گوُنتای جاوانشیر

آذربایجان توَرک میللی کیملیگینده

اوَزئییر حاجی به یلی اؤرنه یی

  ایچینده کیلر:

1- گیریش

2- اوندوققوزونجو عصرین صونلاری و اییرمینجی عصرین اه ووه للرینده آذربایجان

3- اوزئییر حاجیبه یلینین اورتایا چیخیشی

4- کوراوغلو اوپئراسی

5- اوزئییر حاجی به یلی و گونئی آذربایجان

6- اوزئییر حاجی به یلی وتورک دونیاسی

7- سونوچ

1. گیریش

بیرئیلرین و اولوسلارین فیطره تینده تکاموُل دویغوسو مئوجوددور. اؤز یاپیسی (اساسی) اوُزه رینده گلیشمه یی و معنوی گئنیشله مه یی باشاران اولوسلار، یالنبز کندیلری اوُچوُن دئییل، بوُتوُن اینسانلیق اوُچوُن ده عقلی ، ذهنی ، صنعتسل بؤیوُمه اولاناقلارینی (ایمکانلارینی) ساغلامیش اولورلار. نه وار کی ، ائوره نسللیک یؤره سه للیکده ن باشلار. عینی ایمان کیمی. ایمان، تورپاقدان باشلاییب تانریدا بیتن بیر اخلاق، ایدراک، دوُشوُنجه یولو اولدوغو کیمی ، اینسانلیق دوُنیاسینداکی ترقی ده یؤره سه للیکدن باشلاییب بوُتوُن ائوره نی ایچه ره ن بیر گلیشمه سوُره جی  و تکاموُل یولودور. یعنی میللی کیملیگین گلیشمه سی ، ده ییشمه سی ، گئنیشله مه سی او کیملیگه منسوب اولان بیرئیلرین ذهنی ایمکانلارینی، قاوراییجیلیق گوُجلرینی آرتیردیغی اوُچوُن گئنل اولاراق اینسانلیغین موتلولوغونا قاتقیدا بولونماق دا میسر اولور. میللی کیملیگه منسوبییت دویغوسو ارشمیدوسون "دایاناق نقطه سینه" بنزه ر. یعنی بیر ائتنیک وارلیغا دایاناراق بوُتوُن اینسانلیغی ائتکیله مه یئته نه گی. ارشمیدوس "منه بیر دایاناق نقطه سی گؤسترین یئر کوُره سینی یئریندن ترپه دیم" دئییردی. ایچینده دوغدوغوموز و منسوبو اولدوغوموز کیملیگه دایانیلدیغی اؤلچوُده دوُنیا و اینسانلیق مدنییتینه ، ذکاسینا، معریفتینه، علمینه، صنعتینه قاتقیدا بولونماق  موُمکوُندوُر.                                                                                       

