گونتای جاوانشیر

مودئرن مدنییت

و

گونئی آذربایجان میللی مثله سی

                  تروتسکی، "اؤلکه ده سوسیال اینقیلابا ایمکان یوخدورسا، او زامان علم و مدنیت ساحه سینده اینقیلاب ائتمک لازیمدیر" ،— دئییر. بو گون بیزیم داوامیز مودئرن میللت اولما باخیمیندان آذربایجانین  افکاری- عمومیسینده فرقلی بیر باخیش آچیسی یاراتماق، آذربایجانی تاریخین قارانلیغیندان چاغداش دونیایا سؤوق ائتمکدن عیبارتدیر. آذربایجان اینسانینین داورانیشلارینا حاکیم اولان ذهنی، سیاسی، دینی ایستیبدادی و ایدئولوژیلرین یؤنلندیرمه سینی اورتادان قالدیرماق میللی موباریزه نین اساس آماجیدیر. آذربایجانین میللی حیاتیندا فیزیکی زامان مفهومو ایله پسیکولوژیک زامان مفهوملاری اؤرتوشمه مکده دیر. 21- جی یوزیللیک اؤزگورلوکلر، مودئرنیزم و پست مودئرنیزم عصری ایکن، گلیشمیش میللتلر بو پسیکولوژیک داورانیش و یاشاییش ایچیندیکن، آذربایجان میللی کیملیکدن محروم ائدیلمیش، اینسان حاقلارینین اینکاری نورمال گؤرولن، قادینلاری عادی خطا اوزوندن داش- قالاق ائدیلن اورتا چاغ اوصول- ایداره سی ایله یؤنتیلمکده دیر. اینسانلیق دئموکراسینین، تمل حاق و اؤزگورلوکلرین نعمتیندن برخوردار اولدوغو بیر اورتامدا، آذربایجان تام بیر کؤله لیک پسیکولوژیسی ایچینده بورخولوب قالمیشدیر. دئمک کی، اینسان کیمی یاشاماق اوچون مدنییت و دوشونجه پلانیندا یا بیر اینقیلاب گئرچکلشمه لیدیر، یا دا زامان آخیشی ایچینده میللت اولاراق تاریخدن سیلینیب یوخ ائدیلمه لیییک. بو باخیمدان اؤز بطنینده و متنینده میللی یازقینی (عاقیبتی) یئتیشدیرن یئنی فلسفه یه احتییاج حیس ائدیلمکده دیر. چونکو بوگونکو فاجیعه وی دورومدا اولوشوموزون سببلریندن بیریسی ده مودئرن میللی-سیاسی  فلسفه میزین، ذهنییتیمیزین اولماییشیدیر. بو گونون یارادیجیسی تاریخدیر. تاریخده کی  عکسیکلیگیمیز نه اولموشسا، هم ایقتیداری الیمیزدن قاپدیرمیشیق، هم ده میللی-سیاسی ستاتوسوموزو(مؤوقعیمیزی) ایتیرمیش دوروما دوشموشوک. شوبهه سیز کی، بونون ان بؤیوک سببی دوشونجه اوٌره تمه مه، دورغون ذهنی دوروملا راضیلاشماق و سونرا دا بو دورغونلوغون باتاقلیغیندا باتماق اولموشدور. اصلینده بوتون ایسلام شرقی ذهنی دورغونلوغون باتاقلیغیندا فاناتیزمه یووارلانماقدا، دوشونجه پلورالیزمینه قیسیتلاما گتیرمکده دیر. آنجاق بیزیم وضعیتیمیزه بیر ده میللی دیلیمیزین، ایقتیصادییاتیمیزین اؤزگه الینده اولماسی اَکلنمیشدیر. بوتون بو تجروبه نی بو گون اینسانلیق ذهنییتینین و ایجتیماعی، ایقتیصادی، سیاسی تکامولون حرکت وئریجی قوووه سینی تشکیل ائدن غرب اؤلکه لری ده چوخ اوزاق کئچمیشده یاشامیشدیر. اؤزللیکله 16- جی عصر رنئسانس دؤنمیندن باشلایاراق دوشونجه ده، مدنییتده باشلاتیلان اینقیلابلار نتیجه سینده آوروپا میللتلری هر نؤوع دینی، ایدئولوژیک، سوٌننَتی ایستیبدادین ظوٌلموندن قورتارماغا اؤزه ندیلر. بو یولدا بؤیوک فداکارلیق ائدیلدی، بؤیوک دوشونجه دئوریملری گئرچکلشدی، میللتلر و فردلر اؤزگورلوکلرینه، اؤز طالعلرینی حلل ائتمه نعمتینه چاتدیلار. ائمانوئل کانتین "بیلمک جسارتین اولسون!"  