا بیلردی... میستیکا و پانتئیزم ایله دولو دونیادا اساس یاراسالار، قیزیلگول سویو و نشه دیر، ایتمیش  سئوگیلی ایسه اساس دئییل. ... آختاریش و مقصده دوغرو حرکت، سئوگیلینین تاپیلماسیندان داها واجیب ایدی..."  — بو  قناعته، روماندا ژورنالیست آراشدیرماسی یاپان جلال گلیب چیخیر. لاکین غئیری- پوپولیار موناسیبتینه و "بؤیوک دین خادیمی مئولانا نی تحقیر ائتدیگینه گؤره" جلال، مکتب معللیمی طرفیندن کوچه ده گوللله نیر. فیکیر وئرک — مکتب معللیمی طرفیندن. ظاهیرن سئکولار، لاکین ماهیتجه مسلمان اؤلکه  سی اولان تورکیییه ده معللیمین حتّی آقرئسسیو فاناتیکلیک نماییش ائتدیرمه سی ساوادسیز قارا جاماعاتین هانسی پسیخولوژی سویییه ده اولماسیندان خبر وئریر. ایسلامین روح زیروه سی ساییلان صوفیلیکده آختاریش، آختاردیغینی تاپماقدان، یول گئتمه ایسه گئدیلن سمتدن داها اؤنملی اولدوغوندان، تاریخ بویو مسلمان دونیاسینین ایره لیله ممه سینه، بشریته یئنی تؤحفه وئره بیلمه مه سینه و دئمه لی، گئریلیگین پارلاق رمزینه دؤنوشمه سینه خیدمت ائتمیشدی.  آختاریش مقصده دؤننده، پروسئس نتیجه دن واجیب اولاندا، جمعیت یئرینده سایماقدا قالار، پراقماتیزمین چاتیشمازلیغیندان میللت ده، دؤولت  ده ایتیرر، قازانماز...  

   " گؤرونور کی، صیفتلریمیزه معنا وئرمک اوچون 

  یئنی سیستئم یاراتماق، یئنی اوصول کشف ائتمک لازیمدیر... "  

"حوروفیلرین سیرری، وارلیغین ماهیتینی ایفاده ائدیردی. "

               حوروفیلرین پئیغمبری، قورانین گؤرونن  حقیقی معناسینا یوخ، گؤرونمه یَن سیرلی معناسینا ایناندیغینا گؤره اؤلدورولن فضل الله نعیمی و اونون داوامچیسی، اعتیقادینا گؤره دیری-دیری دریسی سویولان حوروفی شاعیر نسیمی  فلسفه سیندن اطرافلی سؤز آچان پاموک بونو، مئولانا یا شوبهه لرله دولو موناسیبتدن فرقلی اولاراق، بؤیوک حؤرمت، سیمپاتی و اؤنم وئرمکله  ائدیبدیر:  " حوروفیلرین تانرینین اینسان صیفتینده تظاهور ائتمه سی اینانجینا لاییقلی قییمت وئریلمه مه سی، بو تعلیمین اونودولماسی، صیفتلریمیزده معنانین، دونیادا ایسه سیررین ایتمه سی دئمکدیر... ایندی صیفتلریمیز بوشدور، اونلاری اَووَلکی کیمی اوخوماغا ایمکان یوخدور، قاشلاریمیز، بورنوموز، گؤزلریمیز، باخیشلاریمیز، صیفتیمیزین ایفاده لری معناسیزدیر... دونیانی ساده، بیرمعنالی، سیرسیز گؤرنلر  مغلوبیته، و بونون قاچینیلماز نتیجه سی اولان کؤله لیگه محکومدورلار... حوروفیلرین سیرری، وارلیغین ماهیتینی ایفاده ائدیردی."  سیویلیزاسییانین دونیا سیررینی اونوتماسینی او.پاموک، تفککورون اساسلاریندان محروم اولما ساییر.  