        توُرک میللتی ایسلامییته گیره رکن، عرب- فارس میللتلرینین تام ترسینه اولاراق هئچ بیر میللی پروژه سی اولمادان ایسلامی قبول ائتمه سوُره جی ایچریسینه گیرمیشدیر. حتی ایسلامین نه اولدوغونو بیلمه دن اونو قبول ائتمیشدیر. قرآندان ساده جه یانلیش سسله تیمله (تلففوُظله) "بسم الله الرحمن الرحیم" جوُمله سینی ازبر بیلیردیلر و بو گوُن ده بو شکیلده داوام ائتمکده دیر. 921- جی ایلده قاراخاتلی سولطانی ساتوق بوغرا دئولتین سیاسی منافعی ایجابی اسلامییتین حنفی مذهبینی قبول ائدر و آدینی دا دگییشدیریب عبدالرحمان قویار. دیلده ایلک یابانجیلاشما بو شکیلده باشلار. مارتین هایدگر؛ "زامان دیلدن عبارتدیر" ، " دیل اولوسون ائویدیر" دئییر. توُرک اولوسو زامانی (تاریخی) و ائوینی ایسلام آدی آلتیندا یابانجییا ، اؤزگه یه بوراخمیشدیر. آذربایجان توُرکلوُیوُ بابک خرمدین تیمثالیندا عرب اینانجیتا قارشی دیره نیش گؤستره ر. بابک مغلوب ائدیلدیکدن صونرا او دؤنه مه عاید بوُتوُن کیتابلار و بیلگیلر مسلمانلار طرفیندن یوخ ائدیلیر. شبهه سیز کی ، 23 ایل ایسلام خیلافتی ایله ساواشان دوُزه نلی بیر اوردونون اؤزوُنه مخصوص دیسیپلینی ،بو دیسپلینین یاسالارینی باریندیران کیتابلاری مئوجودموش. دوُنیانین اه ن بؤیوُک دئولتی ایله ساواشان ،آزقالا اونو دئویره ن و بیر خیانت صونوجو یئنیلن خورره میلیک البتته کی ، یالنیز ساواش پلانیندا دئییل هم ده مدنییت پلانیندا دا بؤیوُک بیر گوُج ایمیش. بیر نئچه قالا قالمیش او دؤنه مه عاید.  بو قالالارین معمارلاری بو علمی بیلگیلری نئجه و هاردان الده ائتمیشلر، نه اولدو او بیلگیلره؟   ایسلام صونراسی توُرک سیاسی تاریخی توُرکلوُیوُن ایسلام آدی آلتیندا اؤزوُنوُ یوخ ائتمه قرارلیلیغیدیر، اینتیهار عملییاتیدیر سانکی! بو سببدن ده توُرک—ایسلام سیاسی تاریخینه باخیلدیغیندا توُکه نمه ین توُرک میللی انرژیسی عرب— پارس دیللرینین، کیملیکلرینین و مدنییتلرینین گلیشمه سینه حصر اولونموش کیمی گؤروُنمکده دیر. محدود و دئوریلگن ایقتیدار گوُجوُنوُ الینده بولوندوران توُرک سیاسی تاریخی ، نا محدود و دئوریلمز مدنییت و دیل ایقتیدارینی عربلره و پارسلارا بوراخمیشدیر. بئله بیر سوآل اورتایا چیخیر: ایسلامین ماهییتینده می توُرک دوُشمنلیگی وار، یوخسا سوچ توُرکلرین ایسلامییتی قبول ائتمه شکلینده می اولموشدور؟ قرآندا و حدیثلرده میللت اولقوسونون (پدیده سینین) قبول ائدیلدیگی بللیدیر. دئمک کی پروبلئم بیر میللی پروژه اولمادان ایسلامییتی اؤنجه عرب کیمی ، صونرا دا ساپیق و مفعول شاه اسماعیلدن اعتیبارا  پارس کیمی قبول ائتمکدن قایناقلانماقدادیر. توُرک — ایسلام  تاریخی توُرک دیلی و مدنییتینی دئوره دیشی بوراخدیغی اوُچوُن، عرب— پارس میللیتچیلیگی محورلی ساختا ایسلام آنلاییشینا یئم ائدیلمیشدیر. آنادولودا آتاتوُرک بو یئم ائدیلمه سوُره جینی نیسبتا دوردورسا