Trotski, “Ölkədə sosial inqilaba imkan yoxdursa, o zaman elm və mədəniyyət sahəsində inqilab etmək lazımdır”,— deyir. Bu gün bizim davamız modern millət olma baxımından Azərbaycanın əfkari-ümumisində fərqli bir baxış açısı yaratmaq, Azərbaycanı tarixin qaranlığından çağdaş dünyaya sövq etməkdən ibarətdir. Azərbaycan insanının davranışlarına hakim olan zehni, siyasi, dini istibdadı və ideolojilərin yönləndirməsini ortadan qaldırmaq milli mübarizənin əsas amacıdır. Azərbaycanın milli həyatında fiziki zaman məfhumu ilə psikolojik zaman məfhumları örtüşməməkdədir. XXI yüzillik özgürlüklər, modernizm və postmodernizm əsri ikən, gəlişmiş millətlər bu psikolojik davranış və yaşayış içindəykən, Azərbaycan milli kimlikdən məhrum edilmiş, insan haqlarının inkarı normal görülən, qadınları adi xəta üzündən daş-qalaq edilən orta çağ üsul-idarəsi ilə yönətilməkdədir. İnsanlıq demokrasinin, təməl haq və özgürlüklərin nemətindən bərxurdar olduğu bir ortamda, Azərbaycan tam bir köləlik psikolojisi içində burxulub qalmışdır. Demək ki, insan kimi yaşamaq üçün mədəniyət və düşüncə planında ya bir inqilab gerçəkləşməlidir, ya da zaman axışı içində millət olaraq tarixdən silinib yox edilməliyik. Bu baxımdan öz bətnində və mətnində milli yazqını (aqibəti) yetişdirən yeni fəlsəfəyə ehtiyac hiss edilməkdədir. Çünkü bugünkü faciəvi durumda oluşumuzun səbəblərindən birisi də modern milli-siyasi fəlsəfəmizin, zehniyətimizin olmayışıdır. Bu günün yaradıcısı tarixdir. Tarixdəki əksikliyimiz nə olmuşsa, həm iqtidarı əlimizdən qapdırmışıq, həm də milli-siyasi statusumuzu itirmiş duruma düşmüşük. Şübhəsiz ki, bunun ən böyük səbəbi düşüncə ürətməmə, durğun zehni durumla razılaşmaq və sonra da bu durğunluğun bataqlığında batmaq olmuşdur. Əslində bütün İslam Şərqi zehni durğunluğun bataqlığında fanatizmə yuvarlanmaqda, düşüncə pluraziminə qısıtlama gətirməkdədir. Ancaq bizim vəziyyətimizə bir də milli dilimizin, iqtisadiyatımızın özgə əlində olması əklənmişdir. Bütün bu təcrübəni bu gün insanlıq zehniyətinin və ictimai, iqtisadi, siyasi təkamülün hərəkət verici qüvvəsini təşkil edən Qərb ölkələri də çox uzaq keçmişdə yaşamışdır. Özəlliklə XVI əsr Renesans dönəmindən başlayaraq düşüncədə, mədəniyətdə başlatılan inqilablar nəticəsində Avropa millətləri hər tür dini, ideolojik, sünnəti istibdadın zülmündən qurtarmağa özəndilər. Bu yolda böyük fədakarlıq edildi, böyük düşüncə devrimləri gerçəkləşdi, millətlər və fərdlər özgürlüklərinə, öz talelərini həll etmə nemətinə çatdılar. Emanuel Kantın “Bilmək cəsarətin olsun!” mesajı qaranlıq çağın ortadan qalxmasına təkan verdi. Qaranlıqlar ağlın gücü ilə ortadan qalxa bilər. Bilgi gəlmiş və hər növ dini əfsanələrə, toplumun ruhu üzərində olan dini hakimiyətə son qoymaq üçün insanların beynini təsxir etmişdir. Bunun nəticəsi olaraq da Avropa əsrdən əsrə yeni zehni həyəcanlarla, yeni fəlsəfələrələ və iqtisadi irəliləyişlərlə girmişdir. İslam Şərqi isə “Əvvəl nə idiksə, yenə də şimdi həmanız” qaranlığında və bataqlığında zincir və sinə vurur, “böyük müctəhədlər”dən təqlid edir, öz insan və millət haqlarının nə olduğu haqda düşünməyi heç ağlına da gətirməmişdir. Bunlar ümumşərq problemidir. Bu küllün içində biz də varıq. Elə tarixi bir durumdayıq ki, ya əskidən olduğu kimi bu küllün problemləri ilə məşğul olub özümüzü məhv etməliyik, ya da yolumuzu ayırıb və başqa bir küllə, mədəni bir küllə həmahəng olaraq özümüzü qurtarmalıyıq. Son yüz ilin təcrübəsi, özəlliklə Türkiyə timsalında və Atatürkün zorla sekularlaşdırma və modernləşdirmə örnəyində göstərdi ki, yolunu, yazqısını, aqibətini İslam Şərqindən ayırıb və çağdaş dünyaya girmək istəyənlər xəta etməmişlər. Bu gün bütün İslam ölkələrinin aydınları məmləkətlərinin Türkiyə kimi olmasını istəməkdədirlər. Lakin olma şansları yoxdur. O kültürü, o dini qaranlığı zorlayacaq Atatürkü yetişdirə bilmədilər. Quzey Azərbaycan və Türkistan Cümhuriyətlərindəki örnəklər də göstərir ki, o tarixdən ayrılıb və modern tarixi yaşamaq daha insani və əxlaqidir. Bu gün Türkistan Cümhuriyətləri demokrasi, insan haqları, qadın haqları baxımında gələnəksəl İslam ölkələrindən daha irəlidədirlər. Baxmayaraq ki, ciddi iqtisadi və ictimai problemlərlə də qarşı-qarşıyadırlar, lakin bu cümhuriyətlərdəki sekular durum və Qərb dünyası ilə həmahəng olma fərqli bir gələcək müjdələməkdədir. Önəmli olan odur ki, bir millət sadəcə və sadəcə öz tarixini yaşamaqla kifayətlənməsin. Yalnız öz tarixini yaşayan millətlərdə heç bir gəlişmə və təkamül olmamışdır, etnos öz içində burxulub qalmışdır. XVI əsrdən Almaniya öz tarixi ilə vidalaşıb fərqli bir gələcək anlayışını təsəvvür etdiyi üçün alman milləti, alman fəlsəfəsi, alman dəqiqliyi, alman iqtisadi möcüzələri kimi məfhumlar ortaya çıxdı. Martin Lüter almanları inanc baxımından da Vatikanın köləliyindən ayırdı. “Həyatından məmnun olan insan və ya sinif, tarixirindən məmnun olan millət düşünə bilməz. Hər düşüncə bir qopuşdur.”[1] Daha doğrusu cəhalətindən məmnun olanlar düşünə bilməzlər. Finlandiya öz keçmişi ilə büsbütün ayrıldığı üçün modern bir millət oldu. Finladiyanın keçmişi tam bir köləlik tarixidr. Öz törələrinin, kötü alışqanlıqlarının köləsi omuşdu Finlandiya. Yüz illər boyunca öz ana dillərində yazmaqdan utanmış, fin dilini kəndli dili saymışlar. Bu zehniyətdən tam olaraq ayrılma zərurətini hiss etdikləri andan etibarən millətləşməyə başlamışlar. XIX əsrdən etibarən Japoniya öz tarixindən, demək olar ki, vidalaşmış və Qərbləşməyə başlamışdır. “Japon ruhu və Qərb elmi” ilə başlayan Japoniya bu gün dünyanın ən demokratik, mürəffəh ölkələri içində yer almaqdadır. Dünyada ən güvənilir teknoloji Japon zehniyətinə aiddir. Qərbin 400 il müddətində əldə etdiyi modernizm təcrübələrini Japoniya təqribən bir əsrdə mənimsədi. XVI əsr Renesansdan etibarən başlayan tarix, sadəcə Qərbin tarixi deyildir. Qərbin öz tarixindən vidalaşma başlanğıcıdır. İnsan ağlının tarixidir. Qərb də öz tarixindən ayrılıb, sekular zehniyəti mənimsədikcə dini istibdadın hakim olduğu tarixdən uzaqlaşıb və ağlın hakim olduğu tarixi mərhələyə girmişdir. Bu tarix Qərb coğrafiyasında oluşsa da, lakin gələnəksəl Qərb tarxinin davamı deyildir. İnsan haqları, milli haqlar, qadın haqları, fərdi azadlıqlar, liberalizm kimi nemətləri insan ağlı anlamağa başlamışdır. Bu dönəm, azad vicdanların kəşfi və bu kəşfiyatın yayğımlaşma, dərinləşmə, gəlişmə sürəci kimi təzahür etmişdir. Türkiyənin də bu gün İslam ölkələri içində yaşanılır məmləkət olmasının səbəbi öz tarixini davam etməsi üzündən deyildir, tarixə baxış şəklini dəyişdirdiyi üçündür. Davranış və sosial psikoloji olaraq Türkiyə Osmanlının uzantısı deyildir, tam antitezidir. Quzey Azərbaycanın da müstəqil dövlət olması tarixi basqılardan sıyrılıb, gələnəksəl tarixin əsarətindən qurtulub başqa tarixi mahiyəti yaşaması ilə gerçəkləşmişdir. Bəlkə Quzey Azərbaycanın bu şəkildə bir yazqını yaşamasına modernləşmək istəyən rus imperatorluğunun da təsiri olmuşdur, ancaq hər halda Quzey Azərbaycan minillik dini, siyasi təcrübəyə varis olan bir mühitdən qopduğu üçün, gələcək haqqında fərqli düşüncəyə və davranışa sərgiləmişdir. Bəzi tarixlər səadət doğurmazlar, o tarixi zehniyət davam etdikcə, bədbəxtlik və əsarət duyğuları toplumun ruhundan ayrılmaz. Bir çox bilim adamları millətlərin gəlişməsində və sıçrayış göstərməsində sosial psikolojinin dəyişməsinin böyük rol oynadığını örnəklərlə isbatlamaqdadırlar. Bəzən millətlər başqalarının deyil, öz daşlaşmış törələrinin, öz mənasız tarixinin köləsi olur. Azərbaycanda tarixin basqısından sıyrılıb, fərqli gələcək və talei yaşamanın təməlini M. F. Axundov qoymuşdur. Bu gün Quzey Azərbaycanda bəzi mühafizəkar-mürtəce milliyətçilər yenidən millətin ağlını qaranlıqlara gömüb onu tarix heyranı etmək istəyirlər. Modern millət və insan gələcəkdə nə olacağının həyəcanını yaşarkən, mühafizəkar və mürtəce zehniyətlər keçmişin nostaljisi içində duyğulanıb durarlar. Tarix heyranlığı qaranlıq ümmətçi çağ hissiyatını gündəmdə tutmaqdan başqa heç bir şeyə xidmət etməmişdir. Quzey Azərbaycanda irtica və mühafizəkarlıq son zamanlar 2 istiqamətdə ortaya çıxmaqdadır: 1. İranın, Ərəbistanın və digər İslam ölkələrinin körüklədiyi islami irtica. 2. Fəqirlik. Azərbaycandaki iqtisadi böhran üzündən dini irtica özünə tez yer etməyə başlamışdır. Azərbaycan dövlətinin modern dini projesinin olmaması da bu problemi get-gedə dərinləşdirir. Zatən dini fanatizmi doğuran ən böyük faktor da yoxsulluqdur. Yoxsulluq üzündən bu dünyaya gəlməsindən peşman olan insanlar o dünya əfsanəsinə inanmağa sürüklənirlər.

