آذربایجان تورکجه سینه عایید دیجیتال کیتابخانالار (2)

اونودولموش قونولار باشلیغی ایله باشلانان مقاله ده‌یرلی یولداشلارین ماراغین قازاناراق 4 یازارین الیله داوام تاپدی و یئنه‌ده داوام تاپاجاقدیر. بئشینجی مقاله دئمه‌لی قاباقکی دؤرد مقاله‌نین آردی ساییلماسادا آنجاق او قونونون انینده (عرضینده) یئرله‌شن بیر اؤنملی و البت اونودولموش قونودور. اؤنجه‌ده بو قونویا توخونمادان بیر مسئله‌یه اشاره ائتمک ایسته‌ییره‌م: ایندی دونیادا و عرب دونیاسیندا و ها بئله فارسلارین ایچینده بیز دیجیتالی کیتابخانالار ساحه‌سینده بیر انقلاب ایله قارشیلاشمیشیق. بو ساحه‌ده دونیا سویه‌سینده آمازون سیته‌سی‌نین آدی داها باشدا گلمه‌لیدیر. بو سیته بئش مین یئنی یاییلان و یئنی‌جه بازاردا ساتیشا بوراخیلان کیتابلاری اؤز سیته‌سینه یوکله‌ییبدیر، آمما بئله دئییل کی اوخوجو کیتابین هامیسین او سیته‌ده‌ن بیلگی سایارینا یوکله‌یه بیلسین. بلکه آمازون سیته‌سی بیر پروگرامدان قوللاناراق یالنیز اوخوجویا بو کیتابلارین ایچینده آختاریش(سئرچ) ایمکانی یارادیبدیر و اوخوجو ایسته‌دی‌یی قونونو او کیتابلاردان آختاریب تاپیب و قوللانا بیلر. آمما کیتابین بوتونونو اندیره‌ بیلمز. بئله‌لیکله هم ایسته‌دی‌یی قونو حاقدا مطالعه ائدیب همده ماراغی اولسا او کیتابی بازاردان آلا بیلر. عربلر ایسه اؤزلجه میصیرده و بیروتدا تاریخ، کلام، حدیث، تفسیر، کلاسیک ادبیات، صرف ایله نحو و... باشقا اؤنملی ساحه‌لرده اولان آنا کیتابلاری دیجیتالی شکیلده یاپیپ و سی‌دی شکلینده ساتیشا بوراخیبلار. بو سی‌دیلرین بعضی‌سی اون مین‌لر کیتابا اؤزونده یئر وئریر. فارسلار ایسه ایراندا بوتون اؤنملی کلاسیک شاعیرلرین دیوانلاری «دورج» آدلی سی‌دی لرده یاییبلار. ها بئله معین، دهخدا کیمی سؤزلوکلرده یاییلیبدیرلار. مذهبی ساحه‌ده قومدا اولان مذهبی اوجاقلار داها آرتیق نائلیت قازانا بیلیبدیرلر. مثلا «المعجم الفقهی» آدیندا یاییلان سی‌دی‌لرده 3600 حدودوندا کیتابی بیر یئره ییغیبدیرلار. بو سی‌دی‌لرده اوخوجو هم کیتابی اوخویا بیلر هم‌ده ایسته‌دی‌یی قونولاری 3600 کیتابین ایچینده آرایا بیله‌ر. گؤردویونوز کیمی بو بیر انقلابدیر. مثلا سن بیر آیه‌نین تفسیرینی یا بیر سؤزجویون آنلامینی یوخسا بیر تاریخی اولای حاقدا بیلگی‌لری بیر ساعاتین عرضینده نئچه نئچه چئشیدلی آنا قایناقلاردان الده ائده بیله‌جک‌سن.

سؤز یوخ کی بو ایشلر هامیسی میلیارد میلیارد دؤولتی پارالارین گوجو ایله باشا گلیبدیر. آنجاق بیز بئله بیر بودجه‌لرده‌ن محروم اولاراق بو ساحه‌ده نه ائتمه‌لی‌ییک.

«تورک ائلی» قارداشیمیزین اؤنرینجه بیز هر بیریمیز بیر کیتابی اسکن یا تایپ ائدیب سیته‌لره گؤنده‌ره‌ک و آدلیم سیته‌لریمیز ایسه، کیتاب سیته‌لرینه باغلانتی وئره‌رک بونلاری تانیتدیرسینلار. طبیعی‌دیر کی بو اؤنر چوخ یئرلی اولاراق بو ساحه‌ده زحمت چکن قارداشیمزین ان کیچیک اینتظاری دیر.