دا، دیگر توُرک یوردلاریندا هله ده داوام ائدیر. عرب میللییتچیلیگی مرکزلی سوُننیلیک و پارس میللییتچیلیگی مرکزلی شیعه لیک توُرک کیملیگینی دایما سؤموُرموُشدوُر. توُرک— ایسلام تاریخینده توُرک دیلی بروکراسی و علم دیلی اولاراق اؤز کؤکوُ اوُزه رینده گلیشمه دی. عرب میللییتچیلیگی مرکزلی  سوُننیلیک و پارس میللییتچیلیگی مرکزلی شیعه لیک طرفیندن توُرک دوُشمنلیگینی جاغریشدیران اونلارجا حدیث اویدورولدو. بو حدیثلرین گئرچکمیش کیمی آلقیلانماسی (درک ائدیلمه سی) اوُچوُن یوُز ایللر بویونجا تئوریک پلاندا تبلیغاتلار ائدیلدی. عرب میللییتچیلیگی مرکزلی سوُننیلیک و پارس میللییتچیلیگی مرکزلی شیعه لیک توُرک دوُشمنلیگینی تاریخ بویونجا گوُندمده توتماق اوُچوُن کتابلار یازدیلار. ائله بیر سوُره ج یاشاندی کی ، توُرک سیاسی ایقتیدارلاری دا بو یالانلارا اینانماغا باشلادیلار. توُرک— ایسلام ایرتیجاعسینین ذیروه سی اولان عثمانلیلار اؤز سویلارینا "اتراک بی ادراک" دئیه جک قه در کندیلرینی آشاغیلار بیر ذهنییت ایچینه گیردیلر.  ایسلام اؤنجه سینده خاقانلارین "ای توُرک بودونو..." خیطابه لرینین یئرینی ایسلام صونراسیندا  "ای ایسلام امتی..." خیطابه سی آلمیشدیر. توُرک میللتینین گله جه گینی، وارلیغینی و کیملیگینی گؤز آردی ائدن بو سوُره ج سیاسی ، حربی ، مدنی و دئولتچیلیک آنلامیندا بؤیوُک آتاتوُرکه قه در داوام ائتمیشدیر. اوزه للیکله موسیقی مدنییتی آنلامیندا اوُزئییر حاجی به یلییه قه در سوُروُب گئتمیشدیر. اوُزئییر حاجی به یلی ایله آذربایجان مدنیییت تاریخینده گوُنش کیمی دوغان و یئنی بیر اولوشوم ساغلایان سوُره ج آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن گله جه گینه هدف گؤسترمیش وآذربایجان توُرک موسیقی تاریخینی میللی بیر دوُزه ن و دیسیپلینه تابع توتموشدور. آذربایجان توُرک آیدینلارینی مجبور ائتمیشدیر ابونصر اوزلوق اوغلو فارابی ، بن سینا ، صفی الدین اورموی ، عبدالقادیر ماراغالی کیمی بؤیوُک موسیقی عالیملرینی و فیلسوفلاری عربلرین و فارسلارین  ته که لیندن (اینحیصاریندان) چیخاریب اؤز تاریخ و مدنیییت شعورونون آلتیاپیسی (زیربیناسی) کیمی آلقیللاسین (ایدراک ائتسین). بو باخیمدان آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن اولوسلاشماسی سوُره جینده  مدنییت شعورو آچیسیندان (زاویه سیندن) اؤزگوُوه نی (اعتیمادی) ساغلایان کیشی اوُزئییر حاجی به یلی اولموشدور. بو اؤنملی مسئله اوُزه رینه آراشدیرمالاریمیزی و تحلیللریمیزی سوُردوُروُروُک. بو مقاله آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن صنعت و دوُشوُنجه پئیغمبرلریندن بیری اولان  اوُزئییر حاجی به یلی یارادیجیلیغینا و چالیشما آلانلارینا (ساحه لرینه) فرقلی بیر آچیدان باخماقدادیر.                                                                                 