Yuxarıda söylədiklərim ümumi mövzulardır. Müşəxxəs (konkret) şəkildə Güney Azərbaycan qurtuluşunu bəzi qiyaslarla və modern mədəniyətin fəlsəfəsi ilə analiz etməyə çalışaq. Millətlər bir çox mədəniyyətləri və dinləri təcrübə etmişlər. Dünyada başlayan modernizasion bütün millətlər üçün keçmişlərdən fərqli gələcək və`d etmiş və bu vədini də bir çox millətlər timsalında gerçəkləşdirmişdir. Bu gün ən səyyal və dialektik tutuma sahib olan modernitə və ya modern mədəniyyət qavramıdır. Əlbəttə ki, bu mədəniyyətin fikir dinamikləri Avropada daha çox fəaldır. Lakın modernitə, söyləmi və mahiyyəti etibari ilə bir millətə, bir ölkəyə, bir qitəyə (qarrəyə) xitab etməməkdədir. Əski mədəniyətlərin tərsinə olaraq bütün millətlərə və insanlara xitab edər. Əski mədəniyətlər yalnız ona inananlara xitab etmişdir. Məsələn, Musəvilik yəhudilərə, İsəvilik xristianlara, İslam isə müsəlmanlara xitab etmişdir. Musəvilik istisna olmaqla bu xitablarda millətsiz mücərrəd insan növü nəzərə alınmışdır. Lakin modernitə və ya modern mədəniyət bütün millətlərə və insanlara xitab edər. İnanc, irq və cinsindən asılı olmayaraq bütün insanlara xitab etməkdədir. Həm də modernitənin xitab etdiyi insan millətsiz deyildir. Modern mədəniyətin ən böyük kəşfi millət məfhumudur. Modernitə, fərdi millətə mənsub edərək, onun həyatına dərin məna qazandırır. Modernitə bütün bəşəriyyəti millət olma əsasında birləşdirir. Millət olmadan modern dünya camiəsinin bir parçası olmaq mümkün deyildir. Əski mədəniyətlərin ümmətçilik çağrılarında hər zaman bir üst, bir də alt kimliklər olmuşdur. Üst kimliyin dili və digər kimlik ünsürləri alt qatda olan kimlikləri sömürmüş, hətta bəzi məkanlarda məhv etmişdir. Modernitə bütün millətlərə bərabər olaraq mədəni, siyasi haq tanımaqdadır. Modernitənin (modern mədəniyətin) siyasi şəkli “dövlət-millət” məfhumudur. Həm də məşruiyətini dindən, əfsanədən, mitolojidən, gələnəklərədən (sünnətdən), ideolojilərdən alan dövlət deyil, məşruiyətini millətin şüurundan, bilgisindən, məlumatından alan dövlət. Ona görə də bütün millətləri eyni statusda görmək modern mədəniyətə məxsus bir olqudur. Bütün millətləri eyni statusa qaldırmaq üçün modern mədəniyətin eyitim projeləri də var. Fərdin seçim haqqına sahib olması üçün camiədə siyasi, dini və düşüncə pluralizmi olmalıdır. Pluralizm, azad və düşünə bilən, seçim qabiliyəti olan vətəndaş tərbiyə etmənin, diktatorluğun əngəllənməsinin ən uyğun yoludur. Seçimin fəlsəfəsi bu gün islam ölkələrində olduğu kimi. Seçim, şüurlu tərcih məsələsidir. Şüurlu tərcih üçün demokrasi bir metod və vəsilədir. Bu tərcihin arxasında duran mərifət libralizm və siyasi pluralizmdir.

