Dil--- ruhani hadisedi.

Eluca

Mutleqe Inam yaradicisi Asif Atanin ister ruhaniyyata,ister elme,siyasete, medeniyyete ve insan ile baqli olan her sheye oz inamindan doqan qiymeti vardir.Ve hem de butun meselelere ozunemexsus sherh verirdi.O cumleden dille baqli mueyyen fikirler yurutmushdu.

 Dunyada olan her bir canlinin oz dili var.Insan insan kimi oz dilinde danishir, heyvan da hemcinin.bezen deyirler dashin da dili var.Amma dashi dillendiren insandi, oz insani halini onun uzerine kocurerek.Amma ne heyif ki,Guney Azerbaycanda yashayan 35 milyonluq xalqimizin oz ana dilinde bir dene de olsun mektebi yoxdur. Eyni zamanda kerkukde yashayan 4 milyon, Suriyada yashayan 1 milyon, rusiyada yashayan 2 milyondan artiq ve dunyanin muxtelif olkelerine sepelenmish Azerbaycan turklerinin Ana dilinde ne heyif ki, bu gunki gune qeder ana dilinde tehsil almaq imkani yoxdur.tekce Shimali Azerbaycanda yashayan 8 milyonu cixmaq sherti ile. 23 sentyabr 2006 - ci ilde (Mehr ayinin 1 -de )Iran mekteblerinde ders ilinin bashlandiqi gundur.hemin gun Cenublu soydashlarimiz oz ana dilleri uqrunda mubarizeye qalxirlar.Bu munasibetle butun dunya Azerbaycanlilarini hemin gun oz haqq ishlerinden otru seslerini qaldirmalarini , bu mubarizeye qoshulmalarini isteyirem.

 Insan oz dilinde danishdiqca , nitqi deqiqleshir, her sozun inceliyini, shirinliyini tapib doqru- durust yerinde ishledir.Bu zaman sesinde bir aheng ve melahet, eyni zamanda musiqilik olur.Sesin oz sehri, sirri var.Her kes oz ana dilinde temiz danishanda , bu keshf olunur ve temiz saxlanilmish dil qorunub sabaha catdirilir.

 teqriben 15 il bundan qabaq Asif Ata ile dil haqqinda olan sohbetin bugunde aktualliqini nezere alib qisa sherhle diqqetinize catdiriram.Ola bilsin ki, oxuyan zaman bir basha onun fikirleri ile tam razi olmadiniz. bunu meqbul saymaq olar ve burda qeyri- adi hec bir shey yoxdur.Amma men eminem ki, Ata deyen fikirler tez ya gec ozunu doqruldur ve bezen ozu denish tessuf ki, duz cixir.

 Qeyd:Insanliq baximdan zidd fikir ve hadisele ucun "tessuf ki,duz cixir" -deyirdi Ata. tarixen bir milleti icinde eridib yox etmek shovenist milletlerin arzusu olub.bu sebebden de 'Besheri dil" meselesini bilerikden ortaya atiblar.

 Shovenizim- oz milletimi sevirem, diger milletleri ozumkine qurban verirem.Diger milletleri oz icinde eritmek isteyidir.

 Milletcilik --- oz milletimi sevirem, diger milletlere hormet edirem ve onlarin milli menafeyine toxunmuram.