2- اوندوققوزونجو عصرین صونلاری

و اییرمینجی عصرین اه ووه للرینده آذربایجان

1795-جی ایلده آغامحمدخان قاجار ساوه یه یاخین اسکی بیر توُرک کندی اولان تئهرانی او دؤنه مده کی ستراتئژیک و گوُوه نلیک دوروموندان دولایی باشکند اعلان ائده ره ک قاجار- توُرک دئولتینین قورولما سوُره جینی صونا اه ردیرمیش اولور. آغا محمد دؤنه مینده بیر کورال ( قایدا) "قاجار یاساسی" آدیندا تصویب ائدیلمیشدیر. بو یاسایا گؤره ولیعهد و یا اؤلکه نی یؤنه ته جک صونراکی پادشاهین ساده جه بابا طرفیندن قاجار- توُرک سویوندان اولماسی یئته رلی دئییلدی، آنا طرفیندن ده توُرک سویلو اولماسی گره کیردی.قاجارییه نین قورولدوغو دؤنه مده کیچیک بیر چوجوق اولان عباس میرزایا آغامحمدخان چوخ گوُوه نیر و اونون بؤیوُک ایشلر گؤره جه یینه اینانیردی. بو اوُزدن بیر چوخ سفرلرینده، او جوُمله دن شوشایا هوُجوم زامانی اونو اؤز یانیندا بولوندورماقدا ایدی. صونراکی تاریخی اولایلار آغامحمدخانین حاقلی اولدوغونو ایثباتلایاجاقدی. آغامحمدخانین گوُجلوُ سیاسی ، حربی ایراده سی حئسابینا تاسیس ائدیلن "ممالیکی محروسۀ قاجار" دئولتی صونراکی دؤنه ملرده روسیه – قاجارییه آراسیندا اوزون سوُره ن ساواشلار صونوجوندا اراضیسینین بیر قیسمینی ایتیره ر. 1813 "گوُلوُستان" و 1828 "تورُکمنچای" آنلاشمالاری (معاهده لری) ایله قوزئی آذربایجان قاجارییه دن قوپاریلیب روسیه ایداره سینه کئچر. عباس میرزا آذربایجانی بیرلشدیرمک اوغرونا بوُتوُن آذربایجان خالقینی سفربر ائتسه ده ،موفق اولا بیلمز. عباس میرزا بو هدف اوُچوُن آذربایجان اوردوسونو قورار و ایلک دفعه اولاراق تاریخده آذربایجان آدینا و آذربایجانین بوُتؤولوُیوُ یولوندا سیلاحلی ساواش باشلادار.                                                                                            