Zehni və ideolojik istibdadı inkar edən modernitə “dil”, “güc” və “azadlıq” qavramlarını bir yerdə təqdim etməkdədir. Azadlığın alt qatı gücdür. Iqtisadi, mədəni, siyasi və elmi güc. Gücün alt qatı isə dildir. Yəni azadlıq da “dil”in üstündə bərqərardır. Çünkü azadlıq fəlsəfəsi fikirdə ortaya çıxır. Fikir isə həm dillə şəkillənir, həm də dillə ifadə olunur. Söz, fikirdən öncədir. Bir fikir nə qədər ki, dil şəklinə dönüşməmiş, sözülərə bürünməmişsə onun görünən tərəfi yoxdur demək ki. Firkir söz yolu ilə ürətilir, palyşılır. Modernitənin uzantısı olan postmodernitəni dilin öz üzərində, öz kökü üstündə dərinləşməsi, böyüməsi üçün fikir gimnastiyi olaraq anlayanlar da var. Jak Derida, “qramatoloji həyatın bütün sahələrini içinə almaqdadır”,— deyir. Bu səbəbdən də milli dillər anlayışları modern mədəniyətin kəşfidir. Modernitə azad vicdanın kəşfi isə, milli dil və milli dövlət qavramları da modernitənin kəşfidir. Bəlkə teoridə digər dinlər və əfsanələr bərabərlik iddiasında bulunmuşlar. Lakin əməldə bunu göstərə bilməmişlər. Məşruiyətini dinlərdən alan o teorilər əslində cahil və qafil millətləri məhv etmək üçün saxta müqəddəslikdən başqa bir şey olmamışdır. Anlaşıldığı kimi modern mədəniyətin ehtiva edicilik təlaşı da göz önündədir. Bu ehtiva ediciliyi dünyadaki əsarət altında yaşayan xalqların millət olma iradələri və mübarizələri daha da yayğınlaşdırır. Modernitə bütün dünyanı içinə alan ilk tarixi mədəniyətdir. Modern həyatın heç bir alternativi yoxdur. Yer üzündə yaşayan bütün millətlər əsarətdən qurtulmalıdırlar. Modern mədəniyətin əsas məzmunu bundan ibarətdir ki, insanlar, sadəcə qərizələri (instinktləri) ilə yaşamamalıdırlar. Heyvanlar sadəcə içgüdü (qərizə) ilə yaşar. İnsanlar, içgüdünün ötəsində (fövqündə) öz hissiyatlarından, davranışlarından bir anlam çıxarmağa çalışarlar. Çıxarılan bu anlamlar millət tarixinə yüklənər və millət tarixində bir məna ifadə edərək bütün dünya üçün faydalı olar. Modernizm öncəsi tarix içgüdülərin tarixidir sanki. Modernitə tarixi içgüdülər axarından çıxarıb düçüncə planına sövq etmişdir. Bəşəriyətə faydalı olmanın yolu, mənsub olduğun millətin dilinə, kimliyinə böyük sevgi və sayqıdan keçməkdədir. Necə ki, Orhan Pamuk türk dilinin dərinliyinə enərək “Nobel” ödülünü ala bildi. İçgüdüsəl (Qərizi) istəklər nədir? İçgüdüsəl istəklər o ehtiyaclar bütünüdür ki, əgər təmin olunmasa canlı ölər. Məsələn, yemək-içmək kimi. Şovinist zehniyətlər və faşist rejimlər bir millətin mənəviyatını, dilini məhv etmək, onun təkamülünü durdurmaq üçün o milləti içgüdüsəl ehtiyaclara məhkum edirlər ki, düşüncə ürətmə, kitab oxuma, kimliyini dərk etmə fürsətini tapa bilməsin. Mənəviyyat içgüdüsəl deyildir, təmin olunmasa insan ölməz. İnsan ölməz, ancaq təkamül də olmaz, insan heyvan səviyəsində ilişib qalar, heç bir mədəni hadisədə iştirak edə bilməz. Bu gün Güney Azərbaycanın təbii coğrafiyasının sömürülüb fars məntəqələrinə daşınması da bu siyasətdən, bu faşist zehniyətdən qaynaqlanmaqdadır.

