TÜRKÜN QARA  KİTABI 

                                             “Taxt-taca yiyələnməyə hazırlaşan                                                                  vəliəhdə 29 yaşına qədər səfeh və xoşbəxt

           uşaq həyatı sürməyə icazə verən imperiya,

 təbii ki, dağilmağa, yoxa çıxmağa məhkum idi.”

                                                                                “Ey məğlub olmuşlar! Ey alçaldılmışlar!

                                                                Ey lənətlənmişlər! Ey unudulmuşlar!

                                                                       Ey heçnə olanlar! Qorxmayın, 

 heç kim özü ola bilməz, heç kim!

Həmçinin krallar, xoşbəxt padşahlar,

 məhşur adamlar, kinoulduzlar,

yerlərində olmaq istədiyiniz zənginlər.

Onlardan xilas olun! Onlar yox olan kimi

 sizə “sirr” kimi təqdim etdiklərini tapacaqsınız.

Öldürün onları! Öz sirrlərinizi yaradın,

öz tapmacalarınızı tapın!”                                                                                                                                                   O.Pamuk. “Qara kitab”

«Özbək, türkmən, azər, qazax - hamısı bir soydur...»

                                                                                   Türk mahnısından

           Bəşəriyyətin “rəngli” kitabları az deyil, məsələn, “Qırmızı Kitab”, “Yaşıl Kitab”, “Sarı Kitab”,  “Ağ Kitab”, “Türkün Qızıl Kitabı” və s. Sadaladıqlarımdan birinci üç  kitab qədim xəzər-yəhudi  tarixi əlaqələrindən gedir (bax: M. Paviç “Xəzər sözlüyü”). 1939-cu ildə müstəqil Fələstin dövlətinin yaradılması məsələsi ilə bağlı “Ağ kitab” adlı sənəd ortaya çıxmışdı. “Türkun Qızıl Kitabı” türklərin qədim tarixdə yaratdığı dövlətlər, imperiyalar, həmçinin türk xaqanları Güntəkin, Tonyikuk, İltereş, Hun sərkərdəsi Atilla, Mete, Çingiz xan, Əmir Teymur, Batu Xan, Toğrul Xan kimi şəxsiyyətlərin tarixdəki fəaliyyətləri haqdadır. “Qara kitab” isə “at çapıb, qılınc oynadıb, ad qazanan” bu şəxsiyətlərin el-obalarının  aqibətindəndir.

         Müasir türk ədəbiyyatinin ən mübahisəli və populyar əsəri sayılan “Qara kitab”, 90-cı illərin əvvəllərində Qərb ədəbi dünyasının kəşfi sayılan türk yazarı Orxan Pamukun 4-cü romanıdır. Mürəkkəb, qarma-qarışıq, eyni zamanda dəbdəbəli yazi tərzinə malik olan bu əsərdə yazar, erudisiyasını nümayiş etməklə bərabər Avropa oxucusunun əksəriyyətinə tanış olmayan bir sıra tarixi faktlar üzərində, özünün etirafına görə, “yüksək səslə düşünür.”

               Müsahibələrinin birində Pamuk, “...Sizi intellektual, çoxplanlı, keyfiyyətli ədəbiyyat maraqlandırırsa, “Qara kitab”ı oxuyun”,—söyləmişdi.  Əsərinin  adını niyə “Qara kitab” qoyması ilə bağlı suala, bunun əsla səbəbini bilmədiyini demişdi. Onun sözlərinə görə, “kitabın hazır olmasına baxmayaraq, adı müəyyən deyilmiş və xanımı ilə söhbətdə bu ad təsadüfən ortaya çıxmışdır.” Lakin  bu kitabın adının təsadüfi qoyulmasına inanmaq, məncə, avamlıq olardı.

        “Qara kitab”da müxtəlif aşkar və gizli, sətiraltı və sətirüstü qatların bir-birinə dolaşdırılması, qarışması, lakin əsərə xələl gətirməməsi, əksinə əsas  ideyaya xidmət etməsi səbəbiylə bəzi tənqidçilər Orxan   Pamuku “yazıçı-simfonist”, “böyük forma ustası”, əsərini isə “ronam-xartiya”, “roman-sivilizasiya” adlandırmışlar.

                İlk öncə O.Pamukun “Mənim Adım Qırmızı”, “Qar” romanları kimi “Qara kitab”ın da Röyaya ithaf edildiyinə diqqətinizi yönəltmək istərdim. Kimdir Röya? Və ya nədir bu Röya? Bunun cavabını anladığım qədər sonda verəcəyəm...

               Müəllifin başqa məhşur romanları kimi, “Qara kitab”da  da vətəninə, keçmiş  tarixinə, islama qarşı neqativ baxış vardır.  Nədəndir bu münasibət? “Güldürənin yanına yox, ağladanın yanına get” Azərbaycan atalar sözünü yada salıb, yazarın bu antipatiya səbəblərinin, motivlərinin bəzi uclarından tutmağa çalışaq.

        “Qara kitab” dünyada ilk uğurlu türk detektivi kimi tanınmaqdadır. Yoxa çıxmış sevimli həyat yoldaşı Röyanı axtaran  Qalib, İstanbulda axtarışlara başlayır. Bu axtarışların hər epizodu mətnin əlvan süjetinə yeni naxışlarla toxunulur: sufi alimanə poeziyasının çoxsaylı alleqorik metaforaları,  dinsizlik, kafirlik motivləri,  hürufi firqəsi və bəktaşilər qardaşlığı, sufi fəlsəfəsi, dövlət çevrilişləri, Şərq-Qərb problemləri və s. Müəllif, irfan-təsəvvüf görüşlərinə bələd olmadığını, bunları ancaq ruhuyla yaşadığını, hiss etdiyini vurğulamışdı.