مئساژی قارانلیق چاغین اورتادان قالخماسینا تکان وئردی. قارانلیقلار عاغلین گوجو ایله اورتادان قالخا بیلر. بیلگی گلمیش و هر نؤوع دینی افسانه لره، توپلومون روحو اوزرینده اولان دینی حاکیمییته سون قویماق اوچون اینسانلارین بئینینی تسخیر ائتمیشدیر. بونون نتیجه سی اولاراق دا آوروپا عصردن عصره یئنی ذهنی هیجانلارلا، یئنی فلسفه لرله و ایقتیصادی ایره لیله ییشلرله گیرمیشدیر. ایسلام شرقی ایسه  "اول نه ایدیکسه، یئنه ده شیمدی همانیز"[1]  قارانلیغیندا و باتاقلیغیندا زینجیر و سینه وورور، " بؤیوک موجتهدلر" دن تقلید ائدیر، اؤز اینسان و میللت حاقلارینین نه اولدوغو حاقدا دوشونمه گی هئچ عاغلینا دا گتیرمه میشدیر.  بونلار عموم- شرق پروبلئمیدیر. بو کوٌللوٌن ایچینده بیز ده واریق. ائله تاریخی بیر دورومداییق کی، یا اسکیدن اولدوغو کیمی بو کوٌللوٌن پروبلئملری ایله مشغول اولوب اؤزوٌموزو محو ائتمه لیییک، یا دا یولوموزو آییریب و باشقا بیر کوٌلل ایله ، مدنی بیر کولل ایله هماهنگ اولاراق اؤزوموزو قورتارمالیییق. سون یوز ایلین تجروبه سی، اؤزللیکله تورکییه تیمثالیندا و آتاتورکون زورلا سئکولارلاشدیرما و مودئرنلشدیرمه اؤرنه گینده گؤستردی کی، یولونو، یازقیسینی، عاقیبتینی ایسلام شرقیندن آییریب و چاغداش دونیایا گیرمک ایسته یه نلر خطا ائتمه میشلر. بو گون بوٌتوٌن ایسلام اؤلکه لرینین آیدینلاری مملکتلرینین تورکییه کیمی اولماسینی ایسته مکده دیرلر. لاکین اولما شانسلاری یوخدور. او کوٌلتوٌروٌ، او دینی قارانلیغی زورلایاجاق آتاتورکو یئتیشدیره بیلمه دیلر. قوزئی آذربایجان و تورکیستان جمهورییتلرینده کی  اؤرنَکلر ده گؤستریر کی، او تاریخدن آیریلیب و مودئرن تاریخی یاشاماق داها اینسانی و اخلاقیدیر. بو گون تورکیستان جمهورییتلری دئموکراسی، اینسان حاقلاری، قادین حاقلاری باخیمیندا گَلَنَکسَل ایسلام اؤلکه لریندن داها ایره لیده دیرلر. باخمایاراق کی، جیددی ایقتیصادی و ایجتیماعی پروبلئملرله ده قارشی- قارشییادیرلار، لاکین بو جمهورییتلرده کی  سئکولار دوروم و غرب دونیاسی ایله هماهنگ اولما فرقلی بیر گله جک موژدله مکده دیر. اؤنملی اولان اودور کی، بیر میللت ساده جه و ساده جه اؤز تاریخینی یاشاماقلا کیفایتلنمه سین. یالنیز اؤز تاریخینی یاشایان میللتلرده هئچ بیر گلیشمه و تکامول اولمامیشدیر، ائتنوس (قوم) اؤز ایچینده بورخولوب قالمیشدیر. 16- جی عصردن آلمانییا اؤز تاریخی ایله ویداعلاشیب فرقلی بیر گله جک آنلاییشینی تصوور ائتدیگی اوچون آلمان میللتی، آلمان فلسفه سی، آلمان دقیقلیگی، آلمان ایقتیصادی معجیزه لری کیمی مفهوملار اورتایا چیخدی. مارتین لوتر آلمانلاری اینانج باخیمیندان دا واتیکانین کؤله لیگیندن آییردی.  "حیاتیندان ممنون اولان اینسان و یا صینیف، تاریخییندن ممنون اولان میللت دوشونه بیلمز. هر دوشونجه بیر قوپوشدور."[2]   داها دوغروسو جهالتیندن ممنون اولانلار دوشونه بیلمزلر. فینلاندییا اؤز کئچمیشی ایله بوسبوتون آیریلدیغی اوچون مودئرن بیر میللت اولدو. فینلادییانین کئچمیشی تام بیر کؤله لیک تاریخیدیر. اؤز تؤره لرینین، کؤتو آلیشقانلیقلارینین کؤله سی اولموشدو فینلاندییا. یوز ایللر بویونجا اؤز آنا دیللرینده یازماقدان اوتانمیش، فین دیلینی کندلی دیلی سایمیشلار. بو ذهنییتدن تام اولاراق آیریلما ضرورتینی حیس ائتدیکلری آندان اعتیبارن میللتلشمه یه باشلامیشلار. 19- جو عصردن اعتیبارن ژاپونییا اؤز تاریخیندن، دئمک اولار کی، ویداعلاشمیش و غربلشمه یه باشلامیشدیر." ژاپون روحو و غرب علمی" ایله باشلایان ژاپونییا بو گون دونیانین ان دئموکراتیک، مرفه اؤلکه لری ایچینده یئر آلماقدادیر. دونیادا ان گووه نیلیر تئکنولوژی ژاپون ذهنییتینه عایددیر. غربین 400 ایل مودتینده الده ائتدیگی مودئرنیزم تجروبه لرینی ژاپونییا تقریبن بیر عصرده منیمسه دی. 16- جی عصر رنئسانسدان اعتیبارن باشلایان تاریخ، ساده جه غربین تاریخی دئییلدیر. غربین اؤز تاریخیندن ویداعلاشماسینین باشلانغیجیدیر. اینسان عاغلینین تاریخیدیر. غرب ده اؤز تاریخیندن آیریلیب، سئکولار ذهنییتی منیمسه دیکجه دینی ایستیبدادین حاکیم اولدوغو تاریخدن اوزاقلاشیب و عاغلین حاکیم اولدوغو تاریخی مرحله یه گیرمیشدیر. بو تاریخ غرب جغرافییاسیندا اولوشسا دا، لاکین گَلَنَکسَل غرب تاریخینین داوامی دئییلدیر. اینسان حاقلاری، میللی حاقلار، قادین حاقلاری، فردی آزادلیقلار، لیبئرالیزم کیمی نعمتلری اینسان عاغلی آنلاماغا باشلامیشدیر. بو دؤنم، آزاد ویجدانلارین کشفی و بو کشفییاتین یایغینلاشما، درینلَشمه، گلیشمه سورجی کیمی تظاهور ائتمیشدیر. تورکییه نین ده بو گون ایسلام اؤلکه لری ایچینده یاشانیلیر مملکت اولماسینین سببی اؤز تاریخینی داوام ائتمه سی اوزوندن دئییلدیر، تاریخه باخیش شکلینی دییشدیردیگی اوچوندور. داورانیش و سوسیال پسیکولوژی (ایجتیماعی روانشناسی) اولاراق تورکییه عثمانلینین اوزانتیسی دئییلدیر، تام آنتی تئزیدیر.  قوزئی آذربایجانین دا موستقیل دؤولت اولماسی تاریخی باسقیلاردان سییریلیب، گلنکسل تاریخین اسارتیندن قورتولوب باشقا تاریخی ماهییتی یاشاماسی ایله گئرچکلشمیشدیر. بلکه قوزئی آذربایجانین بو شکیلده بیر یازقینی یاشاماسینا مودئرنلشمک ایسته ین روس ایمپئراتورلوغونون دا تاثیری اولموشدور، آنجاق هر حالدا قوزئی آذربایجان مین ایللیک دینی، سیاسی تجروبه یه واریث اولان بیر موحیطدن قوپدوغو اوچون، گله جک حاقیندا فرقلی دوشونجه و داورانیش سرگیله میشدیر. بعضی تاریخلر سعادت دوغورمازلار، او تاریخی ذهنییت داوام ائتدیکجه، بدبختلیک و اسارت دویغولاری توپلومون روحوندان آیریلماز. بیر چوخ بیلیم آداملاری میللتلرین گلیشمه سینده و