Modern mədəniyət eyni zamanda öz tarix metodolojisi və elmi ilə dünya ərsəsinə çıxmışdır. Bu baxımdan ictimai, tarixi vaqiə olaraq bilinən milli hərəkəti təhlil etmək, dini və ideolojik metoda dayanmaz, fərqli metoda əsaslanar. Modernitənin insan ağlında, insan vicdanında oyandırdığı insan haqları və təbii haqlar məntiqinə dayanar. Modern mədəniyət, vətəni və milləti olmayan mücərrəd mömin insan tərbiyə etməz, modernitəyə görə bu dönəm qapanmışdır. Modern mədəniyət milli dövlətinə tabe olan, öz coğrafiyasında öz ağlını əməli həyatda gerçəkləşdirən, ürətgən, çalışqan vətəndaş tərbiyə edər. Öz milli dilində elmini və ədəbiyatını gəlişdirən vətəndaş. Bunun ibtidai bir örnəyinə Şimali Azərbaycanda tanıq olmaqdayıq. Şimalda M. F.Axundovla başlayan düşüncədə ibtidai modernizasion sürəci tədricən nisbi genişləməyə tərəf irəliləmişdir. 1930-cu illərdən başlayaraq kommunistlər tərəfindən modernitə dalğaları durdurulmuş, məhv edilmişdir. M. F. Axundov, M.Ə. Sabir. Hüseyn Cavid, Ü. Hacıbəyli, Cəfər Cabbarlı, Y.V. Çəmənzəminli modern mədəniyəti dərk etmənin nəticəsi kimi ortaya çıxdılar. Onların hədəfləri millət inşa etmək idi. Kommunizm diktatorluğunun kontrolu altında daha sonra ortaya çıxan ədəbiyatın hədəfi millət inşa etmək deyildi, ideoloji inşa etmək idi. Ona görə də heç bir böyük əsərlər ortaya çıxmadı. Yenidən modern mədəniyət dalğaları Şimali Azərbaycana girdiyində o dönəm yazılmış ədəbiyatların bir çoxu zibil qablarına töküldü. Dünyadan qopuq və öz kökü üstündə gəlişməyən saxta dilçilik bilgisi, məddahlıq ədəbiyyatına cəhanşümul modern zehniyətdə yer olmadı. 1000 ildən artıqdır ki, İran adlanan mühitdə camidləşmiş, daşlaşmış zehniyət özünə məxsus ədəbiyat və sosial zövq atmosferi oluşdurmuşdur. Modern mədəniyət bütün daşlaşmış zehniyətləri dağıtdığı bir ortamda millətlərin haqqını görmək istəməyən İranda hakim olan zehniyət modern mədəniyətin qarşında dirənməkdədir. Ancaq onun dirəniş gücü tükənəcək, çünkü nə Roma imperatorluğu, nə Sovetlər Birliyi İmperatorluğu modern mədəniyətin qarşısında dirənə bilmədi. İran adlandırılmış cəhənnəmdə yaşayan millətlərin haqlarını tələb etmə məntiqini modern mədəniyətin bu qaranlıq və çürük zehniyətə qarşı hücumunda görmək lazım. Modern mədəniyət “millət haqları”, “qadın haqları”, “insan haqları”, “çocuq haqları”nı hayqırırkən, fars faşizmi mərkəzli islam anlayışı millətlərin haqqını inkar, qadınları daş-qalaq edir və yeni yetmə çocuqları xürafatın və cəhalətin uydurduğu “Mehdi axiri zaman”ın əsgərləri adı ilə dəstə-dəstə ölümə göndərir. Ya da milli haqlarını istəyən gənc insanları islam düşmənləri adı altında qaranlıq zindanlarda işkəncə altına alır. Şah İsmail Səfəvidən başlayib günümüzə qədər davam edən “Mehdi İmam zaman” xürafatı Azərbaycan xalqını farsların mənafeyinə yem etmişdir. Əbəttə ki, modern mədəniyət bu zehniyəti qəti şəkildə rədd edər. Modernitəyə görə insanın qurtarıcısı onun öz içində olan imkanlardır. Bu imkanlar kollektiv şəklini aldığı zaman ortaq milli ağıl ortaya çıxır. Bütün güc də bu ortaq işbirliyində, ortaq çalışmada, ortaq ağıldadır. Dekart, “İnsanın ən böyük səadəti ağlını doğru qullanmasına bağlıdır”[2]— deyir. Qurtarıcı bəkləmək hər zaman bir ovuc yalançı, fitnəkar cinayətkarların mənafeyinə xidmət etmişdir. Modern mədəniyət millətlərin inanc sistemində özünə yer edib camidləşən, daşlaşan bu kimi çirkin və qeyri-əxlaqi gələnəklərlə barışa bilməz. Modern mədəniyət, camidləşmiş, daşlaşmış, tabuya dönüşmüş bütün gələnəkləri əridib yox etməyə çalışar. Şahnaməçiliyə, Şah İsmayılşılığa modern dünyada yer olmaz. Psikoanalizdə introjection adında bir nəzəriyə var. Bu teoriyə görə insan bəzən qeyri-şüuri olaraq bir təsəvvür və ya ideolojini, bir əqidəni öz psikolojik sisteminə, şəxsiyyətinə daxil edir. Fərdin şəxsiyət sisteminə daxil olan o təsəvvür, gerçəyi və ya müəyyən bir fərdi tanıma meyarına çevrilir. Əslində öz inanclarını, dinlərini, məzhəblərini və bunların ardıyla da fərdi və ictimai şəxsiyətlərini din xadimlərinə tapşıranlar, bu teorinin qurbanlarıdır, bu xəstəliyə yaxalanmışlar. Bu psikolojik hadisə sadəcə fərd üçün keçərli deyildir. Millət üçün də keçərlidir. Millətin də inanc sisteminə bu xəstilk girdiyi zaman onun mədəniyətdən uzaqlaşmasına və bəzən də məsxərə işlər görməsinə şahid olunur. Məsələn, Şah İsmayıl dönəmindən etibarən bu xəstəlik millətin inanc sisteminə elə yerləşmiş ki, o öz gələcəyini düşünmək, kimliyini dərk etmək yerinə əlinə bir zincir alıb, öz canına qıyır, başını yarır, sinəsini dəlik-deşik eləyir. Öz iradəsini, ağlını, düşüncəsini bir mollanın iradısinə tapşırır. Öz imamını kəşf etməmiş, tanımamış ölənin yeri cəhənnəmmiş! Bu xəstəliyi təqib edən digər bir xəstəlik də var ki, daha da böyük bədbəxtlik gətirir. Nə imiş bu xəstəlik? Ona agnosia deyirlər. Bu xəstəliyə tutulanlar əşyanı öz normal hissləri ilə təşxis edə bilmirlər. Bu üzdən də hissi baxımdan xəstədirlər. Səfəvilik bütün toplumu bu xəstəliyə uğratmışdır. Yəni heç bir fərdin hissiyatı imamınkı qədər dəqiq, dərin və doğru ola bilməz. Hər kəs imamla və naib-ul imamla hesablaşmalıdır, çünkü o, məsum və xətasızdır. İran adlanmış bu millətlər zindanındaki toplumların çoxu, o cümlədən bizim millətimiz də aqnosia xəstəliyinə yaxalanmışdır. Bu xəstəliyə yaxalanan insan qorunmaq üçün öz hisslərinə qətiyən güvənməməli, öz hisslərini və mənliyini inkar etməlidir. Müctəhidlərin təliminə görə öz hisslərinə güvənmək yerinə məsum olan imamın hisslərinə və ağlına güvənilməlidir. İmam gələnə qədər isə onun təmsilçilərinin hissiyatına inanılmalıdır. Bu təlimat da “təqlid” məfhumunu doğurmuşdur. Vilayəti-fəqih zehniyəti də burdan doğmuşdur. Yəni imamın təmsilçisi insanların vicdanına, canına, malına, namusuna hakim olma haqqına sahibdir, o hər şeyi biləndir. Əbəttə ki, bu inanış içində nə millət haqları ortaya çıxa bilər, nə qadın haqları, nə insan haqları, nə də heyvan haqları doğrular. (Avropa Birliyi heyvan haqlarını qoruma dərnəklərinin Türkiyəyə ilətdiyi şətrlərdən biri də bu idi ki, Qurban bayramında heyvanları çox incidərək başını kəsirsiniz. Bu boğazlama metodunu dəyəşdirməlisiniz dedilər. Heyvan öldürüldüyündə çox inciyir.) Bu xəstəlikdən millət olaraq qurtulmanın bir yolu var, o da hissi və əqli bağlamda modern mədəniyətə keçişdir.