           آذربایجان ایکییه بؤلوُندوُکدن سونرا گوُنئیده و قوزئیده فرقلی اورتام (معنوی محیط) اولوشماغا باشلار. زامان آخیشی ایچینده آذربایجانین هر ایکی طرفینده اؤنملی حادیثه لر اورتایا چیخار. آنجاق گوُنئی آذربایجانداکی اولوشوملار آرخادان زورلاما و یا کلاسیک پارس میللیتچیلیگینین دئتئرمینیست (جبری) باسقیلاری سببی ایله پارس میللی هدفلرینه گؤره بیر ایستیقامتده تظاهوُر ائدر. اؤرنه یین تبریز مرکزلی مشروطه حرکتی اصلینده کلاسیک پارس میللیتچیلیگینین مدرن پارس میللیتچیلیگینه اویوم ساغلاماسیندان باشقا بیر شئی دئییلدی . نتیجه اولاراق دا مشروطه فاشیزمی دوغوردو. رضاخان مشروطه نین یاواش- یاواش یئتیشدیردیگی  و آرزولادیغی بیر دئولت آدامی ایدی. چوُنکوُ مشروطه نین دیلی فارسجا و فیکری قایناغی دا شاهنامه ایدی. بو قایناقلار دا ایستر-ایستمز پارس فاشیزمینی دوغوراجاقدی. تبریز مرکزلی مشروطه حرکتی آذربایجانلیلارین کؤله لیک و اسارت اوغرونا ائتدیکلری قهرمانلیق ایدی. اسیر اولماق اوُچوُن، فارسین کؤله سی اولماق اوُچوُن مباریزه باشلامیشدی. عاقلسیز و هدفسیز ناخیرلارین، چوبانسیز سوُروُلرین عصیانی ایدی. مشروطه نین ظاهیری گؤزله گؤروُنمه ین، لاکین تاریخ و بصیرت گؤزوُ ایله گؤروُنن شعاری بو ایدی: "ردد اولسون آزادلیق، یاشاسین کؤله لیک و اسارت". بو ایستک ده گئرچکله شدی داها سونرا و آذربایجان پارس فاشیزمینین اساره تینه پرچیمله ندی. 19- جو عصرین صونلاریندان باشلاییب 20- جی عصرین ایکینجی اون ایللیگینه قه در یاتیریلان سیاسی و ایدئولوژی سرمایه لر رضاخانی اورتایا چیخاردی. مشروطه نین آذربایجانا بیر فایداسی اولا بیلمزدی، اولمادی دا. چوُنکوُ مشروطه میللی مفکوره دن یوخسون، میللی موسیقیدن، میللی ادبیاتدان، میللی هدفدن، میللی دیلدن و میللی روحدان محروم ایدی. بلکه تک- توُک آذربایجان و توُرک سئودالیلاری دا وار ایدی، لاکین بونلارین انرژیلری و سه سلری دویولاجاق سه وییه ده دئییلدی. فیکرا و حیسسا تشکیلاتلانمامیشدیلار. تبریز مرکزلی مشروطه میللی ستاتوس (موقعیت) و میللی شعور باخیمیندان مغلوب دورومدا ایدی. اونا گؤره توُرکوُن گوُجوُ پارسا فایدالی اولدو. او زامان اوُزئییر حاجی به یلی نین میللی روح و میللی اینسان تربیه ائدن موسیقیسی هله گوُنئی آذربایجانی سارمامیشدی. موسیقیسیز میللت و میللی حرکت اولا بیلمز. هر موسیقینین آچدیغی بیر یول وار. درین پسیکولوژیک و روحی تاثیری اولان بیر یول.  موسیقی گؤروُنمز بیر سیلاحدیر. فردین و میللتین روحونو ائله بیر زاماندا و مکاندا یاخالار کی، اونون تاثیریندن بوُتوُن بیر تاریخ دگیشمیش اولور. ایشته 1945- جی پیشه وری حرکتینین و صونراکی حرکتلرین اوُزئییر حاجی به یلی دئوریمی (اینقیلابی) ایله ارتباطدا اولماسی دولاییسی ایله میللی مضمونلو اولمالاری مقاله نین آخیشی ایچه ریسینده ایثباتینا چالیشیلاجاق مئوضوعدور.  قوزئی آذربایجان باشقا بیریازغینی (عاقیبیتی)  یاشاماقدا ایدی. دوُشوُنجه  گه له نکلری، داورانیش گه له نکلری آلت- اوُست اولوب دگیشتیگینده بیر چوخ حقیقتلر گؤروُنمه یه باشلار. بؤیوُک دوشونجه لر و دگیشمه لر اوزون تاریخی گه له نکلرین (عادتلرین) باسقیسیندان قورتاریلدیغیندا اورتایا چیخار. گه له نکلرین قیریلدیغی زامان توپلوملار یئنی و سیال بیر کیملیکله اؤزلرینی تانیملاماق زوروندا قالیرلار. مین ایللیک توُرک- ایسلام تاریخی قارانلیغیندا یایغین اولان گه له نکلر توُرک آیدینلارینی فارسجا یازماغا زورلاییردی. قوزئی آذربایجان روس ایداره سینه کئچدیکدن صونرا بو گه له نه گین عمروُنه صون وریلمیش ، بو چیرکین گه له نه گین چؤکوُش و  اؤلوُم زامانی گلمیشدیر. روسلار بو گه له نه گی اؤلدوُرمک اوُچوُن آذربایجانا یاردیمچی اولدولار. شیعه قاتیللرینین (مجتهدلرینین) آیدینلار حاققیندا چیخاردیقلاری اؤلوُم فتوالاری قوزئی آذربایجاندا کئچرلی اولمادی. آذربایجان شیعه قاتیللرینین الیندن قورتولوب نفس الا بیلمه فرصتینی الده ائتدی. بو وسیله ایله ده قوزئی آذربایجان اؤز میللی کیملیگینی تانییا بیلمیک اوُچوُن اویغون اورتاما گیرمیشدی. اورتام دگیشیکلیگی دوُنیایا فرقلی باخما ایمکانینی اورتایا قویدو. شیعه مجتهدلرینین فرقلی دوُشوُننلر حاققیندا چیخاردیقلاری اؤلوُم فتوالارینا روس اوردوسو "دور!" دئدی. "منیم تبعه می اؤلدوُره بیلمزسن، بورادا حقوق وار" دئدی.                                                                 قوزئی آذربایجان آیدینلاری، آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن اؤز کیملیگی ایله تماسدا بولونماسینی انگلله ین و فارس دوُشوُنجه طرزینی ایچه ره ن شاه ایسماعیلچیلیک (صفویلیک) و دین کیمی فاکتورلارین و خورافاتین باسقیسیندان جمیعتی قورتارماق اوُچوُن سئکولار بیر حرکت باشلاتدیلار. یئنیلیکلر گه له نه کلرین یوخ ائدیلمه سی ایله اورتایا چیخار. دوغرولار تاریخین باکیر آنلارینین محصولودور. اؤیله آنلار کی ،اینسان دوُشوُنجه سی گه له نه کلرین باسقیسیندان قورتولموش و اؤزگوُرجه دوُشوُنمه ایمکانینا صاحیبدیر. حقیقتین صوره تینه اؤرتوُلموُش گه له نکلرین قارا و چیرکین پرده لری ییرتیلمادان ، اینسان شعورو بوُتوُن دوغال ایمکانلارینی مزارا گؤمموُش اولور. مین ایللیک بیر زامان سوُره سی ایچریسینده ایران آدلانان بو اورتامدا، کؤتوُ و چیرکین گه له نه کلر ندنی ایله آذربایجان توُرکلوُیوُنوُن میللی اینتئلئکتی ، میللی انرژیسی عرب – پارس میللییتچیلیگینه خیدمت ائدن ایسلام آنلاییشی ایچه ریسینده محو ائدیلمیش، مزارا گؤموُلموُش،  باشقالارینین یوُکسه لیشی اوُچوُن قایناق حالینا گلمیشدیر.                                                                                  