طبیعی‌دیر کی دونیادا اولان کپی رایت حاققی بوردا قورونمالی‌دیر. یانی هر کیمسه‌نین حاققی یوخدور هر کیتابی اسکن یا تایپ ائدیب اینتیرنیتده یایسین، بلکه بونون عکسینه اولاراق کیتاب صاحیبلرین بو ایشه مجبور ائتمه‌لی‌ییک. مثلا یازارلاریمیزین اؤزلرینده‌ن بئش نفر بو ایشی ایسته‌سه اونلار نهایتده مجبوردورلار بو ایشی قبول ائتسینلر.

بوردا بیر مسئله داهادا اؤنملی‌دیر. ایندی هر یاییلان کیتابین دیجیتالی فایلی اولمالیدیر. اونا گؤره‌ده بوردا نه اسکنه، نه ده تایپا احتیاج یوخدور، دئمه‌لی مؤلف راضی اولاندان سونرا یالنیز بیر ایمیل گؤندرمکله بیر کیتاب اینترنیت دونیاسیندا یاییلیر.

آمما بوندان داها اؤنملی بودور کی بیز یازارلاریمیزی تشویق ائده‌ک اینترنیتده اؤزلرینه سیته یا وئبلاگ دوزه‌لتسینلر. اسفلرله ایندی اینترنیتده بیزیم شعر، حیکایه، مقاله و...ساحه‌لرده چئشیدلی سلیقه‌لرین ایسته‌دیکلری یوخدور. اؤرنک اولاراق میرزاحسین کریمی مراغه‌ای‌نین بعضی کیتابلاری ایندی‌یه کیمی 30 دؤنه بلکه‌ده آرتیق چاپ اولوبدورلار، آمما ایندی بو آدلیم شاعیریمیز کی اونون شعری بیر سیرا سلیقه‌لرله اویقوندور اینترنیتده بیر وئبلاگی دا یوخدور. باشقا شاعیرلریمیزده‌ن اؤرنک ایسته‌سک: ناظر شرفخانه‌ای، صمد مرادی، هوشنگ جعفری، عباس بابائی، سحر اردبیلی، حیدر عباسی «باریشماز»، یعقوب محمدی «دؤنمز» حسین محمد خانی«م م گؤنئیلی»، سعید نجاری ، سعید موغانلو، آتیلا کیشی‌زاده، سلیمان اوغلو و...

بونلار بیزیم مختلیف نسیل‌لرده‌ن تانینمیش شاعیرلریمیزدیرلر نه ایسه هئچ بیری‌سی‌نین اینترنیت ساحه‌سینده روللاری یوخدور. مرثیه شعرینده ایسه یحیوی، منزوی، انور، دخیل، کلامی و... کیمی شاعیرلرین آدینا نه بیر وئبلاگ یا سیته، واردیر نه بیر کیتابلاری یوکله‌نیب‌دیر. بو مسئله هله مداحلاریمیزین، موزیسین‌لریمیزین و... حاققیندادا صادیق‌دیر. مثلا حسن دمیرچی کیمی آدلیم بیر موزیسینه یالنیز دوستاغا دوشنده‌ن سونرا بیر وئبلاگ آچیلدی. اونودا اونون هنری یؤنلرین تانیتدیرماق اوچون یوخ بلکه حبس اولونماسینا گؤره و بشر حاقلاریندان مودافیعه ائتمک اوچون .

محقق‌لریمیزده‌ن ایسه ایندی دوکتور زهتابی، دوکتور فرزانه، دوکتور هئیت، دوکتور صدیق، ح م گونئیلی، روشن خیاوی، ائل اوغلو، صمد چایلی، رضا همراز، میر هدایت حصاری، سید علی میرنیا (خراسان تورکو)، دوکتور منوچهر کیانی (قاشقای تاریخ آراشدیریجی‌سی) مردانی رحیمی (قاشقای آراشدیریجی‌سی) و... اینترنیت ساحه‌سی‌نین غاییبلاری ساییلیرلار. بونلار نه ایسه سؤز گلیشی دئییلدی. بلکه‌ده هئچ «تورک ائلی» قارداشیمیزین یازیلارینا چوخدا باغلی‌لیقلاری یوخ‌ایدی. سؤز بودور کی گنج فعال‌لاریمیز بو ساحه‌ده اؤزلرین سوروملو بیلمه‌لی‌دیرلر. و آدلارین چکدی‌ییم و اونودوب چکمه‌دی‌ییم شخصیت‌لر حاقدا اینترنیتده سیته یا وئبلاگ یاراتمالی‌دیرلار. مثلا مهران بهاری‌نین نئچه تورک شخصیتی حاقدا یاراتدیغی زنگین وئبلاگلار بیزه بؤیوک اؤرنک‌دیرلر.