Bilgisayardan faydalanmaq, televiziona baxmaq, bu kimi modern teknolojidən bərxurda olmaq modern millət olmaq anlamına gəlməz. Bunlar modernizmin teknolojik tərəfidir. Yəni məsələn, 1789-cu il Böyük Fransa inqilabı zamanında bu teknolojik imkanların heç biri yox idi. Lakin insan haqları, millət haqları, qadın haqları, vicdan azadlığı və sekularizm kimi modernitənin təməl qavramları o zamandan etibarən ortaya çıxmışdır. Modernitə, teknoloji və ağır sənayelərlə irtibatda olsa da daha çox və daha çox düşüncə məsələsidir. Millətlər özünü milli sitəmlərdən qurtarmalı və insanlar da xürafatın canlar alan basqısından xilas olmalıdır.

Modernitənin təcrübələrindən yola çıxaraq bəzi tarixi hadisələri də dəyərləndirmək mümkündür. Baxmayaraq ki, modernitə tarix heyranı olmaz, bütün planlarını indiliyə və gələcəyə görə əyarlar, ancaq tarixin də mədəni hadisələrindən vaz keçməz. Bu baxımdan Təbriz mərkəzli məşrutəni hərəkətini dəyərləndirəlim. Məşrutə, sürəc və nəticə etibarı ilə modern hərəkət deyildi, ola bilməzdi, çünkü nə sekular bir təcrübəsi, nə sekular musiqisi, ədəbiyatı, nə də milli hədəfi var idi. Nəticə etibarı ilə komik və məsxərə görünən məşrutə əslində tam modernizm qarşıtı olaraq ortaya çıxmışdır. Çünkü hər bir hadisəni, sadəcə fəaliyət sürəcinə görə deyil, həm də nəticəsinə görə dəyərləndirmək lazımdır. Məşrutə təzadlı düşüncələr mühitində ortaya çıxmadı. Fəaliyət və nəticə arasında münasibət çox şeyləri üzə çıxara bilər. Fəaliyət yaxşı imiş, nəticəsi yaxşı olmadı deyə bir şərt yoxdur. Nəticə fəaliyətə və fellərin mahiyətinə, hədəflərinə görə şəkillənir. Fel və neticə arasında bir qanuna uyğunluq var. Məşrutənin nəticəsi Pehləvi faşizmi olmuşdur. Demək ki, bütün o qəhrəmanlıqlar yanlış nəticə doğurmuşdur. Fəaliyətin arxasında hansı fədakarlıqların durması önəmli deyil. Önəmli olan nəticədir. Həm Təbriz mərkəzli məşrutə və həm də 1979-cu il İslam İnqilabı nəticə etibarı ilə modernitə düşmənliyi cəbhəsində yer almışdır. Məşrutə sadəcə nəticə etibarı ilə fəlakət doğurmamışdır. Həm də tarixdə ilk dəfə olaraq “ayət-ullah”lıq terminini ixtira edərək, dini və siyasi lüğətnaməyə soxmaqla da böyük xəta etmiş, daha sonra gələn suçsuz insanların da başını dərdə soxmuşdur. Məşrutə və Xumeynizm timsalında Səfəviyət özünü yenidən canlandırmışdır. İslam tarixində nə “Höccət-ül İslam”lıq (Tanrının dəlili), nə də “ayət-ullah”lıq (Tanrının nişanəsi) terminləri olmuşdur. Tarixdə, sadəcə Selcuqlar zamanı “Nizamiyə” mədrəsəsinin müdərrisi olan Məhəmmd Qəzzaliyə (1058-1111) fəxri “Höccət-ül İslam”lıq ləqəbi verilmişdir. Ondan başqa belə dini rütbə islam tarixində olmamışdır. “Ayət-ullah”lıq rütbəsi məşrutə inqilabı (1905-1906) zamanı ortaya çıxdı. O zamanın siyasi atmosferində məşrutəni dəstəkləyən “Seyid Məhəmməd Təbatəbai” və “Seyid Əbdülla Behbehani” adında iki axund var idi. Məşrutə ilə müxalif olan “Şeyx Fəzlullah Nuri”yə qarşı bu iki axundu qoymaq üçün onlara “ayət-ullah”lıq ləqəbi verildi. “Ayət-ullah”lıq institutu o zamankı siyasi mühitin doğurduğu bir hadisədir və islamla da heç bir əlaqəsi yoxdur. İslamın yalnız bir dəqiq ayəti və höccəti var, o da “Quran”dır. Göründüyü kimi, məşrutə hərəkətinin ortaya qoyduğu qavramlar da modern mədəniyətin fəlsəfəsi ilə uyğun gəlməməkdədir. Modern mədəniyət səyyaldır, durğun və yorğun deyildir. Gündən-günə dəyişən və gəlişəndir. Bu üzdən də fikri, siyasi, iqtisadi əsarəti kəsinliklə qəbul etməz. Qəbul etməməklə qalmaz, bir millətin həm xarici əngəllərini tanıdar, həm də onu əsarətdə qalmağa zorlayan öz törələrinin iç üzünü ifşa edər.