               Roman, hekayə içində hekayə üsulu ilə yazılıb. Qatlarının çoxluğu əsərə müxtəlif səpkili faktların daşınılmasından  irəli gəlir. Professional jurnalist Pamuk informasiyanı sevir,  bunun hamısının məna və dəyərinin olduğunu söyləyir. Mətnlərin əlaqə tipləri -- intertekst, paratekst, metatekst, hipertekst, arxitekstuallıq, Pamuk yaradıcılığında  geniş realizə edilir.  M. Hotdinerə görə, “məhz intertekstlə təmas prosesində müasir mədəniyyət üçün dəyəri devalvasiyaya uğramış, konnotasiyaların, başlanğıcı itirilmiş mənaların mədəni qavrama reaktuallaşdırması, yəni “itirilmiş mənaların təzədən kəşfi” imkanı açılır.”                

“Mistika və panteizm ilə dolu dünyada əsas

yarasalar, qızılgül suyu və nəşədir, itmiş  sevgili isə əsas deyil ...”

                                “Yolgetmə  gedilən səmtdən daha önəmli idi”

             “Oxucu kütləsinə hansısa bir ideyanı təlqin etmək istəyən yazıçı gərək əsrlər boyu Qara dənizin dibində yatan fəlakətə uğramış gəmi qalıqlarını suyun üzünə qaldırma kimi, onu oxucu yaddaşının dərinliklərindən çıxarda”. O.Pamuk da türk tarixində təsadüfən və ya qəsdən diqqətdən kənarda qalan, əksəriyyətin romantik idealizəyə bürüdüyü   faktları üzə çıxarır, təhlil edir.

           İslamdan qopub, qeyri-ortodoksal olmuş, sonra yenə də islama qayıdan, ortodoksallaşan  təzadlı panteizmi, təsəvvüfü tənqid edənlərin sırasında duran  O.Pamuk da görünməkdədir. Avropanın İntibah və Aydınlanma çağlarının mütəfəkkirlərindən fərqli olaraq, cəmiyyəti dəyişmək, xilas etmək  planlarından məhrum olan sufilər, siyasi fəlsəfə və hüquq sistemləri ortaya qoymadılar. Təsəvvüf sayəsində islam Şərqində güclü fərdlər yetişsə də, ümumiyyətdə islam dünyası inkişaf etmədi. Təsəvvüf bütün toplumu dəyişdirəcək və gəlişdirəcək zehniyyət yarada bilmədi və hüquq planında fiqh (ənənəvi islam hüququ) sisteminə yuvarlandılar. Bu həqiqəti daha parlaq nümayiş etmək üçün müəllif, İslam və təsəvvüf fikrinin zirvəsi sayılan Mevlanə Cəlaləddin Ruminin həyatından bəzi qəribə faktlara üz tutur: “23 oktyabr 1244-cü ildə ilk görüşdən sonra Mevlana Cəlaləddin Rumi və Şəms Təbrizi mədrəsədə düz 6 ay tək qalıblar, bir dəfə də olsun oradan çıxmayıblar...  Şəms Təbrizinin müəmmalı yoxa çıxmasından sonra axtarışlardan yorulan  Mevlana bir gün “Sən demə mən — oyam! Onda niyə mən onu axtarıram?”— deyir... Şəms Təbrizidən sonra Mevlanə çox adi bir zərgərlə yaxınlıq edir. İkinci “yaxın dost” öləndən sonra onun yerini elə yenə adi bir adam tutur... Bu fakt Mevlanənin öz mənəvi halına işarə edir, bütün araşdırmaçıların sübut eləməyə çalışdığı Təbrizli Şəmsin güclü təsirinin göstəricisi deyil... Şəms Təbrizini öldürməyi Mevlanənin özü əmr edib... Bu ölümdən ən çox Mevlanə qazanırdı: sıravi hacılar cərgəsindən böyük mistik şairlər dəstəsinə düşür, deməli, bu ölümü ən çox o arzulaya bilərdi... Mistika və panteizm ilə dolu dünyada əsas yarasalar, qızılgül suyu və nəşədir, itmiş  sevgili isə əsas deyil. ... Axtarış və məqsədə doğru hərəkət, sevgilinin tapilmasından daha vacib idi...” — bu  qənaətə, romanda jurnalist araşdırması yapan Cəlal gəlib çıxır. Lakin qeyri-populyar münasibətinə və “böyük din xadimi Mevlanəni təhqir etdiyinə görə” Cəlal, məktəb müəllimi tərəfindən küçədə güllələnir. Fikir verək — məktəb müəllimi tərəfindən. Zahirən sekular, lakin mahiyyətcə müsəlman ölkəsi olan Türkiyyədə müəllimin hətta aqressiv fanatiklik nümayiş etdirməsi savadsız qara camaatın hansı psixoloji səviyyədə olmasından xəbər verir. İslamın ruh zirvəsi sayılan sufilikdə axtarış, axtardığını tapmaqdan, yol getmə isə gedilən səmtdən daha önəmli olduğundan, tarix boyu müsəlman dünyasının irəliləməməsinə, bəşəriyyətə yeni töhfə verə bilməməsinə və, deməli, geriliyin parlaq rəmzinə dönüşməsinə xidmət etmişdi.  Axtarış məqsədə dönəndə, proses nəticədən vacib olanda, cəmiyyət yerində saymaqda qalar, praqmatizmin çatışmazlığından millət də, dövlət  də itirər, qazanmaz...

“Görünür ki, sifətlərimizə məna vermək üçün

yeni sistem yaratmaq, yeni üsul kəşf etmək lazımdır...”

                                             “Hürufilərin sirri, varlığın mahiyyətini ifadə edirdi.”