               روماندا حوروفیلیک ایدئیالارینی تدریجن  شیشیردن یازار، اینانجلاری فاناتیکجه ایفراطا، بیهوده لیگه یووارلادانلارا، بایاغیلاشدیرانلارا بیر مئساژ یوللاییر سانکی. (سون زامانلار آمئریکا یاخینلیغیندا گویا دنیزلرده توتولان بعضی بالیقلارین، ائلجه ده مئشه لرده کی  بعضی آغاج یارپاقلارینین اوستونده طبیعتین "الی ایله" عرب حرفلریله "آللاه" سؤزو "یازیلماسی" حاقدا شایعه لر، سیاسی "خال"  قازانماق اوچون غرب اؤلکه لرینین خوصوصی قوروملارینین ایسلامچیلارین موحافیظه کارلیقلارینی و دئمه لی، فاناتیکلیکلرینی، جاهیللیکلرینی آرتیرماق مقصدییله بو جور "تدقیقاتلارا"، "اویونلارا" ال آتمالاری یئنی کشف دئییل...) دینی جریانلارین، اینانجلارین سییاستچیلرین الینده   بیر نؤوع کوتلشدیریجی کوتلوی سیلاحا، واسیطه یه چئویرمه لری موعاصیر دونیادا ساکراللیق (موقددسلیک) آنلاییشینین  ایتیریلمه سینه، ایدئیالارین چؤکمه سینه، اوغورلانماسینا گتیریب چیخاریر. مؤلیفین نظرینجه، بو، شرقین غربه اودوزماسی آنلامینا گلمکده دیر: "فضل الله "جاویداننامه" ده  اوستو اؤرتولو یازمیش کی، غرب و شرق آراسینداکی توققوشما دؤورلری تصادوفی دئییل، قانونا اویغونلوقدور. بو توققوشمالاردا همین او تاریخی مقامدا دونیانی سیرلرله و ایکی معنالی تاپماجالارلا دولو گؤرَن غالیب گلیردی."    

" بیر زامانلار بوتون مؤوجودلوغون اؤزو شئیر  ایدی... "

" یوخونون یاخشی جهتلریندن بیری

جان آتدیغیمیز  ایدئالدان نه  قدراوزاقدا اولدوغوموزو اونوتماغا ایمکان وئریر. "

                      " اوخشاتدیقلارینین هامیسینی اؤزونده بیرلشدیرن بیر شخصیت" اولدوغونو اعتیراف ائدن پاموک،  داستایئوسکی، برئدبئری کیمی یازیچی- موتفککیرلرین بیر فیکرینی "قار"دا اولدوغو کیمی، "قارا کیتاب"  رومانینا دا داشیییر،  بشریتین  ایلکین، قدیم چاغلارینین شرطیلیکلردن، صونعیلیکلردن، چرچیوه لردن آزاد اولماسینی، عمومیتله بوتون مؤوجودلوغون شعر  اولدوغونو   وورغولاییر، او چاغلارین گیزلی حسرتینی چکیر: "او دومانلی سحر چاغلاریندا یوخودان اویانانلار یوخونو گئرچکلیکدن، پوئزییانی حیاتدان، اینسانلاری آدلاریندان آییرا بیلمیردیلر. او زامانلار حیات و تاریخ او قدر حقیقی ایدی کی، حیات ندیر، تاریخ ندیر سوروشماق هئچ کیمین عاغلینا بئله گلمیردی. یوخولار یاشانیلیردی، حیات یوزولوردو. او زامانلار اطرافدا اولان هر شئی کیمی اینسانلارین دا صیفتلری معنالی ایدی. "  (بورادا دده قورقودون حددی- بولوغا چاتمیش  آلپان ائلینین گنجلرینه آد قویماسی یادا دوشور، او زامانلار آد  هر فردین اؤزل خوصوصیتلرینه گؤره، مهارتینه گؤره وئریلیردی، قازانیلیردی، و، دئمک کی، پاموکون دا قئید ائتدیگی کیمی، اینسانلاری آدلاریندان آییرماق اولموردو... ) 

" یوخولارین و بوشلوغون رنگی قارادیر "

" اؤزو اولا بیلمه یه قادیر اولمایان خالقلار،  

اؤزونو  باشقا سیویلیزاسییالارا اوخشادان سیویلیزاسییالار،  

  باشقالارینین تاریخی ایله کیفایتلنن میللتلر ایفلاسا، 

   نسلین کسیلمسینه و اونودولماغا محکومدورلار... 

   سکیفلر، کالمیکلار، میدییالیلار اؤزلری اولماق  

  ایستمه دیکلریندن یوخا چیخمیشلار. "  

                  "حیاتدا هر شئی اولانلارین تکراری، اوخشاتماسی، یانسیلاماسیدیر" دئیَن یازار، تاریخین، بشریتین  بیر یئرده سایماسینا، ایره لیله مه مه سینه، یئتکینلشمه مه سینه و بونونلا دا بئله طالعیمیزین هئچ  ده ییشمه مه سینه  ایشاره ائدیر.  روماندا ولیعهدین ناغیلی، تورکلرین شؤهرتلی ایگیدلیکلریندن، "قیزیل چاغلاریندان"  سونرا "قارا گونلره" اوز توتمالارینین، فلاکتلره اوغراما سببلرینی یادا سالیر، گله جک عاقیبتیمیزدن اوستو اؤرتولو خبر وئریر: "تاریخ، نؤوبه ایله ده ییشیلن عئینی معنالی دؤورلردن عیبارتدیر، و بو بیر آکسیومادیر. اونا گؤره ده ایندی بیز بدبختلیکلر زولاغینا حاضیر اولمالیییق، و بو، دوز خوشبخت حیاتین سوردویو زامان قدر سوره جکدیر... "   