سیچراییش گؤسترمه سینده سوسیال پسیکولوژینین ده ییشمه سینین بؤیوک رول اوینادیغینی اؤرنکلرله ایثباتلامیشلار. بعضاَ میللتلر باشقالارینین دئییل، اؤز داشلاشمیش تؤره لرینین، اؤز معناسیز تاریخینین کؤله سی اولور. آذربایجاندا تاریخین باسقیسیندان سییریلیب، فرقلی گله جک و طالعی یاشامانین تملینی م. ف. آخوندوف قویموشدور. بو گون قوزئی آذربایجاندا بعضی محافیظه کار- مرتجع میللییتچیلر یئنیدن میللتین عاغلینی قارانلیقلارا گؤموب اونو تاریخ حئیرانی ائتمک ایسته ییرلر. مودئرن میللت و اینسان گله جکده نه اولاجاغینین هیجانینی یاشارکن، محافیظه کار و مرتجع ذهنییتلر کئچمیشین نوستالژیسی ایچینده دویغولانیب دورارلار. تاریخ حئیرانلیغی قارانلیق اوممتچی چاغ حیسسییاتینی گونده مده توتماقدان باشقا هئچ بیر شئیه خیدمت ائتمه میشدیر. قوزئی آذربایجاندا ایرتیجاع و محافیظه کارلیق سون زامانلار 2 ایستیقامتده اورتایا چیخماقدادیر: 1. ایرانین، عربیستانین و دیگر ایسلام اؤلکه لرینین کؤروکله دیگی ایسلامی ایرتیجاع. 2. فقیرلیک. آذربایجانداکی ایقتیصادی بؤحران اوزوندن دینی ایرتیجاع اؤزونه تئز یئر ائتمه یه باشلامیشدیر. آذربایجان دؤولتینین مودئرن دینی پروژئسینین اولماماسی دا بو پروبلئمی گئت- گئده درینلشدیریر. زاتاَ دینی فاناتیزمی دوغوران ان بؤیوک فاکتور دا یوخسوللوقدور. یوخسوللوق اوزوندن بو دونیایا گلمه سیندن پئشمان اولان اینسانلار او دونیا افسانه سینه اینانماغا سوروکله نیرلر.  

***

                      یوخاریدا سؤیله دیکلریم عمومی مؤوضوعلاردیر. مشخص (سوموت) شکیلده گونئی آذربایجانین قورتولوشونو بعضی قییاسلارلا و مودئرن مدنییتین فلسفه سی ایله آنالیز ائتمه یه چالیشاق. میللتلر بیر چوخ مدنیتلری و دینلری تجروبه ائتمیشلر. دونیادا باشلایان مودئرنیزاسیون بوتون میللتلر اوچون کئچمیشلردن فرقلی گله جک وعد ائتمیش و بو وعدینی ده بیر چوخ میللتلر تیمثالیندا گئرچکلشدیرمیشدیر. بو گون ان سیال و دیالئکتیک توتوما صاحیب اولان مودئرنیته و یا مودئرن مدنیت قاورامیدیر. البتته کی، بو مدنیتین فیکیر دینامیکلری آوروپادا داها چوخ فعالدیر. لاکین مودئرنیته، سؤیله می و ماهیتی اعتیباری ایله بیر میللته، بیر اؤلکه یه، بیر قیطعه یه (قاره یه) خیطاب ائتمه مکده دیر. اسکی مدنییتلرین ترسینه اولاراق بوتون میللتلره و اینسانلارا خیطاب ائدر. اسکی مدنییتلر یالنیز اونا اینانانلارا خیطاب ائتمیشدیر. مثلا، موسویلیک یهودیلره، عیسویلیک خریستیانلارا، ایسلام ایسه موسلمانلارا خیطاب ائتمیشدیر. موسویلیک ایستیثنا اولماقلا بو خیطابلاردا میللتسیز مجرد اینسان نؤوعو نظره آلینمیشدیر. لاکین مودئرنیته و یا مودئرن مدنییت بوتون میللتلره و اینسانلارا خیطاب ائدر. اینانج، عرق و جینسیندن آسیلی اولمایاراق بوتون اینسانلارا خیطاب ائتمکده دیر. هم ده مودئرنیته نین خیطاب ائتدیگی اینسان میللتسیز دئییلدیر. مودئرن مدنییتین ان بؤیوک