آمما کیتاب ساحه‌سینده باشقا ایشلر لازیمدیر.

ایلکده بو قونویا راضیلاشمالی‌ییق کی ایراندا یاییلان تورکجه کیتابلار تقریبا هئچ زاد ساییلیرلار. بیر بونلارین هامیسیندا اینترنیت ساحه‌سینده یایماغا نائل اولساق یئنه‌ده اؤنملی بیر ایش گؤره بیلمه‌میشیک.

ایکینجی‌سی من پی دی اف فورمتینده یاییلان کیتابلارا اؤزلجه آنا کیتابلارا هئچ راضیلاشا بیلمه‌ییره‌م. پی‌دی اف دئمک کیتابی اؤلدورمک‌دیر. نئیه کی منجه ایندی دیری متن اونا دئیه بیله‌ریک کی بیز اوندان مختلف قونولاری آختارا بیلک و یئنه‌ده اونلاری تایپ ائتمه‌ده‌ن مقاله‌لریمیزده، ژورنال‌لاریمیزدا و سیته – وئبلاگلاریمیزدا قوللانا بیلک. مثلا دیوان لغات الترک ایله دکتر زهتابی‌نین ایران تورکلری‌نین اسکی تاریخین نظرده آلاراق، ایسته‌ییریک آلپ ار تونقا حاقدا بیر مقاله یازاق. بو ایکی کیتابین دیجیتالی نوسخه‌سی وورد یا باشقا ووردا آلینان پروگراملاردا اولسا بیز راحاتجاسینا «آلپ ار تونقا» سؤزجویونو تایپ ائدیب و بو ایکی کیتابدا آلپ ار تونقا حاقدا گئده‌ن سؤزلری تاپاجاییق. سونرا مقاله‌میزی یازاراق بو ایکی کیتابدان لازم اولان سؤزلری راحاتجاسینا کپی - پئست شیوه‌سیله اؤِز یازی بوقچامیزا داشی‌یاجاییق. بوردا دئمه‌لی بیز چوخ آز زاماندا بو ایکی کیتابین وئردی‌یی بیلگی‌لری تاپیپ مقاله‌میزه آرتیرمیشیق. حال بو کی پی دی اف فایلیندا بو ایمکان یوخدور. دئمه‌لی بیز ایندی بیر کیتابا یالنیز بیر اوخوجو کیمی یوخ بلکه بیر محقق کیمی باخمالی‌ییق. دئییله بیلر کی جامعه‌ده هامی آراشدیریجی دئییل و سن اؤز گؤزلویونله بو قونویا باخیرسان. دئمه‌لی یوخ من اؤز گؤزلویومله ده باخماییرام بلکه‌ده ایندی ایراندا یوز مین‌لر بلکه ده ملیونلار بیلیم‌یوردولاردا و اورتا اوخول‌لاردا اولان اؤیرنجی‌لر هئچ اولماسا هر آی بیر دؤنه مختلف قونولاردا بیر تحقیقی متن ارائه وئرمه‌لیدیرلر. طبیعی دیر کی بیز بو ساحه‌ده نه قدر گوجلو ایشله‌یه بیلسک، سونوجونو اوخول‌لاردان و ژورنال‌لاردان آلاجاییق. بیرده مقاله‌مین ایلک سطرلرینده آمازون سیته‌سی و عرب دونیاسینا اشاره ائتدیم، اوردادا بیلیندی کی دونیادا ایندی دیجیتالی کیتابخانالار کیتابا بیر قورو متن یوخ بلکه‌ده بیر دیری متن کیمی باخماقدادیرلار. نه ایسه بو قونودا باشقا بیر مثل چکمه‌لی‌یم. اورمو کیتابخاسیندا دوکتور قافقازیا‌لی‌نین 6 جیلد ایران تورک ادبییاتی حاققیندا یازدیغی کیتاب پی‌دی اف فورمتینده یوکله‌نیب‌دیر. ایندی توتاق کی بیر اؤیرنجیسل درگی بو کیتابین سهند حاققیندا یازدیغی سؤزلری بیر اؤزل بؤلومده «سهند دوکتور قافقازیالی‌نین باخیشیندا» عونوانیندا یایماق ایسته‌ییر. اوندا ان آزی مجبوردور بونو ووردا تبدیل ائتسین (تبدیل اولسا) تبدیل اولماسا ایسه بونو پرینت آلیب نئچه گون بلکه نئچه هفته واختینی صرف ائده‌رکن اونو یئنیده‌ن بیلگی سایارا دوزسون. آمما بو کیتاب وورد فایلیندا یا ووردا آلینان پروگراملاردا یوکلنسه قضیه بام باشقا اولور. بوردا بیر آیری سورقو قاباقا چیخیر:

«دوکتور قافقازیالي‌نین کیتابی لاتین‌جادیر، بونو درگی‌ده یا وئبلاگدا یایماق اوچون بیز بونو پرینت آلیب سونرا کؤچوره‌ره‌ک بیر داها دوزمه‌لی‌ییک، بوردا بو کیتابین هانسی فورمتده اولماسی بیزه فرق ائتمه‌ز، سن نه‌ده‌ن بو کیتابی مثل چکدین؟».

بیز بوردا داها بیر اینقیلاب ایله قارشیلاشمیشیق: کؤچوره‌ن پروگرامی

بوردا دوکتور قافقازیالی‌نین کیتابیندان قوللانان ژورنالیست یا وئبلاگچی کؤچوره‌ن پروگرامیندان قوللانا بیله‌ر. البت یئنه بو شرط ایله کی کیتاب وورد یا ووردا آلینان پروگرامدا اولسون. بو پروگرام او کیتابین سهند شاعیره عایید اولان بؤلومونو ایکی – اوچ دقیقه اولار ـ اولماز عرب الیفباسینا کؤچوره‌‌جکدیر. آنجاق او متین یالنیز بیر دؤنه ائدیب ایسته‌ییر و اوچ یا دؤرد ساعات امکله 20 ـ 30 صحیفه‌لیک بیر یازی لاتین الیفباسیندان عرب الیفباسینا و استانبول تورکجه‌سینده‌ن، آذربایجان تورکجه‌سینه کؤچوروله‌جک‌دیر. بونلار البت هامیسی او زامان اولاجاقدیر کی بیز بیر دیری کیتابلا طرف حیساب اولاق، اولو و قورو کیتابلا یوخ.

اؤنجه‌ده اشاره ائتدیم کی ایراندا یاییملانان تورکجه کیتابلاریمیزین آز اولدوغونا گؤره بیز باشقا بیر فیکیر ائتمه‌لی‌ییک. ایراندا البت بیز تانی‌یان کیتابلاردان باشقا، بیر سیرا روس، آلمان و... تورکولوقلارین کیتابلاریدا فارسجایا چئوریلیب‌دیر. بونلاری دا بیز دیجیتالی کیتابخانالاریمیزا آرتیرمالی‌ییق.[1]

آمما نهایتده بیز تورکیه‌ده و آذربایجاندا یاییملانان و اینترنیته یوکله‌نن اؤنملی کیتابلاری کؤچوروب ان آزی اینترنیتده یایمالی‌ییق. دئمه‌لی کؤچوره‌ن پروگرامین قوللانساق، اؤزه‌لجه آذربایجان کیتابلاری چوخ راحاتجاسینا کؤچورولور. بو کؤچورمه‌ده یارانان بیر سیرا چاتاقلاری (موشکول‌لری) بیز ان آز زاماندا چؤزه بیله‌ریک، یانی ایکی یوز صحیفه‌لیک بیر کیتابی هر گون ایکی ساعات امکله اون ـ اون بئش گونون عرضینده ائدیت ائده بیله‌ریک. حال بو کی بیر کیتابین یالنیز تایپ ائدیب، بیلگی سایارا دوزمه‌سی نئچه بیر بئله واخت آپاراجاقدیر. بو گؤزله‌نیلمز ایمکانلار اؤنوموزده اولاراق بیز بونلاری قوللانماساق گله‌جک نسیللره هئچ بیر جاوابیمیز یوخدور.

سون سؤز اولاراق دئمه‌لی‌یم کی سی‌دی‌ده یایدیغیمیز کیتابلاریمیز ان آزی قونوسال (موضوعی) اولمالي‌دیر. مثلا اسکی تورکجه متن لر و سؤزلوکلر بیر سی‌دی‌ده، کیلاسیک آذربایجان یا عثمانلی یا چاغاتای دیوانلاری بیر سی‌دی‌ده و ها بئله...

یاشار تبریزلی دئمیشکن: ایندی کیمین نوبه‌سی‌دیر، کیم الینه قلم آلیب اونودولموش قونولاری خاطیرلاداجاق؟

. [1] یولداشلاردان بیریسی همت ائدیب بو کیتابلاردان بیر سیاهه الده ائتسه، بیزی اؤزونه بورجلو ائدیبدیر.