            عثمانلی سولطانلارینین حاکیمیت چکیشمه لری دهشتلی صحنه لرله دولو اولوبدور. یالنیز تورپاقلارینین (و دئمه لی، واریداتلارینین) آرتیریلماسینی دوشونن  فاتئحلر،  پادشاهلیق تاختینا چیخار-چیخماز، یئرده قالان قارداشلارینی اؤلدورور، سونرا دا ائتدیکلریندن عذاب چکدیکلریندن راحات یاشایا بیلمیر، دلی اولوردولار. "تاخت- تاجا یییه لنمه یه حاضیرلاشان، اؤز دؤولتینین  تاریخینی بیلمه یه مجبور اولان هر ولیعهد تاریخ کیتابلاریندان اوخویا بیلردی کی، بابالاریندان بیری، اوچونجو محمد، پادشاه اولدوغوندا، ایچلرینده سوداَمَر کؤرپه لر ده اولماقلا، 12 قارداشینی اؤلدورتدورموشدو. سونرالار سو- قصد کیمی قلمه وئریلن بوغولما، زهرلنمه و یا باشقا جور قتل گؤزله یه رَک یاشاماق دؤزولمزدیر... بئله وضعیتده "من اویوندان چیخیرام" معناسیندا اولان دلی اولما، البتته کی، تاختا یییه لنمگی گؤزله ین (اؤلومونو گؤزله مه یه برابر اولان تاختا یییه لنمگی) ولیعهدلر اوچون قورتولمانین ان آسان یولو ایدی... "دلی اولماق"  پادشاهین خبرچیلرینین نظارتیندن، اینتریقاچی سییاستچیلرین قصد و تله لریندن  قورتولماق آنلامیندا ایدی. "دلی اولماق" ، تاخت- تاجا یییه لنمک کیمی دؤزولمز خیاللاردان خیلاص اولماق ایدی... ایمپئرییا خریطه سینه نظر سالان هر بیر پادشاه اولماق ایسته ین ولیعهد، بوتون مسئولیتی اوزرینه گؤره جگی و ایداره ائده جگی تورپاقلارین نهنگ و سونسوز اولدوغونو آنلاییردی. گله جک مسئولیتین میقیاسینین درکیندن قورخمایان ولیعهد  دلی ساییلمایا بیلمزدی..."   

          ایمپئراتور تاختینی گؤزله ینلردن اوچونجو اولان ولیعهد  عثمان جلال الدین افندی، کیتابلارین کؤمگی ایله پادشاهلیغین عهده سیندن داها یاخشی گله بیله جگینی دوشونور، 6 ایل دونیانین  مشهور کیتابلارینی اوخویور. لاکین سونرا 10 ایل اونلاردان جانینی قورتارماق ایسته ییر، اونلارلا دؤیوشور. او، کیتابلارداکی سسلرین، فیکیرلرین و حادیثه لرین یئرینه اؤز سسینی، فیکرینی و حادیثه لرینی قویماق ایسته ییر، دوشونور کی، "اؤزو اولا بیلمه یه قادیر اولمایان خالقلار، اؤزونو  باشقا سیویلیزاسییالارا اوخشادان سیویلیزاسییالار، باشقالارینین تاریخی ایله کیفایتلنن میللتلر ایفلاسا، نسلین کسیلمسینه و اونودولماغا محکومدورلار... سکیفلر، کالمیکلار، میدییالیلار اؤزلری اولماق ایستمه دیکلریندن یوخا چیخمیشلار. "  (عربلشن، فارسلاشان، روسلاشان، چینلشن تورکلره ده عایددیر بو فیکیر...)  