             Hürufilərin peyğəmbəri, Quranın görünən  həqiqi mənasına yox, görünməyən sirli mənasına inandığına görə öldürülən Fəzlullah Nəimi və onun davamçısı, etiqadına görə diri-diri dərisi soyulan hürufi şair Nəsimi  fəlsəfəsindən ətraflı söz açan Pamuk bunu, Mevlanəyə şübhələrlə dolu münasibətdən fərqli olaraq, böyük hörmət, simpati və önəm verməklə  edibdir: “Hürufilərin Tanrının insan sifətində təzahür etməsi inancına layiqli qiymət verilməməsi, bu təlimin unudulması, sifətlərimizdə mənanın, dünyada isə sirrin itməsi deməkdir... İndi sifətlərimiz boşdur, onları əvvəlki kimi oxumağa imkan yoxdur, qaşlarımız, burnumuz, gözlərimiz, baxışlarımız, sifətimizin ifadələri mənasızdır... Dünyanı sadə, birmənalı, sirsiz görənlər  məğlubiyyətə, və bunun qaçınılmaz nəticəsi olan köləliyə məhkumdurlar... Hürufilərin sirri, varlığın mahiyyətini ifadə edirdi.” Sivilizasiyanın dünya sirrini unutmasını O.Pamuk, təfəkkurün əsaslarından məhrum olma sayır.

             Romanda hürufilik ideyalarını tədricən  şişirdən yazar, inancları fanatikcə ifrata, absurda yuvarladanlara, bayağılaşdıranlara bir mesaj yollayır sanki. (Son zamanlar Amerika yaxınlığında guya dənizlərdə tutulan bəzi balıqların, eləcə də meşələrdəki bəzi ağac yarpaqlarının üstündə təbiətin “əli ilə” ərəb hərflərilə “Allah” sözü “yazılması” haqda şayiələr, siyasi “xal” qazanmaq üçün Qərb ölkələrinin xüsusi qurumlarının  islamçıların mühavizəkarlıqlarını, və, deməli, fanatikliklərini, cahilliklərini artırmaq məqsədiylə bu cür “tədqiqatlara“, “oyunlara” əl atmaları yeni kəşf deyil...) Dini cərəyanların, inancların siyasətçilərin əlində   bir növ kütləşdirici kütləvi silaha, vasitəyə çevirmələri müasir dünyada sakrallıq (müqəddəslik) anlayışının  itirilməsinə, ideyaların çökməsinə, oğurlanmasına gətirib çıxarır. Müəllifin nəzərincə, bu, Şərqin Qərbə uduzması anlamına gəlməkdədir: “Fəzllullah “Cavidannamə”də  üstüörtülü yazmış ki, Qərb və Şərq arasındakı toqquşma dövrləri təsadufi deyil, qanuna uyğunluqdur. Bu toqquşmalarda həmin o tarixi məqamda dünyanı sirlərlə və ikimənalı tapmacalarla dolu görən qalib gəlirdi.”  

“Bir zamanlar bütün mövcudluğun özü şeir  idi...”

“Yuxunun yaxşı cəhətlərindən biri

                                                                     can atdığımız  idealdan nə  qədər                                             uzaqda olduğumuzu unutmağa imkan verir.”

                   “Oxşatdıqlarının hamısını özündə birləşdirən bir şəxsiyyət” olduğunu etiraf edən Pamuk,  Dostoyevski, Bredberi kimi yazıçı-mütəfəkkirlərin bir fikrini “Qar”da olduğu kimi,  “Qara kitab” romanına da daşıyır,  bəşəriyyətin  ilkin, qədim çağlarının şərtiliklərdən, süniiliklərdən, çərçivələrdən azad olmasını, ümumiyyətlə bütün mövcudluğun şeir  olduğunu   vurğulayır, o çağların gizli həsrətini çəkir: “O dumanlı səhər çağlarında yuxudan oyananlar yuxunu gerçəklikdən, poeziyanı həyatdan, insanları adlarından ayıra bilmirdilər. O zamanlar həyat və tarix o qədər həqiqi idi ki, həyat nədir, tarix nədir soruşmaq heç kimin ağlına belə gəlmirdi. Yuxular yaşanılırdı, həyat yozulurdu. O zamanlar ətrafda olan hər şey kimi insanların da sifətləri mənalı idi.” (Burada Dədə Qorqudun həddi-buluğa çatmış  Alpan elinin gənclərinə ad qoyması yada düşür, o zamanlar ad  hər fərdin özəl xüsusiyyətlərinə görə, məharətinə görə verilirdi, qazanılırdı, və, demək ki, Pamukun da qeyd etdiyi kimi, insanları adlarından ayırmaq olmurdu... )

“Yuxuların və boşluğun rəngi qaradır”

“Özü ola bilməyə qadir olmayan xalqlar,

özünü  başqa sivilizasiyalara oxşadan sivilizasiyalar,

başqalarının tarixi ilə kifayətlənən millətlər iflasa,

 nəslin kəsilməsinə və unudulmağa məhkumdurlar...

 Skiflər, kalmıklar, midiyalılar özləri olmaq

istəmədiklərindən yoxa çıxmışlar.”

           “Həyatda hər şey olanların təkrarı, oxşatması, yansılamasıdır” deyən yazar, tarixin, bəşəriyyətin  bir yerdə saymasına, irəliləməməsinə, yetkinləşməməsinə və bununla da belə taleimizin heç  dəyişməməsinə  işarə edir.  Romanda vəliəhdin nağılı, türklərin şöhrətli igidliklərindən, “qızıl çağlarından” sonra  “qara günlərə” üz tutmalarının, fəlakətlərə uğrama səbəblərini yada salır, gələcək aqibətimizdən üstüörtülü xəbər verir: “Tarix, növbə ilə dəyişilən eyni mənalı dövrlərdən ibarətdir, və bu bir aksiomadır. Ona görə də indi biz bədbəxtliklər zolağına hazır olmalıyıq, və bu, düz xoşbəxt həyatın sürdüyü zaman qədər sürəcəkdir...”