Modern mədəniyyət “şifahi millət”[3]lər üçün özəlliklə qurtuluş vəd edir. Şifahi millətləri “kətbi millət” olmağa zorlayır. Qələmi verir millətin öncüllərinin əlinə və deyir ki, dədələrinizdən qalan şifahi kültür yetərli deyildir, yetərli olsaydı kölələşməzdiniz, kitab yazmalısınız. Tör-töküntülü, düzənsiz şifahi şüurun bəlləyi (yaddaşı) zəifdir, bunlar da kitablaşmış şüura dönüşməlidir. “Ərbabani-şəmşir” müzəxrəf və anlamsız termindən başqa bir şey deyildir. Qılıncın yanında kitab da olmalıdır. Türkün qılıncını yönləndirən milli kitabı olmamışdır. Modern mədəniyyət bunu oluşdrumalısınız— deyir. Kitablaşmayan şüur, ölkələri fəth edib başqalarına buraxmışdır. Bu şəkildə də türklər başqa millətlərin yüksəlişi üçün katalizor rolunu oynamışdır. Yəni özün əriyib yox ol ki, başqası yüksəlmiş olsun. Bu da milli bir inanc projesinin olmamasından qaynaqlanmaqdadır. Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti şifahi millət olmaqdan kətbi millət olmağa doğru eyləmlər bütünüdür. Ana dildə öz düşüncəsini, hissiyatını, xatirələrini yazan millət, yəni yazmağa, qələmə adət edən millət. Bütün Osmanlı, Səfəvi, Səlcuq saraylarından bir yarpaq kağız mənsur əsər olaraq türk dilində qalmadı. Qalanlar da toplumu qaranlıqlara gömən, insan düşüncəsini xürafatın məhbusu edən şeirlərdir. Şah İsmayılın və Sultan Səlimin şeirləri kimi. Modern mədəniyyət şifahi kültürə güvənməz. Çünkü düşüncə, yalnız eşitməklə döllənə bilməz, şəkillənməz, dərinləşməz. Gərək gözlərini zilləyəsən kitaba və oxuyub-yazasan, eleştirib-dəyərləndirəsən. Elmi və modern zehniyət, yalnız bu yolla dərinləşər. Qərb dünyasının özgürlüyə qovuşması şifahi kültürlə, folklorla filan olmamışdır. Modern Qərb mədəniyyəti kitablarla, tədqiqat və təhqiqatla inşa edilmişdir, edilməkdədir. Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti də mahiyəti etibarı ilə modern olduğu üçün kitablarla inşa edilməlidir. Kitabsızlıq, milli dildə təfəkkürdən məhrum olma məşrutəni və ya ən son Şəriyətmədari macərasını doğurdu. Heç birisinin millətə yol göstərəcək bircə kitabı yox idi. Şəriyətmədarinin şəkkiyat, xums, zəkat, qadınla kişi arasında seksual münasibətlər haqqında yazdığı risaləyə kitab demək mümkün deyil. Zatən o risalələr kitablaşma süuruna qarşıdır. Dini risalələr tarixin təkamülü qarşısında əngəl olaraq ortaya çıxmışdır. İslamın da mahiyətini anlamağa əngəl olmuşdur. İslamın əsas kitabı bir yana durmuş və risalələrlə toplum qaranlıqlara gömülmüşdür. Hamısı da bir-birini təkrar etmişdir. Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti bunların heç birinə bənzəməz və heç birinin davamı və uzantısı deyildir. Bu üzdən də tədricən öz kitablarını ortaya qoymalıdır. Hərəkət böyüdükcə, öz əsərləri ilə bir yerdə təzahür etməkdədir. Modern mədəniyyət, bütün fəlsəfəsi, təcrübələri, insan və millət haqları məntiqi ilə bizim yanımızdadır. Çünkü bizim hərəkətimiz modernitənin həqiqətlərinə tamamı ilə uyğundur.

Bir qala, gözəl bir saray təbiətin məhsulu deyildir, insan iradəsinin məhsuludur. Lakin bu qalanın, bu sarayın materialları təbiətdə dağınıq şəkildə mövcuddur. O dağınıq materiallardan böyük mümari əsərlər təsis etmək olur. Millət də təbiətin məhsulu deyildir. Milli düşüncənin, iradənin, hədəfin və milli duyğuların nəticəsidir. Millətin də maddi materilları təbiətdə mövcuddur. Bu üzdən də millət olqusu əbədi bir oluşum sürəcidir. Millət, milliyətə mənsub olan fərdlərin təfəkkürlərinin, iradələrinin, istəklərinin, çalışmalarının ortaq məhsuludur.

Millətlər basqı altında olanda daima təpkisəl olaraq bir oyanış hərəkəti içinə girərlər. Hər şey yox olmaq ərəfəsində özünə dönər. Yetər ki, yox olmanın şüuruna varılsın. Bu şüura varıldığı zaman yeni həyəcanlar, yeni enerjilər ortaya çıxmağa başlar. Arnold Toynbiyə görə, bir millət güclü təzyiqlərlə qarşı-qarşıya qaldığı zaman, onun özünü savanma ehtiyacı maddi və mənəvi planda yeni enerji ortaya qoyar. Alim bu şəkildə bir ictimai dialektik məntiqini ortaya qoymuşdur: Həmlə-tez, müdafiə-antitez, mədəniyyət-sintez. Bunu bu şəkildə öz durumumuza görə təfsir edə bilərik: fasr faşızmi bütün gücü ilə Azərbaycan türklərini tarixdən silməyə qərarlıdır. Onun bu hərtərəfli hücumuna (tezinə) qarşı Güney Azərbaycan müdafiə sistemi (antitez) özünü şəkilləndirmişdir. Etnosun özünü qoruma sistemi get-gedə böyüyür. Bu özünü müdafiənin kəmiyət və keyfiyət durumunun şəkillənməsi üçün azad dünyada cərəyan edən modernitə əsintiləri də müsbət təsir göstərir. Bu tezin və antitezin toqquşmasının nəticəsi (sintezi) gələcəkdə ortaya çıxacaq. Bu sintez yeni bir mədəniyət doğuracaq. Bu mədəniyət milli istiqlal məfkurəsini Azərbaycanın siyasi gerçəkliyinə çevirəcəkdir. Bu gün ortaya çıxacaq olan o sintezin əlamətlərini müasir ədəbiyatda, musiqidə, elmi məqalələrdə və cəmiyətin dərinləşən milli şüurunda görürük.

Eyni zamanda modern mədəniyət özünü dərk edə bilməyən, özünü dərk etməkdə aciz olan bütün kültürləri inkar edər. Sadəcə öz bətnində törəyən və digər kültürlərlə irtibata keçərək böyüyə bilməyən kültürlər etnosların öz içində məhbus qalıb, boğulub yox olarlar. Modernitə bu kültürlərə həyəcan və can vermək istər. Yeni həyəcanları yaxalaya bilməyən kültürlər və etnoslar bəlli bir sürədən sonra yox olub gedərlər. Bu gün Güney Azərbaycanda böyük bir həyəcana şahid olmaqdayıq. Hətta ana dilində məktəb, dərgi olmamasına baxmayaraq, milli dildə ortaya çıxan əsərlər lokal deyildir. Ana dilində məktəb olmaması üzündən dil qramatik özəlliyi və gözəlliyi ilə bəlkə tam olaraq özünü göstərə bilmir. Ancaq bütün dünyayla qucaqlaşmağa can atan bir yaradıcılıq həyəcanına, zehniyətinə şahid olmaqdayıq. Modern mədəniyət bu həyəcanı alqışlamaqdadır.