کشفی میللت مفهومودور. مودئرنیته، فردی میللته منسوب ائده رک، اونون حیاتینا درین معنا قازاندیریر. مودئرنیته بوتون بشرییتی میللت اولما اساسیندا بیرلشدیریر. میللت اولمادان مودئرن دونیا جامعه سینین بیر پارچاسی اولماق مومکون دئییلدیر. اسکی مدنییتلرین اوممتچیلیک چاغریلاریندا هر زامان بیر اوست، بیر ده آلت کیملیکلر اولموشدور. اوست کیملیگین دیلی و دیگر کیملیک عنصرلری آلت قاتدا اولان کیملیکلری سؤمورموش، حتّی بعضی مکانلاردا محو ائتمیشدیر. مودئرنیته بوتون میللتلره برابر اولاراق مدنی، سیاسی حاق تانیماقدادیر. مودئرنیته نین (مودئرن مدنییتین) سیاسی شکلی "دؤولت- میللت"  مفهومودور. هم ده مشروعییتینی دیندن، افسانه دن، میتولوژیدن، گلنکلره دن (سوننتدن)، ایدئولوژیلردن آلان دؤولت دئییل، مشروعییتینی میللتین شعوروندان، بیلگیسیندن، معلوماتیندان آلان دؤولتدیر. اونا گؤره ده بوتون میللتلری عینی ستاتوسدا گؤرمک مودئرن مدنییته مخصوص بیر اولقودور. بوتون میللتلری عئینی ستاتوسا قالدیرماق اوچون مودئرن مدنییتین ائییتیم (تعلیم) پروژئلری ده وار. فردین سئچیم حاققینا صاحیب اولماسی اوچون جامعه ده سیاسی، دینی و دوشونجه پلورالیزمی اولمالیدیر. پلورالیزم، آزاد و دوشونه بیلن، سئچیم قابیلییتی اولان وطنداش تربییه ائتمه نین، دیکتاتورلوغون انگللنمه سینین ان اویغون یولودور. سئچیمین فلسفه سی بو گون ایسلام اؤلکه لرینده اولدوغو کیمی دئییلدیر. سئچیم، شعورلو ترجیح مسله سیدیر. شعورلو ترجیح اوچون دئموکراسی بیر مئتود و وسیله دیر. بو ترجیحین آرخاسیندا دوران معریفت لیبرالیزم و سیاسی پلورالیزمدیر.  

  ذهنی و ایدئولوژیک ایستیبدادی اینکار ائدن مودئرنیته "دیل"، "گوج" و "آزادلیق"  قاوراملارینی بیر یئرده تقدیم ائتمکده دیر. آزادلیغین آلت قاتی گوجدور. ایقتیصادی، مدنی، سیاسی و علمی گوج. گوجون آلت قاتی ایسه دیلدیر. یعنی آزادلیق دا "دیل"ین اوستونده برقراردیر. چونکو آزادلیق فلسفه سی فیکیرده اورتایا چیخیر. فیکیر ایسه هم دیلله شکیلله نیر، هم ده دیلله ایفاده اولونور. سؤز، فیکیردن اؤنجه دیر. بیر فیکیر نه قدر کی، دیل شکلینه دؤنوشمه میش، سؤزولره بورونمه میشسه اونون گؤرونن طرفی اولماز. فیکیر سؤز یولو ایله اوره تیلیر، پایلاشیلیر. مودئرنیته نین اوزانتیسی اولان پست مودئرنیته نی دیلین اؤز اوزرینده، اؤز کؤکو اوستونده درینلشمه سی، بؤیومه سی اوچون فیکیر ژیمناستیگی اولاراق آنلایانلار دا وار. ژاک دئریدا، "قراماتولوژی حیاتین بوتون ساحه لرینی ایچینه آلماقدادیر"،— دئییر. بو سببدن ده میللی دیللر آنلاییشلاری مودئرن مدنییتین کشفیدیر. مودئرنیته آزاد ویجدانین کشفی ایسه، میللی دیل و میللی دؤولت قاوراملاری دا مودئرنیته نین کشفیدیر. بلکه تئوریده دیگر دینلر و افسانه لر برابرلیک ایدیعاسیندا بولونموشلار. لاکین عملده بونو گؤستره بیلمه میشلر. مشروعییتینی دینلردن آلان او تئوریلر اصلینده جاهیل