ABŞ Senatı Məşrutə Hərəkatını tanıyıb Senat İran xalqını “bu Hərəkatı davam etdirməyə” çağırır.

Aslan Xalidi : “İrandakı demokratik hərəkatın önündə Azərbaycan türkləri gedəcək”

Son vaxtlar Qərbin siyasi mərkəzlərində, xüsusən də ABŞ-da İran əleyhinə çıxarılan qərar və hesabatların sayı artır.

ABŞ Dövlət Departamentinin son hesabatı və sənəddə azərbaycanlıların hüquqlarının pozulmasının xüsusi vurğulanması son beş ildə qəbul olunmuş ən ciddi sənədlərdən sayılır. Bu günlərdə ABŞ Senatında azərbaycanlılar üçün önəmli olan daha bir sənədin layihəsi təqdim edilib. Senat ötən əsrin əvvəllərində İranda baş vermiş Məşrutə Hərəkatını “İranda ilk demokratik inqilab” kimi qəbul edib. Müsahibimiz “Oyanış” Azərbaycan Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru, Kanadada yaşayan güneyli mühacir Aslan Xalidi hər iki sənədin önəmli olduğunu, İran adlanan ölkədə qeyri-fars millətlərinin milli haqlar uğrunda mübarizəsinə təkan verəcəyini düşünür:
- Dövlət Departamentinin hesabatı İranda gedən milli hərəkatlara təsir baxımından çox önəmlidir. Bundan sonra İranın mürtəce rejimi daxilində gerçəkçi qüvvələr informasiya müharibəsində rəqibin əlinə tutarlı alibilər verməmək üçün orta əsr cəza metodlarının sayını azaltmağa, qeyri-fars millətlərinə qarşı şovinist-mürtəce siyasəti yumşaltmağa çalışacaq. Əlbəttə ki, irtica onlara imkan versə. Qeyri-fars regionlarda ötən əsrin 90-cı illərindən başlanmış milli hərəkatlar daha da vüsət alacaq. Oyanış mərhələsi sürətlə siyasi tələblər mərhələsinə keçəcək. Qərbin bu tipli mənəvi dəstəyi hesabına əsarət altında olan İran millətləri irtica qarşısında yalnız olmadıqlarını, azadlıq uğrunda boşuna qan tökmədiklərini gördülər. Hesab edirəm ki, bundan sonra İran adlanan qondarma dövlətin və onun irticaçı rejiminin iflası sürətlənəcək. Bir neçə həftə bundan öncə ABŞ Senatında 1905-1911-ci illərdə İranda azərbaycanlı Səttarxanın rəhbərliyi ilə baş vermiş Məşrutə Hərəkatının rəsmən tanınması haqqında müzakirə aparıldı. Konqres üzvü olan Steve Kinginin Məşrutə Hərəkatı ilə bağlı sənəd hazırlayıb. O, Senata təklif edib ki, ABŞ hökuməti Məşrutə İnqilabını, onun nəticələrini rəsmən tanısın. Müzakirələrdən sonra sənəd qəbul olundu və Məşrutə rəsmən tanındı. Steve King məsələ ilə bağlı ABŞ mətbuatına müsahibəsində deyir: “İran xalqı bilməlidir ki, Amerika dövləti onların inqilabı haqqında dəqiq bilgiyə malikdir. Bu, Məşrutə Hərəkatını tanımaqla demək istəyirik ki, onların demokratik hərəkatını dəstəkləyirik. Və ümidvarıq ki, məğlubiyyətə uğramış Məşrutə Hərəkatının davamı labüddür. Biz istəyirik ki, iranlılar Məşrutəni davam etdirib ölkədə demokratik dövlətin qurulmasına nail olsunlar”. Bu, çox maraqlı bir müsahibədir. Bu sənəd və Steve Kingin müsahibəsi İran rejiminin müxalifləri olan Xalq Mücahidləri Təşkilatını və şahın oğlunu narahat edib. Hazırda İranda yalnız hökumət dəyişikliyini arzulayıb farsların hegemonluğunun qalmasını istəyən şovinistlər ciddi təlaş keçirir. Onlar haqlı olaraq hesab edirlər ki, İrana Konstitusiya gətirmiş Məşrutə Hərəkatını tanımaqla Amerika hazırkı demokratik hərəkatlara da dəstək verəcək. Həqiqətən də, bu məsələnin gündəliyə gəlməsi Amerikanın İranla bağlı planlarına işarə sayıla bilər. Belə görünür ki, ABŞ çoxmillətli İranı imperiyaları çökdürməyin ənənəvi metodu ilə - milli hərəkatları gücləndirməklə neytrallaşdırmaq istəyir. Burada söhbət İranın bir neçə hissəyə parçalanmasından getmir. Amma fars hegemonluğunun qalması gündəmdə deyil. Amerika İranda mürtəce, antiinsani molla rejimini devirməklə, Konstitusiyanın işlədiyi, demokratik və çox güman ki, konfederal bir dövlət qurmaq istəyir. Bu istək təbii ki, şahçısından, mollasından asılı olmayaraq, fars şovinistlərini narahat etməlidir. Sənəd Azərbaycan türkləri üçün olduqca maraqlıdır. Mənə elə gəlir ki, azərbaycanlılar öz mövqelərini müəyyən etməlidir. Məşrutə Hərəkatını azərbaycanlılar hazırlayıb həyata keçiriblər. Deməli, Qərb İranda yeni demokratik hərəkatın lokomotivi kimi azərbaycanlıları görür. Əgər İran adlanan dövlətdə demokratik hərəkat baş versə, söz yox ki, onun önündə Azərbaycan türkləri, inqilablar beşiyi olan Təbriz gedəcək. Məncə, biz həmin layihəni əldə etməliyik. Azərbaycanlılar İranın yenidən qurulması layihəsindən kənarda qala bilməz.