Modernitənin ən böyük kəşfi “yeni gələnək” olmuşdur. Dəyişim və təkamül gələnəyi. Modern mədəniyət, təkamülü bir gələnək halına dönüşdürmüşdür. İndiki zamanda yaşamaq istəyən millətlər üçün modern mədəniyyət yol göstərməkdədir. Lakin keçmişdə taxılıb qalan, saxta və uyduruq müqəddəsatın heyranı olan millətlərə də yaxın düşməz. Modernitə, dini və inacı sosial sahədən, fərdi və vicdan sahəsinə sıxışdırar. Fərdlə Tanrı arasındaki sirli münasibəti sosial plana daşımaq xətadır. Sosial plana daşındığında ayətullahlar və müctəhidlər toplum və Tanrı arasında əlaqələndirici rol üzərlərinə alırlar. Sonra da bir müctehidin, din xadiminin din anlayışı bütün topluma zorla qəbul etdirilir. Allahın bütün məsuliyətini üzərinə alan ayətullahlıq sistemi, məşruiyətlərini də Allahdan aldıqları üçün hər növ cəza, vəhşilik, cinayət və qətl törətməkdə mütləq sərbəstliyə sahib olurlar. Tarix boyu düşünən insanların dərisinin soyulması və bu gün də din adı altında Azərbaycan millətinin milli mübarizəsinin səsini boğmaq da bu zehniyətdən qaynaqlanır. Yalnız bu dəfə Allah da farslaşmışdır. Bu, modernitənin metodu olan demokrasiyə və pluralizmə ziddir. Modernitə təkamül tarixini inkar etməzkən bu növ tarixi kökündən inkar edər, onu vəhşilik sayar. Modern mədəniyətin ən böyük kəşflərindən biri də “dialektika”dir. Bu baxımdan K. Marksın çox böyük aydınlatıcı rolu olmuşdur. Dialektik olayların kökünə enib, səbəblərini, təzadları, fəaliyət prosesini, nəticəsini bir yerdə bir bütün şəklində təhlil edər. Bu səbəbdən də modern mədəniyət, tarixi xürafatlara dayanmaz, daha çox elmidir. Modern mədəniyətin keşfi olan dialektik sürəc millətləri öz tarixlərini və gələcəklərini inşa etməyə sövq edər. Məsələn, biz tarix yaratmırıq, mənəviyyat ürətmirik. Çünkü mənəviyat milli dildə ürətilər, o dildə də yazıb-oxuya bilmirik. Demək ki, biz ahistorik (tarixin içində olmayan) bir millətik. Yəni tarixin içində deyilik, ya haşiyəsindəyik, ya da xaricində. Modernitə milli sitəm altında olan millətləri də tarixin içinə çəkmək istər. Ancaq biz indiki durumumuzla tarixə sadəcə kənardan şahid oluruq. Öz coğrafiyamızda gerçəkləşən tarixdə öz rolumuz yoxdur. Fasrların hədəfləri əsasında türk torpaqlarında onların tarix planları gerçəkləşir. Bu plana görə də yalnız bir hədəf var: türklərin bu coğrafiyalardan sökülüb atılması. Modern mədəniyyət bunu qəbul etməz. Lakin modern olmayan mədəniyyət və tarix bunu böyük məmnuiyyətlə qəbul edər. Necə ki, modern olmayan bu tarixin qurucusu biz olsaq da bizim məfkurəmiz onun omurqasını təşkil etməmişdir. Ona görə də modern mədəniyyət bu tarixlə savaşar. Atatürkün etdiyi kimi. Atatürk, Osmanlı-ümmətçi zehniyətinin düşməni idi. O üzdən də o tarixi və zehniyəti Anadolu türklüyünün yazqısından kənarlaşdırdı. Bu gün özəlliklə Quzey Azərbaycanda mürtəce-mühafizəkar kəsim Səfəviyətin mahiyətini anlamadan, Böyük Nadirin çökərtmək istədiyi o qaranlıq çağı idealizə edərək, insanların düşüncəsini orta çağ Səfəvi qaranlığına sürükləməyə çalışırlar. Burada özəlliklə İran Şiə rejiminin böyük rolu var. Səfəviyətə sürüklənmək İrançılığı, İrani kimliyi gücləndirir. Yalnız dünyada dalğalanan modern mədəniyət bu mürtəce kəsimin başarılı olmasını əngəlləməkdədir. Quzey Azərbaycanın Avropa Şurasına girməsi gerçəkdən də irticai fikirləri əngəlləmək baxımından böyük bir şansdır. Bunun nəticəsi zaman axışı içində Azərbaycanda şəkillənəcək olan hüquq dövlətində görüləcəkdir. Avropa Şurası olmadan, Avropa hüquq sisteminin nəzarəti olmadan Şərq ölkələri demokratik-hüquq dövləti qura bilməzlər, bilməmişlər. Onların tarixləri, tarix heyranlıqları və tarixlərindən qaynaqlanan irtica buna mane olar. Atatürk bütün zahiri və batini tərəfləri ilə tam çağdaş bir dövlər adamı idi.

Modernitə həm dışa yayılma, həm də içə yayılma səciyəsi ilə əski mədəniyyətlərdən fərqlənir. Dışa yayılma sürəcində BMT, insan haqları örgütləri kimi uluslararası quruluşları, təbiəti və heyvan haqlarını qoruma kimi dərnəkləri doğurdu. İçə yayılmada isə fərdə seçim haqqı tanıdı. Onun düçüncəsini dar qəliblərdən, xürafələrin və dinlərin əsarətindən qurtarmağa çalışdı. Modern toplumu təqlidə, sinə vurmağa, naxırlar şəklində bir yerə yığıb yas saxlamağa, ağlaşmaya zorlamaq olmaz. Modern insan daha çox kitabxanalarda, universitələrdə, teatrlarda, idman klublarında və digər bu kimi yerlərdə həyatını dəyərləndirir. Mənbərdəki mollanın oyunbazlığı ilə oğlu ölmüş adam kimi mələyən “adam” heç bir zaman modern insan ola bilməz.