          Osmanlı sultanlarının hakimiyyət çəkişmələri dəhşətli səhnələrlə dolu olubdur. Yalnız torpaqlarının (və deməli, varidatlarının) artırılmasını düşünən  fatehlər,  padşahlıq taxtına çıxar-çıxmaz, yerdə qalan qardaşlarını öldürür, sonra da etdiklərindən əzab çəkdiklərindən rahat yaşaya bilmir, dəli olurdular. “Taxt-taca yiyələnməyə hazırlaşan, öz dövlətinin  tarixini bilməyə məcbur olan hər vəliəhd tarix kitablarından oxuya bilərdi ki, babalarından biri, III Mehmed, padşah olduğunda, içlərində südəmər körpələr də olmaqla, 12 qardaşını öldürtdürmüşdü. Sonralar sui-qəsd kimi qələmə verilən boğulma, zəhərlənmə və ya başqa cür qətl gözləyərək yaşamaq dözülməzdir... Belə vəziyyətdə “mən oyundan çıxıram” mənasında olan dəli olma, əlbəttə ki, taxta yiyələnməyi gözləyən (ölümünü gözləməyə bərabər olan taxta yiyələnməyi) vəliəhdlər üçün qurtulmanın ən asan yolu idi... “Dəli olmaq” padşahın xəbərçilərinin nəzarətindən, intriqaçı siyasətçilərin qəsd və tələlərindən  qurtulmaq anlamında idi. “Dəli olmaq”, taxt-taca yiyələnmək kimi dözülməz xəyallardan xilas olmaq idi... İmperiya xəritəsinə nəzər salan hər bir padşah olmaq istəyən vəliəhd, bütün məsuliyyəti üzərinə gətürəcəyi və idarə edəcəyi torpaqların nəhəng və sonsuz olduğunu anlayırdı. Gələcək məsuliyyətin miqyasının dərkindən qorxmayan vəliəhd  dəli sayılmaya bilməzdi...”

        İmperator taxtını gözləyənlərdən üçüncü olan vəliəhd  Osman Cəlaləddin Əfəndi, kitabların köməyi ilə padşahlığın öhdəsindən daha yaxşı gələ biləcəyini düşünür, 6 il dünyanın  məhşur kitablarını oxuyur. Lakin sonra 10 il onlardan canını qurtarmaq istəyir, onlarla döyüşür. O, kitablardakı səslərin, fikirlərin və hadisələrin yerinə öz səsini, fikrini və hadisələrini qoymaq istəyir, düşünür ki, “özü ola bilməyə qadir olmayan xalqlar, özünü  başqa sivilizasiyalara oxşadan sivilizasiyalar, başqalarının tarixi ilə kifayətlənən millətlər iflasa, nəslin kəsilməsinə və unudulmağa məhkumdurlar... Skiflər, kalmıklar, midiyalılar özləri olmaq istəmədiklərindən yoxa çıxmışlar.” (Ərəbləşən, farslaşan, ruslaşan, çinləşən türklərə də aiddir bu fikir...)

             Özü olmağın mümkünlüyü və ya qeyri-mümkünlüyünü düşünən bu gənc və ağıllı vəliəhdin yuxuda yatdığı yerdə ölməsi simvolik məna daşımaqdadır. Bu simvol, sekular dövlət  olan (vəliəhdin Volteri, Şopenhaueri və s. Avropa müəlliflərini mütaliə etməsi buna işarədir) Türkiyyənin də  “yata-yata” (və ya “yatırıla-yatırıla”) gələcəkdə dünya xəritəsindən yoxa çıxma təhlükəsini ehtimal edir. (Türkiyyəni nədən bu aqibət gözlədiyini soruşanlara cavabı növbəti abzaslarda verməyə çalışacağam.) Hərəmxana eyş-işrətindən, ətrafdakı cahillikdən bezmiş, yalnız millətini necə xoşbəxt və dövlətini necə idarə edəcəyini düşünən vəliəhdin vaxtsız ölümündən sonra  taxt-taca, uşaqlıqda şillə vurduğu qardaşı Məmməd Rəşad Əfəndi oturur. Osman imperatorluğunun bu son hakimi, ölkəsini bəlalara sürükləmiş, böyük müharibəni uduzaraq, çökdürmüşdür. Çünki “taxt-taca yiyələnməyə hazırlaşan vəliəhdə 29 yaşına qədər səfeh və xoşbəxt uşaq həyatı sürməyə icazə verən imperiya, təbii ki, dağilmağa, yoxa çıxmağa məhkum idi.” Türklərin bəxti heç gətirmir  düşüncəli padşahlardan: XIX əsrdə Qacar imperatorluğunda da şahzadə Abbas Mirzanın vaxtsız ölümü səbəbi ilə də Güney Azərbaycanın o zamankı Avropa mədəniyyətinə yaxınlaşma cəhdləri əngəlləndi. Nəticədə milli şüurdan məhrum və soyca türk olan Qacar imperatorluğunun şahları ölkəni ağıllıca idarə etmədiklərindən, dövlət çökdü, başqa, şovinist millətin, farsların əlinə keçdi, 1925 ci ildə İran adlı dövlət yarandı, o böyük ərazidə mövcud olan tarixin siyasi və mədəni varisi farslar oldu.Çünki türklərin gələcəklə bağlı heç bir planları olmamışdır. Dünənin idarəçisi, bu gun kölə olmuşdur.  “Bugün—indiki zaman”  — tarixin yaratdığı durumdur. Cənubi Azərbaycan öz-özünə əsarətə keçməmişdir. Türk tarixindəki qəflət və cəhalət bu milləti əsarətə sövq etmişdir, indi isə onun düşünən qız-oğulları farsın zindanında can verməkdə, ya da milli kimliklərini dərk etdiklərindən yurdlarını tərk etmək məcburiyyətindədirlər.          