Steve Kingin hazırladığı sənəddə azərbaycanlılarla bağlı konkret hansı müddəalar var?
- Konkret müddəa olmasa da, “İranda ilk demokratik hərəkat” kimi tanınan Məşrutəni Azərbaycan türkləri ortaya çıxardığından sənəddəki “İranlılar” xitabı da daha çox bizə aiddir. Düşünürəm ki, bu məqalə olduqca önəmlidir və biz buna ciddi yanaşmalıyıq. Biz çalışmalıyıq ki, Məşrutə Hərəkatını tanımış ABŞ Senatı həmin prosesdə azərbaycanlıların rolunu olduğu kimi görsün. Hesab edirik ki, qəbul olunan sənədlər İran probleminin çözümündə Azərbaycan türklərinin rolunu qabardacaq. Amma biz prosesə bütün qeyri-fars millətlərinin də cəlb edilməsinə çalışmalıyıq. Bütün qeyri-fars millətləri fəal olsa, molla rejiminə qarşı mübarizəyə qoşulsa rejimin ömrü daha qısa olar. Və həmin millətlərin milli maraqları nəzərə alınacaq. Mənə elə gəlir ki, Amerika İranla bağlı ədalətli addım atacaq və əzilən İran xalqlarının haqları veriləcək. İran rejiminin, onun terrorçu başbilənlərinin gələcəyi yoxdur. Baş verən proseslər göstərir ki, Vaşinqton İranla bağlı mövqeyini ortaya qoydu. İndi növbə İran millətlərinindir. Bu məqalədə hansı millət fəal olsa, o, uğur qazanacaq.
lSon vaxtlar İran monarxistlərinin səsi eşidilmir. Bu, nə ilə bağlıdır?
- Şahçılar passiv deyil. Onlar Amerikada və Avropa ölkələrində təbliğati işlərini davam etdirirlər. Onlar da İranın vahid dövlət kimi, fars dövləti kimi qalmasında maraqlıdır. Bu qüvvələrə görə, fars düşüncə sistemi hakim deyilsə, İran dövləti də yoxdur. Onlar müxtəlif cildlərə girə bilərlər, amma mahiyyətlərini dəyişməyəcəklər. İran millətləri qəti şəkildə bilməlidirlər: 1979-cu ildə devrilmiş şahın varisləri onlara nicat gətirə bilməz. Əllərində milyard dollarlarla parası olan şahçılar hakimiyyətə qayıdıb dəbdəbəli həyatlarını yenidən qurmaq, geniş planda isə fars hegemonluğunu qoruyub saxlamaq istəyirlər.
lBu günlərdə ABŞ Silahlı Qüvvələrinin sabiq generallarından biri İranın havadan hücumla “vurulacağı”nı, 5 əsas hərbi obyektin hədəfə alınacağını bildirib. Sizcə, bu, nə dərəcədə doğru informasiyadır?
- ABŞ Dövlət Departamentinin və Senatının qəbul etdiyi sənədlər belə deməyə əsas verir ki, Amerika “İran problemi”ni dinc yolla daxildə milli hərəkatlara dəstək vermək yolu ilə həll etməyə çalışacaq. ABŞ-ın bu niyyəti artıq görünür. Ola bilər ki, molla rejiminin gözünü qırmaq, müqavimət göstərmək niyyətindən daşındırmaq, rəsmi Tehranın bölgədəki nüfuzunu sarsıtmaq üçün lokal hərbi əməliyyatlar, müvəqqəti hava həmlələri həyata keçirilsin. Amma bütövlükdə Qərb İranın haqqı tapdanan millətlərini rejimin üzərinə qaldırmaq taktikasını həyata keçirəcək. ABŞ-ın şahçıları, rejim daxilində “islahatçı” adlanan qanadı deyil, Məşrutə İnqilabını-demokratik hərəkatı qabartması Ağ Evin perspektiv planlarına aydınca mesajdır. Amerikanın şahçılara “stavka” etməməsinin arxasında səbəblər var. Bir müddət bundan öncə şahın oğlu çıxış etdi və çıxışında Amerikaya bir sıra maraqlı mesajlar verdi . Şahın oğlu Amerikanın qarşısına İran dövlətinin ərazi bütövlüyünün saxlanılması, fars dilinin dövlət dili statusunun qorunması və İrana hücum edilməsi şərtini qoydu. Hətta bu ifadəni işlətdi ki, Güney azərbaycanlıların problemi İran daxilində həll edilməlidir. Mənə elə gəlir şahın oğlu Qərbin maraqlarına cavab vermir. Daha dəqiqi, Qərb onun İran hakimiyyətində duruş gətirəcəyinə inanmır. İranda şahın oğlunun sosial bazası da yoxdur. Bir məqamı da diqqət yetirmək lazımdır. Məşrutə Hərəkatı elə monarxiyaya qarşı baş verib. ABŞ Senatı bu Hərəkata dəyər verirsə, deməli, şahın oğluna dəstək verməyəcək.
uElman Cəfərli