               اؤزو اولماغین مومکونلوگو و یا غئیری- مومکونلوگونو دوشونن بو گنج و عاغیللی ولیعهدین یوخودا یاتدیغی یئرده اؤلمه سی سیمبولیک معنا داشیماقدادیر. بو سیمبول، سئکولار دؤولت  اولان (ولیعهدین وولتئری، شوپئنهاوئری آوروپا مؤلیفلرینی مطا لعه ائتمه سی بونا ایشاره دیر) تورکییه نین ده "یاتا-یاتا"  (ویا " یاتیریلا- یاتیریلا") گله جکده دونیا خریطه سیندن یوخا چیخما تهلوکه سینی احتیمال ائدیر. (تورکییه نی ندن بو عاقیبت گؤزله دیگینی سوروشانلارا جاوابی نؤوبتی آبزاسلاردا وئرمه یه چالیشاجاغام.) حرمخانا عیش-عشرتیندن، اطرافداکی جاهیللیکدن بئزمیش، یالنیز میللتینی نئجه خوشبخت و دؤولتینی نئجه ایداره ائده جگینی دوشونن ولیعهدین واختسیز اؤلوموندن سونرا  تاخت- تاجا، اوشاقلیقدا شیلله ووردوغو قارداشی محمد رشاد افندی اوتورور. عثمان ایمپئراتورلوغونون بو سون حاکیمی، اؤلکه سینی بلالارا سوروکله میش، بؤیوک موحاریبه نی اودوزاراق، چؤکدورموشدور. چونکی "تاخت- تاجا یییه لنمه یه حاضیرلاشان ولیعهده 29 یاشینا قدر سفئه و خوشبخت اوشاق حیاتی سورمه یه ایجازه وئرن ایمپئرییا، طبیعی کی، داغیلماغا، یوخا چیخماغا محکوم ایدی." تورکلرین بختی هئچ گتیرمیر دوشونجه لی پادشاهلاردان: 19- جو عصرده قاجار ایمپئراتورلوغوندا دا شاهزاده عباس میرزانین واختسیز اؤلومو سببی ایله ده گونئی آذربایجانین او زامانکی آوروپا مدنیتینه یاخینلاشما جهدلری انگللندی. نتیجه ده میللی شعوردان محروم و سویجا تورک اولان قاجار ایمپئراتورلوغونون شاهلاری اؤلکه نی عاغیللیجا ایداره ائتمه دیکلریندن، دؤولت چؤکدو، باشقا، شووینیست میللتین، فارسلارین الینه کئچدی، 1925- جی ایلده ایران آدلی دؤولت یاراندی، او بؤیوک اراضیده مؤوجود اولان تاریخین سیاسی و مدنی واریثی فارسلار اولدو. چونکی تورکلرین گله جکله باغلی هئچ بیر پلانلاری اولمامیشدیر. دونه نین ایداره چیسی، بو گون کؤله اولموشدور. "بوگون— ایندیکی زامان"  — تاریخین یاراتدیغی دورومدور، ایندیکی زامانین یارادیجیسی تاریخدیر. جنوبی آذربایجان اؤز-اؤزونه اسارته کئچمه میشدیر. تورک تاریخینده کی  غفلت و جهالت بو میللتی اسارته سؤوق ائتمیشدیر، ایندی ایسه اونون دوشونن قیز-اوغوللاری فارسین زیندانیندا جان وئرمکده، یا دا میللی کیملیکلرینی درک ائتدیکلریندن یوردلارینی ترک ائتمک مجبوریتینده دیرلر.           

"سو- قصد تاریخیمیزله باغلی بیر سیرر آچاجاق.                                                                                                           بوغازلاردا یئنی دؤولت قورولاجاقدیر." 

  او.پاموک 

" پرینسیپ کیمی، پلورالیزم بیگانه لیگه دوغرو، هر جور

درینلیگین ایتیریلمه سینه  دوغرو دئقراداسییا ائدیر،

معناسیزلیغا، یانلیشلیقلار و یالانلار پلورالیزمینه آخیب دؤنور."

  آ.سولژئنیچین 

              ایستانبولون و عمومیتله تورکیییه نین غئیری- قناعتبخش دورومونوندان اوخوجوسو ایله "دردلشن" مؤلیف، بونون سببلرینی دینی فاناتیزم، میللی لاقئیدلیک، سیاسی دایازلیقدا گؤرور. یازارین فیکرینجه، بو سیاسی دایازلیق، قدیملرده کاهینلر طرفیندن آشکار، ایندی ایسه پرده آرخاسیندا دونیانی  ایداره ائدن ترانس میللی کورپوراسییالارین ده ییرمانینا سو تؤکمکده دیر. ایکی مین ایللیک تجروبه لره دایانان، اوزاق گله جگه حسابلانان، دؤولتلری، دینلری و میللتلری محوائتمه و اسارتده ساخلاما پلانلاری، او. پاموکون فیکرینجه، گیزلی حاضیرلانان فیزیکی و معنوی تئرور، زور و مانقورتلاشدیرما یولو ایله حیاتا کئچیر. بو قصدی تورکییه ده  حاضیرلایانلارین اکثریتی اؤزگلشمه یه مئیللی اولان تورکلرین ائله اؤزلریدیر: "یاد اؤلکه  نین دیلینده یازیلان چاغریشلاری ترجومه ائدیر، جاماعاتا پایلاییرلار، ایناندیقلاری ایدئیا اوغروندا چالیشیر. اصلینده ایسه بو جاوانلار سادجه باشقا جور اولماق ایسته ییرلر. گیزلی تشکیلاتلاردان یئنی، قوندارما آدلار، پاسپورتلار آلیب ایستیفاده ائتمه، ده ییž