                                Sui-qəsd tariximizlə bağlı bir sirr açacaq.

                                                                                                              Boğazlarda yeni dövlət qurulacaqdır.

O.Pamuk

“Prinsip kimi, plüralizm biganəliyə doğru, hər cür

 dərinliyin itirilməsinə  doğru deqradasiya edir,

 mənasızlığa, yanlışlıqlar və yalanlar plüralizminə axıb dönür.”

Soljenicın

        İstanbulun və ümumiyyətlə Türkiyyənin qeyri-qənaətbəxş durumunundan oxucusu ilə “dərdləşən”müəllif,  bunun səbəblərini dini fanatizm, milli laqeydlik, siyasi dayazlıqda görür. Yazarın fikrincə, bu siyasi dayazlıq, qədimlərdə kahinlər tərəfindən aşkar, indi isə pərdə arxasında dünyanı  idarə edən transmilli korporasiyaların dəyirmanına su tökməkdədir. 2 min illik təcrübələrə dayanan, uzaq gələcəyə hesablanan, dövlətləri, dinləri və millətləri məhvetmə və əsarətdə saxlama planları, O. Pamukun fikrincə, gizli hazırlanan fiziki və mənəvi terror, zor və manqurtlaşdırma yolu ilə həyata keçir. Bu qəsdi Türkiyyədə  hazırlayanların əksəriyyəti özgələşməyə meylli olan türklərin elə özləridir: “Yad ölkənin dilində yazılan çağrışları tərcümə edir, camaata paylayırlar, inandıqları ideya uğrunda çalışır. Əslində isə bu cavanlar sadəcə başqa cür olmaq istəyirlər. Gizli təşkilatlardan yeni, qondarma adlar, pasportlar alıb istifadəetmə, dəyişilmə, yeniləşmə macəraları xoşlarına gəlirdi. Lakin dəyişildikdən sonra təzədən əvvəlki vəziyyətə qayıtmaq mümkün deyil...” Özgələşmə fəaliyyətinə dəhşətli meyl, türklərin bir zaman kütləvi şəkildə öz Göy Tanrısından ayrılıb, ərəblərin dininə fanatikcə üz tutmalarına səbəb deyilmi?  Fanatik üçün fəaliyyət, nəticədən daha vacibdir. Praqmatiklər üçünsə əksinə... Tarix göstərir ki, fanatiklik də, praqmatiklik də ayrı-ayrılıqda bəşəriyyətə xələl gətirir. Ta qədimdən fanatikliyi praqmatizmlə ahəngdar birləşdirməyi bacaran xalq, düşünürəm ki, dünyanın ən ağıllı sayılan millətidir...

             Türklərin  yəhudilərlə tarixi qohumluğunu xatırladan Pamuk, “müasir era yəhudi erası, XX əsr isə yəhudi əsri” olduğuna görə, yəhudiləşməməyimizə bir növ təəssüflənir: “Avropa və Amerika yəhudilərinin əksəriyyəti min illər boyu Qafqaz və Volqa çayı arasındakı ərazidə yerləşən yəhudi-xəzər dövlətindən çıxmışlar. Bilirdik ki, xəzərlər iudaizmi qəbul etmiş türklərdir ... İki qardaş tayfaların inkişaf tarixini izləmək olduqca maraqlıdır. İyirmi əsr müddətində köç edib bir-birilə daima təmasda olaraq, sanki hansısa bir duyulmaz musiqi sədası altında siam ekizləri tək  rəqs ritmlərində fırlanırdılar. Bir yerdə yaşamağa məhkum olan bu iki tayfa birləşmədi ki birləşmədi...” Bu genetik yaxınlığı təsdiqləmək üçün Pamuk, jurnalist Cəlalla Eduard Robinsonun uzaq qohumlar kimi  bir-birilərinə bənzəmələrini qeyd edir. Dünyaya ən çox elm, incəsənət, siyasət, iqtisadiyyat sahələrində dahi şəxsiyyətlər  bəxş edən yəhudilərin hər cəhətdən supermillət olmasını etiraf  etməmək müəllifə çətindir...  Bununla bərabər, yazar demək istəyir ki, özü olmaq istəməyən türklər, heç olmasa islam adı altında ərəb tarixi ilə kifayətlənmək yerinə, öz soy qohumu olan Şərqi Avropa yəhudilərinin inancına meyllənsə idi, indi daha uğurlu bir talehi yaşayardı. Rus atalar sözündə olduğu kimi, “iki şərdən daha kiçik olanı seçərlər”.

