با ورود مواد آلاينده از ارمنستان ، رود ارس در آستانه فاجعه زیست محیطی قرار گرفته است

تبريز - مهرداد خوشكار مقدم: به دليل سيل ورود آلاينده هاى خطرناك توسط برخى كشورهاى همجوار رودخانه ارس، منابع مختلف از احتمال بروز فاجعه اى زيست محيطى طى سالهاى آتى در اين منطقه خبر مى دهند.
به اعتقاد كارشناسان زيست محيطى، گرچه تعدادى از سازمانها و ارگانهاى مسؤول، آلودگى هاى رود ارس را در حد غيراستاندارد نمى دانند اما با ادامه روند كنونى، اين رودخانه به همراه حوزه آبريز خود به كانون آلودگى هاى خطرناك تبديل خواهد شد.
«مهندس رحيم ميدانى» مديرعامل آب منطقه اى آذربايجان شرقى و اردبيل در آخرين مصاحبه خود در سال جارى ضمن تأكيد بر «محرمانه» بودن مسائل ارس گفت: «رودخانه ارس توسط برخى كشورها به خصوص ارمنستان آلوده مى شود كه پيگيرى هاى دستگاههاى مختلف داخلى تاكنون منجر به حصول نتيجه عملى نشده است.» وى در عين حال تأكيد كرد: «البته در حال حاضر وضعيت ارس نگران كننده نيست اما در درازمدت تجمع عناصر سنگينى در آب باعث ايجاد مسائل حاد در انسان و حيوانات و گياهان گرديده و احتمال جهش ژنتيكى نيز دور از ذهن نخواهد بود...»
در حالى كه اين مقام عالى سازمان آب منطقه اى استان به دليل «محرمانه» بودن گزارشات مربوط به ارس از ارائه توضيحات بيشتر خوددارى مى كند، كارشناسان اداره كل حفاظت محيط زيست  آذربايجان شرقى نيز نظراتى مشابه وى دارند.
يكى از مسؤولان آزمايشگاه اين اداره كل كه از آب ارس نمونه بردارى مى كنند در پاسخ به اينكه آيا آلودگى ارس در وضعيت نگران كننده اى است، بدون هرگونه توضيح بيشتر مى گويد: «اين سؤال بزرگى است كه فقط مسؤولان ارشد مى توانند پاسخگو باشند چرا كه مسائل ارس مخفى است و نتايج آزمايشها محرمانه است.»
در همين حال «مرادعلى ميرزايى» مديركل حفاظت محيط زيست آذربايجان شرقى در پاسخ به اينكه چرا موضوع رود ارس «محرمانه» بوده و به مطبوعات منتقل نمى شود، پاسخ مى دهد: «موضوع آنگونه كه شما فكر مى كنيد محرمانه نيست و شما مى توانيد در چارچوب مقررات در اين خصوص اطلاعات كسب نماييد.» او نيز در پاسخ به وضعيت آلودگى ارس و منشأ آن مى گويد: «ارس از طريق چند منشأ آلودگى فاضلاب صنعتى در ارمنستان آلوده مى شود اما «فعلاً» به وضعيت بحرانى نرسيده است.»
مهندس ميرزايى در ادامه تأكيد مى كند: «رودخانه مرزى ارس جزو ۵ رود مهم ايران است كه بايد به طور مداوم تحت پايش قرار گيرد. اين رود نيز در مسير خود توسط ۱۲ ايستگاه موجود در استان آذربايجان شرقى از نظر ميزان آلاينده ها كنترل مى شود.» گفتنى است، رودخانه ارس كه از كوههاى آرارات در تركيه سرچشمه مى گيرد با طى مسير ۳۰۰كيلومترى در استانهاى آذربايجان غربى و شرقى و اردبيل با اتصال به رودخانه بزرگ «كورا» در جمهورى  آذربايجان به درياى مازندران مى ريزد.
رود مرزى «ارس» در طول تاريخ همواره مهمترين شريان زندگى در منطقه شمال غرب كشور بوده و هم اكنون نيز به همراه حوضه آبريز خود يكى از مهمترين و متنوع ترين زيستگاههاى نادر كشور محسوب مى شوند كه هرگونه آلودگى در آن به سرعت در تنوع گياهى و جانورى و حتى به انسانهاى منطقه نيز تأثير نامطلوب خواهد گذاشت.