Bu dəyərləndirmədə modernitə və Qərbçilik anlayışları bir-birinə yaxın qavramlar olaraq istifadə edildi. Şübhəsiz ki, hər millətin öz modernitəsi var. Lakin modernitənin doğum yeri Qərbdir. Bütün millətlər də oradan alıb, öz şərtlərinə görə mənimsəyirlər. O üzdən də indiki zamanda Qərb mədəniyəti və demokrasisi yüksək məqamdadır. Şərqin Qərbə verəcəyi bir mesaj yoxdur. Məsələn Şərq Qərbə: “Get Vilayəti-fəqih mərkəzli hökumət qur, Ərəbistan, Əfqanistan kimi dövlət qur!” mu deyəcək. Şərq ölkələrindən hər hansı nə qədər qərbləşmiş və ya qərbləşirsə bir o qədər də yaşanılırdır. Avropada modernizasion sürəci başladığı andan etibarən Şərqdən Qərbə doğru siyasi, mədəni mühacirət başlamışdır. İstibdadın zülmündən qaçanlar, fərqli düşüncəyə sahib olanlar canlarını qurtara bilmək üçün Qərbə qaçmışlar. Qərb olmasaydı Şərq daha da bədbəxt durumda olacaqdı. Heç olmasa Qərbin teknolojik ixtiraatından faydalanılır. Avropa Birliyinə girmə sürəcində Türkiyənin nə qədər demokratikləşdiyi gözlər önündədir. Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti, düşüncə və hissiyat olaraq öz ana dilimizdə Qərbi anlamaq, Qərbsayağı milli və demokratik hüquq dövlətindən bərxurdar olmaq anlamındadır. Türkçülük və Türk Dünyası Birliyi qavramlar da Qərbdəki modernitənin bizim şüurumuzdakı inikasından başqa bir şey deyildir.

Modernitə eyni zamanda insandaki ruhi fəqirliyi, yoxsulluğu ortadan qaldırır. Hər bir fərdin etiraz haqqı var. Ruhi yoxsulluq dolayısıyla fərd müxtəliflik və təkamül doğuracaq etiraz haqqını öz içində məhbus edir. Şərq dünyasındaki ictimai xaos və fərdlərdəki komplekslər bu səbəbdən olsa gərək. Bu üzdən də İslam Şərqində mövcud olan sosial psikoloji qatildir, qatillik psikolojisi ilə yüklüdür. İslam Şərqinin ən böyük təcrübəsi qatillik sahəsindədir. Şərqin dini tarixinin mirası olan qatilliyi və ya ölüm cəzasını Avropanın tələbləri üzərinə həm Quzey Azərbaycan, həm də Türkiyə anayasalarından çıxardılar. Güney Azərbaycan bu sosial və tarixi mühitdən ayrılmağa çalışdığı qədər, öz siyasi, iqtisadi və zehni istiqlalını əldə etməkdə uğur qazanacaqdır. Bu gün Avropa modernizmi bizim milli şüurumuzun şəkillənməsinə həm Türkiyədən, həm də Quzey Azərbaycandan daha çox təsir göstərməkdədir. Qərb modernizminin verdiyi “millət və insan haqları” mesajını heç bir soydaş ölkəmizdən görmürük. Bizim öz tarixmizə müdaxilə haqqımızı yalnız modern zehniyət rəsmiyətə tanımaqdadır. “Bu dünya, o dünyanın tarlasıdır” zehniyətinin basqısı altında şəkillənmiş olan minillik tariximizdən də gərəkən yardıma rastlanmırıq. Bu minillik tarixin təlqin etdiyi iki məfhum var: cənnət və cəhənnəm. Allah da rəhman və rahim olduğu üçün, yalnız cənnət insanları gözləməkdədir. Şübhəsiz ki, bu zehniyət heç bir tərəqqiyə və yeniliyə yol aça bilməz. Necə ki, açmamışdır da. Millət olaraq, həyat duyğularından qoparılmış bu zehniyətin əsarətindən qurtulmalıyıq. Milli hərəkət, əslində bu ruhi əsarətdən qurtulmaq mənasındadır. Bu əski zehniyətdə “təfsir, hədis, fiqh və dini meyarlar həyatın bütününü qucaqlayır, düşüncəyə ehtiyac buraxmır.”[4] Bunun tərsinə olaraq modernitə çağdaş insanın yolunu aydınlatacaq ən arxayın və güvənilir projedir.

Modern mədəniyətin gətirdiyi olqulardan biri də açıq toplum məfhumudur. Modernitənin “açıq toplum” olaraq bilinən siyasi fəlsəfəsini İrana tətbiq etmək mümkün mü? İran açıq cəmiyət olursa müxtəlif millətlər demokrasi və referendum kimi sivil yollarla fars faşizmi istilasından qurtarmağı sınayar. Açıq toplumda, cəmiyətin öncülləri öz millətlərini aydınlatmaq üçün heç bir təzyiqlə rastlanmırlar. İran, tarixi və mövcud kültür antropolojisi ilə açıq toplum ola bilməz. Açıq toplum olması ilə dağılması eyni ola bilər. Açıq toplumun özəlliyi siyasi və iqtisadi iqtidarı ölkədə yaşayan bütün etnosların ortaq malı etməkdən ibarətdir. Farslar bunu bilirlər. Qapalı sistemlər də öz içindən çökməyə, dağılmağa məhkumdur. Demək ki, hər iki halda İran dağılacaqdır. Bu dağılmanı isə Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti daha da sürətləndirəcəkdir.

Güney Azərbaycanda Milli Hərəkətin toplumun daha da dərinliklərinə enməsi üçün milli burjuazinin inkişaf etməsi lazımdır. Bu, o deməkdir ki, Azərbaycanlı öz coğrafiyasının imkanlarına güvənərək, modern dünyanın kapital qazanma təcrübələrindən faydalanmalı, çağdaş sənaye və teknolojik əsərlərdən bərxurdar olmalıdır. Modernləşmənin ilkin şərtlərindən birisi ölkədə milli sərmayənin inkişaf etməsidir. Fars kimliyi və fars hədəfləri mərkəzli rejimlər anlamışlar ki, milli burjuazinin inkişafi ilə milli şüurun gəlişməsi bir tənasüb təşkil etməkdədir. Dünydaki modernizasion təcrübələri bunu isbatlamışdır. Bu üzdən də Azərbaycanda sənayeləşmənin qarşısını almaqdadırlar.

Güney Azərbaycan insanının ağlı və hissiyatı oyanmışdır. Onun aydınları modernizasionu və modernitəni kəşf etmişdir. Bu bir aqibətdir. Yaşanması, gerçəkləşməsi gərəkən bir taledir. Bunu əngəlləmək mümkün deyildir. Bütün dünyaya hakim olan çağdaşlaşmanın dinamikləri bizi də bu istiqamətə doğru sövq etməkdədir. Bu da istiqlal və özgürlük taleidir.

[1] Cemil Meriç “Sosyoloji Notları” İstanbul İletişim yayınları. S.141

[2] Decartes “Ahlak üzerine mektuplar”, çeviren Mehmet Karasan İstanbul, 1989.

[3] . Bu ifadə internetdə tanış olduğum Heydər Bayat bəyə aiddir.

[4] . Cemil Meriç “Jurnal 2” s. 209