“Boğazlarda yeni dövlət qurulacaqdır. Bu dəfə min illər boyu bir neçə dəfə olduğu kimi, bu yeni dövlətdə gəlmələr az olacaq...” Görəsən bununla Qərb dəyərlərinə, siyasətinə bir mənalı yanaşmayan Pamuk nəyə işarə edir? Müasir  Türkiyə üzərində yeni dövləti az saylı gəlmələrlə necə qurmaq olar? Bu müəllif təxəyyülüdür, yoxsa ədəbi formaya bürünmüş  tarixi-siyasi proqnozdur?  Cavabı, “iudeylərin türk olduğu qədər də türklərin iudey olduğunu  bilmirdik” cümləsində axtarmaq gərəkdir. Bu ifadə, Türkiyə vətəndaşlarının pasportlarında milliyət qeydi üçün ayrılan  sətrdə erməninin də, yəhudinin də, lazın da, kürdün də, və s. milli azlıqların siyasi “səhv” (ya suç?) ucbatından “türk” yazılması səbəbilə də gələcəkdə baş verə biləcək siyasi duruma  işarə deyilsə, bəs nədir?... “Yeni gələnlər indiki sakinləri “yeni adamlara”, qulluqçulara döndərəcəklər. Bundan ötrü yaddaşımızı alıb bizi soysuz, zamansız, keçmişsiz və tarixsiz bir məxluqlara çevirəcəklərini təxmin etmək üçün  hətta İbn Həldunu oxumağa belə, ehtiyac yoxdur... Yaddaşımızı məhv etmək üçün əvvəl onlar türk uşaqlarına İstanbul missioner məktəblərində açıq-bənövşəyi rəngində mayyə içizdirməyi planlamışdılar. Lakin sonra Qərbin “humanist” qanadı bu radikal addımı kimyəvi maddələrin zərərli olduğundan təhlükəli saymışdı. Bundan sonra daha yumşaq, amma daha uzun müddətə hesablanmış kino və musiqi üsulu tətbiq edilmişdir... Şübhəsiz ki, bu üsul, sanki göydən düşmüş gözəl qadın sifətlərinin nümayişi, gözəl musiqi, ilahi qüdrəti xatırladan təbiət mənzərələri, parlaq,  içkilərlə dolu əlvan şüşələr, silah, təyarələr və indiyədək görünməmiş paltarlar—bunlar, missionerlərin Latın  Amerika və Afrikada sınaqdan keçirilən üsullardan daha effektli nəticələr verir.... Adamlar ekrandakılar kimi yaşamaq, geyinmək, sevmək istəyir, özlərini kinoqəhrəmanların yerində təsəvvür edir. İstanbulun mənəvi-maddi çöküşü və kino uğurları arasındakı birbaşa əlaqəni dövlət xadimlərimiz həqiqətən mi görmür? Ölkəmizdə fahişəxanaların və kinoteatrların eyni küçələrdə açılması təsadüfüdürmü?” Əhalinin iqtisadi problemlərini, yoxsulluğu ortadan qaldırmadan mənəviyat, əxlaq problemlərinin də ortadan qalxmayacağı şübhəsizdir.   Bunları  düşünən yazarın “türk düşməni” olmasına inana bilmirəm... (Amerika yazarı Çarlz Bukovskinin də Meksikanın acınacaqlı gerçəkliyi haqda   “Səfeh İsalar” adlı kiçik hekayəsində də bu açıq-bənövşəyi rəng Latın Amerikasının simvolu kimi görünməkdədir...)

  Bir zamanlar taxt-taca, hakimiyyətə yiyələnmək xatirinə ən yaxın qohumlarını qəddarca qətlə yetirən padşahları düşünərkən,  siyasi niyyətləri dövlət bayrağında öz rəmzi ifadəsini tapan etnosun da, modern üsullardan, yəni  çağdaş kütlə psixologiyası, sosial mühəndislik elmlərinin, şüur manipulyasıları nailyyətlərini geniş istifadə edib,  pambıqla baş kəsib  dünya hakimliyini ələ almaq istəyən qüvvələrin,  özü olmaq istəməyənlər üçün “tərəqqi” və “plüralizm” tələlərinə düşmək heç də çətin deyil.

Heçkəsə gizli deyil ki, bütün dünyada mason xofu dolaşmaqdadır. Bu xof, yaxın gələcəkdə cəmiyyətin iki sinfə bölünəcəyi fikirlərinə söykənir. Siniflərdən birinin yeni dövrün (unikal bilgi və sosial şəbəkə təşkil etmək bacarığıyla birlikdə) bütün əsas resurslara hakim olacağı, digərinin isə yeni elita nümayəndələri tərəfindən utanmazca, və, ola bilsin ki, qəddarca manipulyasiya obyekti olacağı ehtimalıdır. Bu manipulyasiyaların plüralizm, liberalizm adları altında keçirilmələri haqda  V.Soljeniçınin düşüncələrinə üz tutaq: “Plüralizmi onlar tarixin ali nailiyyəti, fikrin ali xeyiri və indiki qərb həyatının ali keyfiyyəti sayırlar. Bu prinsipi onlar çox zaman belə formulə edirlər: nə qədər çox müxtəlif fikirlər olsa, o qədər yaxşıdı. Əsas odur ki, heç kəs öz fikrinin həqiqiliyini ciddi israr etməsin... Prinsip kimi, plüralizm biganəliyə doğru, hər cür dərinliyin itirilməsinə  doğru deqradasiya edir,  mənasızlığa, yanlışlıqlar və yalanlar plüralizminə axıb dönür... Beləliklə adamlar meşədə azmış kimi azacaqlar; hal-hazırki dünya, acizcə bu paraliçə düçar olubdur: həqiqi və yalan müddəaların, mütləq Xeyirlə mütləq Şərin, mərkəzdənkənar nifaq, fikir entropiyasının arasındakı fərqlərin itirilməsi göz qabağındadır.” Bu sözlər üzərində düşünmək bəlkə də hələ gec deyil...

“Başını dik tutan jurnalisti dövlət hesabına basdırarlar”

“Görünən dünyanın arxasında sadə sirr

 gizlənibdir. Bu sirrin açılması insanı azad edir.”