به اعتقادكارشناسان زيست محيطى، ادامه حيات جنگلهاى حفاظت شده ارسباران، كيامكى و آينالى كه محل پرورش گونه هاى منقرض شده اى چون گوزن قرمز ايرانى (مارال) و... است با سرنوشت رود ارس عجين شده است.
ارس كه در زبان محلى آذرى ها به «آراز» مشهور است نه تنها از نظر زيستى اهميت ويژه اى در  آذربايجان دارد بلكه به عنوان يكى از عناصر اصلى فرهنگ بومى - سنتى (فولكلور) اين خطه از كشور نيز محسوب مى شود. «آراز» را به عنوان مظهر صبورى، پاكى و زلالى به وفور در اشعار آذرى، باياتى هاى محلى و متون ادبى اين منطقه مى توان مشاهده كرد.
«مهندس حميد قاسمى»، معاون محيط انسانى اداره كل حفاظت محيط زيست  آذربايجان شرقى نيز با اشاره به اينكه ارس از مدتها قبل با فاضلاب هاى صنعتى منطقه مگرى ارمنستان آلوده مى شود، تأكيد مى كند: «گرچه در حال حاضر نگرانى ها در مورد ارس شديد نيست اما چون روند ورود فلزات سنگين به آب ادامه دارد به دليل ماندگار بودن اين مواد احتمال اشباع رود وجود دارد كه اين مسأله خطرناك خواهد بود.» به گفته وى، در آزمايشات صورت گرفته «فعلاً» هيچگونه بيمارى يا مورد خاصى در ۱۷ گونه آبزى موجود در ارس مشاهده نشده است.
قاسمى در ادامه مى گويد: «متأسفانه امكان ارائه اطلاعات بيشتر وجود ندارد اما وزارت امور خارجه، وزارت نيرو و سازمان حفاظت محيط زيست در حال انجام مذاكراتى هستند تامسأله منبع آلودگى هاى ارس حل و فصل گردد.»
از سوى ديگر در حالى كه وضعيت ارس از طرف ارگانهاى داخلى «فعلاً» نگران كننده اعلام نشده است اما سازمانهاى زيست محيطى بين المللى چون JEF و UNDP با ارائه طرحى مشترك با كشورهاى همجوار رود ارس طرح كاهش تخريب اين رود را ارائه كرده كه به پروژه بين المللى «ارس - كورا» مشهور شده است. اين طرح بايد با همكارى مشترك كشورهاى ايران، ارمنستان، گرجستان و جمهورى  آذربايجان به مورد اجرا گذاشته شود. اما جالب اينكه متولى پروژه مذكور در كشور وزارت نيرو عنوان شده و سازمان حفاظت محيط زيست ايران تنها به عنوان يك عضو و براى اظهارنظر كارشناسانه در كميته داخلى آن حاضر مى شود.
مهندس ميرزايى مديركل حفاظت محيط زيست  آذربايجان شرقى نيز در اعتراض به اين موضوع مى گويد: «سازمان حفاظت محيط زيست كشور به عنوان مهمترين نهاد مسؤول مسائل زيست محيطى بايد در اين كميته نقش فعال ترى داشته باشد نه اينكه كنترل امور از دست ما خارج باشد...» شايد از همين روست كه كارشناسان اين نهاد در مورد چند و چون پروژه بين المللى «ارس - كورا» اطلاعات بيشترى ندارند. معاون نيروى انسانى اين اداره كل با اشاره به اينكه اطلاعات ما در خصوص اين پروژه محدود است فقط به اين جمله اشاره مى كند: «پروژه فوق از سال۸۲ آغاز شده و گويا به همه موضوعات زيست محيطى چون كشاورزى، گياهى، جانورى و كليه مسائل مربوط به توسعه پايدار پرداخته است.»
***
گرچه مسائل ارس فعلاً محرمانه تلقى شده و از ديد مطبوعات به دور نگه داشته مى شود اما هرگونه تعلل يا عدم اطلاع رسانى به موقع ممكن است اشتباهات جبران ناپذيرى در پى داشته باشد. در همين حال به دليل همين عدم اطلاع رسانى شفاف در خصوص ارس حتى در بين كارشناسان نيز شايعاتى از قبيل آلودگى با مواد راديواكتيو را به وجود آورده است. با تمام اين شرايط مى توان با فعال تر كردن ديپلماسى و افزايش سطح آگاهى عمومى به موقع از بروز فاجعه اى زيست محيطى جلوگيرى كرد.