 قوزئی آذربایجان بو چیرکین اورتامدان آیریلمیشدی.  بو آیریلیش میللی روحون یوُکسه لیشینه سبسب اولاجاقدی. آخوندوفلا باشلایان میللی دیلده یازما  گه له نه یی میللی- معنوی اینتیباها زمین یاراتدی. بو معنوی تکاموُل حیاتین بوُتوُن قاتلارینی احتیوا ائتدیگی اوُچوُن ایستر- ایستمز موسیقی پلانینا دا داشیناجاقدی. بو میللی ذؤوقوُ، میللی تمایوُلوُ موسیقیده گئرچکلشدیره ن اوُزئییر حاجی به یلی اولاجاقدی.            

3-اوزئییر حاجیبه یلینین اورتایا چیخیشی

          ایفاده ائدیلدیگی اوزره قوزئی آذربایجاندا فرقلی بیر گلجک اوغرونا آذربایجان آیدینلاری فیکری، معنوی و اخلاقی فعالییتلر ایچریسینه گیرمیشدیلر. گونئی آذربایجان آیدینلاری (م. شبیسترلی، روشدیه و بارماق سایی اینسانلار ایستیثنا اولماق اوزره) آذربایجانی ایرانا پرچینله ییب، کندیلرینی آزذربایجانلی- تورک کیملیگی ایله دئییل، سویوت (مجرد) و آنلامسیز ایرانلی کیملیگی ایله تانیملادیقلاری حالدا قوزئی آیدینلاری آذربایجان جغرافیاسی نین بیر سیاسی مکان اولماسی و آذربایجان تورک میللی کیملیگی نین تثبیتی اوغرونا بوتون فیکری، ذیکری و حیسسییاتلاری ایله حیثییتلی بیر مجادیله آپاریردیلار..  

          قوزئی آذربایجانداکی میللتلشمه اوغرونا وریلن مجادیله و فیکری ساواش گئرچکدن ده بؤیوک بیر حماسه دیر. بو قوتسال داوانین ساییسیز بؤیوک اردملری و ارنلری واردیر، لاکین بو مقاله نین قونوسو اوزئییر حاجی به یلینین یارادیجیلیغی و داواسیدیر. 

          اوزئییر حاجی به یلیدن اؤنجه آذربایجان تورک موسیقی صنعتی ابونصر اوزلوق اوغلو فارابی، بن سینا، شمس تبریز ، صفی الدین اورموی، عبدالقادیر ماراغالی، میر محسون نواب، میرزه فرج، میرزه محمد حسن کیمی بؤیوک شخصییتلر یئتیرمیشدیر. بو بؤیوک اینسانلار سویوت ایسلام دوغوسو موسیقیسینین  گلیشمه سینی، گئنیشله مه سینی جیددی شکیلده ائتکیله میشلر. اوزئییر حاجی به یلی ایله باشلایان یئنی بیر چاغ آذربایجان موسیقیسی اولاراق تاریخه کئچر و میللی روحون اویاریلیشینا، اویانیشینا، میللی روحون یوکسلیشینه تکان وریر.  

          اوزئییر حاجی به یلی ایله باشلایان آذربایجان موسیقیسی کلاسیک آذربایجان موسیقیسی ایله قییاسدا فرقلی ائوریم ائوره لری یاشاسا دا، یالنیز بو ائوریم ائوره لری اسکیلره دایانان آذربایجان موسیقیسیندن ده تام سویوتلانمیش (تجرید ائدیلمیش) شکیلده گلیشمه میشدیر. رسولزاده بو قونو ایله ایلگیلی چوق گوزل بیر تثبیتده بولونماقدادیر:  " اوممتچیلیک تاریخی مسلمان میللتلری نین اورتاق مدنییتیدیر. میللتلئشمه سورجینده و میللییتچیلیک آشاماسیندا هر میللت بو اورتاق ده یر و مدنییت اوزه رینه یاتیردیغی معنوی یاتیریمینی (سرمایه سینی) گئری آلماق، کندی میللی مدنییئت شعورونون بیر پارچاسی یاپماق زوروندادیر" .  بو سببدن اوزئییر حاجی به یلینین موسیقی آنلاییشینین کؤکو ساده جه تورک ایسلام تاریخینه دایانماماقدادیر، ایسلام اؤنجه سی آذربایجان و آسیا موزیک تاریخینی و کئیفییتینی ده ایچرمکده دیر. 

          شرق موسیقیسی ایچریسینده کااوتیک(قاریشیق) بیر حیات سوره ن آذربایجان موسیقیسی، اوزئییر حاجی به یلینین دئوریملری ایله