                     O.Pamukun etirafına görə, bu romanın yazı tərzi, “daha çox müəllifin qəribəliyi ilə bəzədilmiş”  zəmanəmizin intellektual tükənməsi haqda “yüksək səslə  fikirləşmədir”. “Hekayəsinə diqqət edənlərin qayğısına qalmayan” Pamuk, romanın 3-4 yerində “kənaraçıxmalara” yer verir, oxucuya öz yazıçı “mətbəxinin” pərdəsini biraz  açır: “Adamların əksəriyyəti bəzi şeylərin mahiyyətini gözünün qabağında olduğundan görmür... İkinci dərəcəli xüsusiyyətləri isə, gözə tez çarpmadığına görə tez diqqət mərkəzinə alırlar. Ona görə də mən əsas ideyanı açıq demirəm, onu gizlədirəm,... əsas olan, tamam yeni bir əsər yaratmaq deyil, min illər boyu yaradılan, sonralar unudulan o dahi əsərləri üzə çıxarmaq və onların əsasında öz sözümü deməyi vacib sayıram.”

           Fəlsəfi özünüdərkin sərgisi üçün sətirarası məna, ikinci mənaların sirrli dünyasına keçməyə çalışan, “yeni işi köhnə, çox köhnə tarixlərin, hadisələrin yeni nəqlindən ibarət” olan Pamuk, özünün də elə bu romandaca etiraf etdiyi kimi,  yüksək bədiyyatçılıq yox, daha çox publisistliyini nümayiş etmişdir. Bəzi özündən əsassız razı yazarlardan fərqli olaraq,  istedanını obyektiv qiymətləndirməyi bacaran Pamuk bu haqda yazır: “Əgər bədbəxt bir jurnalist yox, əsil professional, istedadlı yazıçı olsaydım, əmin olardım ki, “Röya və Qalib” hekayəsi ağıllı və həssas oxucunun qəlbində hələ  çox illər yaşayacaq. Lakin kitabımı və bacarığımı aydın qiymətləndirməyim  bu əminliyi mənə vermir.”

            Romanda,“başını dik tutan jurnalisti dövlət hesabına basdırarlar” cümləsində yazar,   hakim dövlət siyasətinə, ideologiyasına “tən gəlməsə gen gərək” gəzəsi üsyankar qələm sahiblərinə  fərqli fikirlərinə görə qəsd edilmələri, sonra da, nə qədər   qəribə  olsa da, məhz həmin dövlətin  hesabına dəfn olunması faktları, görünür, yarımmolla, yarımdemokrat Türkiyyədə özünün də qeyri-populyar düşüncələrini bildirməsinin nə ilə  bitəcəyi Orxan Pamuku düşündürür. “Başını dik tutan”Azərbaycanın jurnalisti Elmar Huseynovun da dövlət hesabına dəfn edilməsini burada xatırlamamaq çətindir...         

                             İstanbul, çöküşün başladığı ilk, sınaq daşıdır.

“Burada Marsel  Prustu və əsərinin qəhrəmanı

 Albertinanı anlayanlar yarananda, bəlkə 

 küçələrdəki bədbəxtlər daha yaxşı yaşayacaq,

dəli qısqanclıqdan bir-birilərini bıçaqlamayacaqlar.”

          “Qara kitab”da İstanbul şəhəri  “baş qəhrəmanlardan” biridir. Şəhərin qədimliyi, tarixi və s. haqda geniş, açıq yazan müəllif, onun müassir durumunu xırda, lakin lakonik cizgilərlə verir: “Burada nəinki yaşamaq, hətta ayaq qoymaq məğlub olmaq deməkdir...  Bu dəhşətli şəhər indi əvvəllər yalnız qaranlıq kinoteatrlarda gördüyümüz iyrənc səhnələrlə doludur... İstanbull isə həminki kimi kasıb qalacaqdır... Məscidlərin içi, həmişə olduğu kimi lampaların bir hissəsi oğurlandığından, qəribə görünürdü.” Lampaların hətta məscidlərdən oğurlanması faktı özü-özlüyündə çox şeylərdən — kasıblıq, fəqirlik, idealsızlıq, dini məbədlərin və qanunların əhali arasında ehtiramını  itirməsindən və s. xəbər verməkdədir. Bəyoğlu  adıyla tanınan quldurların İstanbulda “Klassik türk incəsənətinin dəstəyi klubu” rəsmi adı altında fahişəxana açmaları da bu şəhərin çöküşünün rəmzlərindəndir. Romanda, İstanbulu öz nüfuz dairəsinə almış Bəyoğlu  quldurları, bu nəhəng şəhərin  “qurdlar süfrəsi” olmasının  səbəblərindən biri kimi görünməkdədir.

            Müsəlman ölkələrində kitaba tapınanlar, mütaliəni sevənlər  təbəqəsinin hansı mənəvi faciələr yaşadığını Azərbaycan ədəbiyyatının Kefli İskəndər obrazından yaxşı tanıyırıq. “Qara kitab”da İstanbullu bir qoca tənha jurnalist  Avropanın məhşur yazarı Marsel Prustun  “İtirilmiş zamanın axtarışında” romanını oxuduqda, din və cahillik qaranlığına düşmüş əhali içində fikirlərini bölüşmək üçün özündən başqa bu dərin əsəri oxuyana rast gəlmir, kitaba maraq göstərən  tapmır. Jurnalist, ölkəsinin belə kasıb və bədbəxt olmasına, bu ölkədə Prust və onun Albertinasını tanıyan olmadığına görə kədərlənir. Düşünür ki, “burada Prustu və Albertinanı anlayanlar yarananda,  küçələrdəki bədbəxtlər bəlkə daha yaxşı yaşayacaq, dəli qısqanclıqdan bir-birilərini bıçaqlamayacaqlar...” Bu nəticəni Azərbaycan reallıqlarına da aid etmək gərək. Kütlədə mütaliə alışqanlığının olmamasından kitab oxuyanların da ətrafındakılara yaranan münasibətini Pamuk çox yerində tutmuşdur: “Heçkəsin oxumadığı Qərb kitabını ləzzətlə oxumuş hər bir türk bir müddətdən sonra nəinki bu kitabı ləzzətlə oxumağına, hətta bu kitabı özü yazdığına səmimi inanmağa başlayır. Və sonra da ətrafdakılara yalnız bu kitabı oxumadıqlarına görə yox, onların bu cür yazmağa qadir olmamalarına görə onlara nifrət və həqarətlə baxmağa başlayır.” (1992-ci ilin nüfuzlu statistik məlumatına  görə, hər bir Japoniya vətəndaşı ildə ortalama 25 kitab oxuyur. Türkiyədə isə hər 6 türk ildə 1 kitab oxuyur (!). Nə qədər qorxunc bir məlumat... Yaponiyanın və Türkiyənin fərqi bu statiskadan açıqca görünür. Azərbaycan da kitabçılıq kültürü baxımından Türkiyəyə bənzəməkdədir.)