 Azerbaycan xalqi milli meselede hemishe humanist olublar.Cox tessuf ki, bezen bu ifrat derecede olub ve milli leyaqetimize toxunub da.Hetta... milli dilimizi qorumaliyiq--- milli menliyimizden doqan. 15 il bundan evvel Asif Ata ile olan sohbetde de ilk sual vahid dil meselesi ile baqli olmushdur .O ise oz novbesinde bele cavab vermishdi: -Vahid dil meselesi ---Vahid besheriyyet meselesi kimi cefeng bir ideyedir.Besheri milletden tecrid etmek olmaz---surulik yaranar. Milletler ebedidir.Marksizmin eksine olaraq milletsiz besher olmayacaq, yoxsa o heyvanlashar. Milleti ikinci dereceli hadise saymaq ---marksizmin en boyuk gunahlarindan biridir. Millet muxtelifliyi ---Dil muxtelifliyi yaradir. Dil nizamlanmish , tezeden qurulmush fikrin tezahurudur.eger fikir cox vaxt nizamdan kenarda olursa, tam aydin olmursa, Dil vasitesi ile o qarishiqliq, nizamsizliq aradan qalxir.Idraka xas xususiyyetleri nizamlamaq dilde oz ifadesini tapir.Fikir dilden evvel yaranir.O, dilde mueyyen bir seviyyeye qalxir. Dil fikri becerir. Filiri en cox dil vasitesi ile catdirmaq olar bashqasina.Hec bir jest, hec bir mimika dili evez ede bilmez. Dil fikrin tezahuru ve unsiyyet vasitesidir.Dil-- fikrin tercumecisidir. Dilin imkanlari haqqinda Ata fikri. Dil hem de yaradiciliqdir.Ozunun xususi qayda-qanunlari var.Her bir dilin ozunun kok sozu var.Kok soz esasinda bash verir.Yaranir.Burada dil fikrin tezahuru olmer, tekce.isimler, feller bunlar mueyyen kok uste olur.Yaxshi olardi ki, dilcilik her dile mexsus kok sozleri tapaydi. Bedii dil haqqinda Ata fikri. bedii dil gozellik seviyyesinde olan dildir.Insan psixologiyasinin xususi tesiri var duyquya , texeyyule.bedii dil xususi dildir. bedii dil iki senetle uzleshir:Musiqi ve ressamliqla.Vezn, aheng, qafiye uste.Bunlar gozellik ucundur.Dil nesrde ressamliq ustedir-- resm eleyir. Dilin yaranmasi barede Ata fikri. Insanliq adlanan hal ki, var, insan bashladi o mahiyyeti ozunde dashimaqa --soxsuz oldu.Onun fikri jestlerde, imkanlarda qaldi.Lakin dilsiz fikir seviyyesi Insan ucun azliq eledi-- Insan fikrin dil bicimine kecdi. Fikir ozu de ruhanidir.Cemiyyetin rolu standartlashdirmadir.Dili ictimaileshdire bilmedi cemiyyet. Dil ictima hadise deyil, Ruhani hadisedir. Umumturk dili meselesine Asif Atanin fikri. umumturk dili yaranmasa, bizim istediyimiz turkculuk olmayacaq.Esirlerle ozbeklerin dili monqollashib, cetinleshib, qazax monqollashib, tatar monqollashib. osmanli ile qazax arasinda cuvashla uyqur arasinda ucurum var.Bu ayrilma neticesiz qalmayacaq.Eyni zamanda her bir dilin esasinda umumi elifba , dil yaratmaq lazimdir. Umumturk dilini yaratmaq isteyen gerek evvel oz dilini mukemmel oyrensin .Koklu sozler esasinda isim, sifet ve sair. yaratmaq olar. Ilk dovrler bir -birini anlamayacaq, elece de cuvashla uyqur ve bashqalari. Turan ideyasini erazi ideyasi kimi qebul etmiremRuhani birlik kimi qebul edirem.turanciliqi teze fovqeldovlet ideyasi kimi qebul etmirem Erazi turanciliqi ola bilmez, olke yeke olanda boyuk olmur. Her bir turk xalqinin dili qalir, onun turk dili qalir, inkishaf edir, eyni zamanda umumturk dili turk xalqlari arasinda umumi anlashma dili olur.nece ki, ereb dili, fars dili var. Biz demirik ki, alman dili, slavyan dilleri ve bashqalari leqv olunsun.Biz isteyirik ki, turkler birleshsin. Muxteliflik olmayan yerde vehdet yoxdur.Nece ki, gul baqcasinda muxtelif cur guller bitir, meshede muxtelif cur aqaclar bitir. Biz isteyirik ki, her bir balaca millet olmesin.muxteliflik olmasa, oluluk olar. Muxteliflikden tecridlik mezar oluluyudur. Tarixen bir milletin diger milleti yemesi vehshiliyi olub.Indi dunya uzerinde Qerb aqaliqi var, Amerika aqaliqi.Zahiren ise vehdetden sohbet gedir.Ruslar 12 esrde Oderden geldiler, Sherqi slavyanlar Oderde almanlarla yashayirdilar.duzenliklerde finlerle polevestler( qipcaqlar) yashayirdilar.ruslar assimlasiya etdiler, evlendiler onlarla, siyaset etdiler.Bir esirde o stepi ruslashdirdilar.Indi polevestler yoxdur.Finler qol kimi qalib, deryada saman copu kimi. Qeyd:Asif Ata ile olmush bu sohbet boyuk bir movzudu, men onu qisaltdim.Sadece sonda demek isteyirem ki, hem de yekun olaraq, Ata her bir xalqim , ister boyuk, isterse kicik olsun yashamasinin terefdari idi ve eyni zamanda her bir milletin oz ana dilini yashadib inkishaf etdirmesini isteyirdi.Onun fikirleri ile tam razi olduqum ucun bugun onu her kesin oxumasini arzu edirem.Hem de bu menim xalqimin bu gunki mubarizesine qoshulmaqimi bu yazi ile ifade edirem.