و قافیل میللتلری محو ائتمک اوچون ساختا موقددسلیکدن باشقا بیر شئی اولمامیشدیر. آنلاشیلدیغی کیمی مودئرن مدنییتین احتیوا ائدیجیلیک تلاشی دا گؤز اؤنونده دیر. بو احتیوا ائدیجیلیگی دونیاداکی اسارت آلتیندا یاشایان خالقلارین میللت اولما ایراده لری و موباریزه لری داها دا یایغینلاشدیریر. مودئرنیته بوتون دونیانی ایچینه آلان ایلک تاریخی مدنییتدیر. مودئرن حیاتین هئچ بیر آلتئرناتیوی یوخدور. یئر اوزونده یاشایان بوتون میللتلر اسارتدن قورتولمالیدیرلار. مودئرن مدنییتین اساس مضمونو بوندان عیبارتدیر کی، اینسانلار، ساده جه غریزه لری (ایچگودولری ) ایله یاشامامالیدیرلار. حئیوانلار ساده جه ایچگودو (غریزه) ایله یاشار. اینسانلار، ایچگودونون اؤته سینده (فؤوقونده) اؤز حیسسییاتلاریندان، داورانیشلاریندان بیر آنلام چیخارماغا چالیشارلار. چیخاریلان بو آنلاملار میللت تاریخینه یوکلَنَر و میللت تاریخینده بیر معنا ایفاده ائده رک بوتون دونیا اوچون فایدالی اولار. مودئرنیزم اؤنجه سی تاریخ ایچگودولرین تاریخیدیر سانکی. مودئرنیته تاریخی، ایچگودولر آخاریندان چیخاریب دوشونجه پلانینا سؤوق ائتمیشدیر. بشرییته فایدالی اولمانین یولو، منسوب اولدوغون میللتین دیلینه، کیملیگینه بؤیوک سئوگی و سایقیدان کئچمکده دیر. نئجه کی، اورهان پاموک تورک دیلینین درینلیگینه ائنه رک "نوبئل"  اؤدولونو آلا بیلدی. ایچگودوسَل (غریزی) ایستکلر ندیر؟ ایچگودوسل ایستکلر او احتییاجلار بوتونودور کی، اگر تامین اولونماسا جانلی اؤلر. مثلا، یئمک-ایچمک کیمی. شووینیست ذهنییتلر و فاشیست رئژیملر بیر میللتین معنوییاتینی، دیلینی محو ائتمک، اونون تکامولونو دوردورماق اوچون او میللتی ایچگودوسل احتییاجلارا محکوم ائدیرلر کی، دوشونجه اوره تمه، کیتاب اوخوما، کیملیگینی درک ائتمه فورصتینی تاپا بیلمه سین. معنویات ایچگودوسل دئییلدیر، تامین اولونماسا اینسان اؤلمز. اینسان اؤلمز، آنجاق تکامول ده اولماز، اینسان حئیوان سه وییه سینده ایلیشیب قالار، هئچ بیر مدنی حادیثه ده ایشتیراک ائده بیلمز. بو گون گونئی آذربایجانین طبیعی جغرافییاسینین سؤمورولوب فارس منطقه لرینه داشینماسی دا بو سییاستدن، بو فاشیست ذهنییتدن قایناقلانماقدادیر.  

                      مودئرن مدنییت عئینی زاماندا اؤز تاریخ مئتودولوژیسی و علمی ایله دونیا عرصه سینه چیخمیشدیر. بو باخیمدان ایجتیماعی، تاریخی واقعه اولاراق بیلینن میللی حرکتی تحلیل ائتمک، دینی و ایدئولوژیک مئتودا دایانماز، فرقلی مئتودا اساسلانار. مودئرنیته نین اینسان عاغلیندا، اینسان ویجدانیندا اویاندیردیغی اینسان حاقلاری و طبیعی حاقلار منطیقینه دایانار. مودئرن مدنییت، وطنی و میللتی اولمایان مجرد مؤمین اینسان تربییه ائتمز، مودئرنیته یه گؤره بو دؤنم قاپانمیشدیر. مودئرن مدنییت میللی دؤولتینه تابع اولان، اؤز جغرافییاسیندا اؤز عاغلینی عملی حیاتدا گئرچکلشدیرن، اوره تگن(تولیدگر)، §