         Mütaliə kültürünün yayğın olmaması toplumun ümumi geriləməsinə gətirib çıxarır, adamları yalnız maddi nemətlər istifadəçisi səviyyəsində saxlayır, ruhları kütləşdirir. Rusiyada son ilin məhşur “Duxless” romanının müəllifi Serqey Minayevin fikri burada yerinə düşür: ”Ağıllı istehlakçı hər kəsə maraqlı deyil, küt istehlakçı isə hamı üçün — dövlət, istehsalçı, falçılar üçün idealdır. Əlbəttə, küt auditoriyadan yeni Eynşteynlər doğmayacaq, lakin eyni zamanda yeni Çe Qevaralar da doğmayacaq. Bu isə ümümi “təhlükəsizlik” üçün  daha vacibdir...”

                           Həyatdan möcüzəli heçnə yoxdur. Sözdən savayı.

             Romanda qəhrəmanların adları da məna yükü daşımaqdadır. Osmanlının ən düşünən vəliəhdinin adı da Mevlanənin əsil adı kimi Cəlaləddin idi, bunların hər ikisi də fəaliyyətini, fəaliyyətin  nəticəsinə deyil, fəaliyyətin özünə yönəltmişdi, güclü fərd olduqları qədər də  passiv idilər. Passiv olduqlarından isə cəmiyyəti dəyişməkdə heç bir iş görmədilər.

          Romanın qəhrəmanı Qalib, Röyanı axtardığı kimi, biz türklər də, bir zaman dünyaya qalib gələn fateh ulu babalarımızın Turan röyasının axtarışlarındayıq... Təsəvvüfdəki kimi, axtaranla axtarılan eyniləşib, biz tapmaqdan çox axtarış ləzzətini yaşamaqdayıq, son nəticə üçün isə, hiyləgər düşmənlərə sinə gərən, bütöv və deməli, güclü  Türk Dünyası ideyasını, idealını gerçəkləşdirmək üçün ciddi proqramlar, projektlər ortaya qoya bilmirik, bəlkə də istəmirik... Bizlər, torpaq payımızı  qoruya bilməyib, itirəndən sonra  axtarışlara düşürük və sufi əxlaqına (estetikasına) uyğun olaraq, sonralar axtarış, tapmaqdan bir növ daha vacib  məqsədə dönüşür...

Mütaliə, başqasının şüurunu tədricən

dərk etmək deyilsə, bəs nədir?

“Deyilənlərin hamısı özü-özlüyündə həqiqət deyil,

 lakin artıq deyilənə və hələ deyilməyənə işarə edir.

 Yalnız deyilməyənlər deyilənlərlə uyğunlaşdırılanda,

 bütün mülahizələr aydınlaşır.”                                                                                                                                       Qadamer

          “Deyilməyənlə deyiləni uyğunlaşdırıb”,  bunu anladım: “Qara kitab” ın adı təsadüfi deyil. Qara rəng bu günümüzün və gələcək aqibətimizin rəngidir.  Boşluq, yuxu və ölümün rəngidir qara. “Türkün Qızıl kitabı”, türk ulularının “Özün ol! Özün olanda böyük olursan!”  çağrışını  yada salır. “Özü olmaq istəməyən xalqlar yoxa çıxacaqlar!” xəbərdarlığını  da türkün “Qara kitab”ı edir.

           Əsərin önündəki “Röyaya ithaf edilir” cümləsi də, məncə,  türklərin ifratçı dinçiliyindən və  təqlidçiliyindən oyanmaq istəmədiyi böyük röyasına, ölümə bərabər yuxusuna həsr edilibdir. Bütovlükdə “Qara kitab” xəbərdarlıqdır, bəlkə də mərsiyə... Pamukdan daha öncə Böyük Hüseyn Cavid də bu mesajı

“Türk ordusu daim qoşaraq ölkələr almış,

Ən sonra siyasətdə basılmış və bunalmış”

şəklində vermişdir. Bu misralarda siyasət bilgi anlamındadır və türklər bilgisizcə ancaq inanaraq ölkələr almış, sonra da tarixdə inancın yerinə bilgi yerləşdiyi zaman aldığı ölkələri saxlaya bilməmişdi.

                Roman çox planlı olduğundan onun təhlilini davam etmək olardı. Lakin R.Bartrın  “Oxucu, mətni təşkil edən bütün cəhətləri bir yerə yığan adamdır. Lakin heç kim, hətta ən “nümunəvi” oxucunun da mətnin bütün mənalarını tuta bilməsi qeyri-mümkündür, çünkü mətn, sonsuz dərəcədə sonsuzluğa açıqdır”  fikri ilə razılaşdığıma görə “Qara kitab”ın təhlilini burada bitirirəm.

                                                                                                                                                                                                   İlahə Ucaruh