ABBAS Atilay
Fransız
mütəfəkkiri Jan Jak Russo dövlətin necə yaranma formalarını
təhlil edərkən İctimai müqavilə
nəzəriyyəsini üzə çıxardı. İndiyədək
dövlətin yaranma zərurətini ən mükəmməl formada
təhlil edən nəzəriyyə hesab olunan İctimai müqavilə
nəzəriyyəsi mütəfəkkiri lokal fransız
kimliyindən alıb kosmopolit bir dahiyə çevirdi.
İnsanları
bir-birinin düşməni hesab edən Russonun fikrincə
cəmiyyət daim bir-birinə qarşı amansız və yırtıcı
qurd simasındadır. Beləki, insanların bir-birinə qarşı
təhlükəsizliyini, mülkiyyət toxunulmazlığını
təmin etmək üçün bir tənzimləyici mexanizmə ehtiyac
var idi. Bununla da insanlar şəxsi təbii haqlarının müəyyən
hissəsindən imtana etməklə İcatimai müqavilə
əsasinda dövlət deyilən bir mexanizm yaratmağa müvəffəq
oldu. Russo bundan sonra insanlar rahat yata bilərlər, çünki artıq
onları bir-birinin caynağından qurtaran bir mexanizm var
deyirdi.
Russonun
dövlət mexanizmi yaranmazdan əvvəl cəmiyyət arasında
hamı tərəfindən istisnasız qəbul olunan tabular,
etik normalar, davranış qaydaları və ən maraqlısı
isə gündəlik həyatımızda da tez-tez adını eşitdiyimiz
insanların birgə
sanksiyalaşdırdığı cəza
tədbirləri-icatimai qınaq metodları var idi.
Bəzən qüsurlu, bəzən də təsirsiz və
nətizəsiz olan bu cəza sistemləri dövlət
mexanizminin yaranmasına qədər insanlar arasında ən
əhəmiyyətli tənzimləyici vasitələrdən
biri olmuşdur.
19-cu
əsirdə Şimali İrlandiyada ingilis sahibkar Boykotun işçilərin
əmək haqlarını qaldırması
tələblərinə biganə qaldığı üçün onun
yaşadığı şəhərdə cəmiyyət
tərfindən təcrid edilməsi və müflisləşərək
İngiltərəyə qayıtması (boykot termini
məhz onun adı ilə bağlıdır), İngilis müstəmləkəçiliyinə
qarşı mübarizə aparan Nehrunun insanları ingilis mallarına
biganə qalmasına səsləməsi və s.-lər ictimai
qınağın dövlət-in yaranmasından sonra da mövcud
olduğuna və bəzən dinc mübarizə üsulu kimi əhəmiyyətli
nəticələr əldə etməyin əvəzolunmaz
forması kimi istifadə olunmasına tez-tez rast gəlmək mümkündür...
İctimai
qınaq və dinc mübarizə metodlarına bizim
cəmiyyətdə misal axtarmaq olduqca çətin və cansıxıcıdır.
Yalnız siyasi səhnədə deyil, cəmiyyətin bütün
sahələrində, ailə quruluşlarından tutmuş,
təhsil ocaqlarına qədər, uşaq evlərindən
tutmuş yüksək dövlət orqanlarına qədər bu dinc
metodlarla cəmiyyətdə inqilab edəbiləcək
sahələr və dünya praktikasından seçəcəyimiz
kifayət qədər üsullar mövcuddur. Sadəcə bu mübarizə
metodlarını tətbiq edəcək müxtəlif ideologiyalar
ətrafında birləşən insanların könüllü
birliklərinə ehtiyac var, o da ki bizdə yox...Azərbaycan
cəmiyyətində tətbiq edə biləcək bəzi
dinc mübarizə metodlarından misallar:
1.
Fransada Nasist işğalından sonra qurulan Almaniya meyilli
Vitchi hakimiyyəti dövründə
hakimiyyətin propoqandası rolunda iştirak edən
cəmiyyətdə tanınmış adamlara, siyasətçilərə,
sənət adamlarına, müğənnilərə, bu riyakar
təbliğatı təhsil ocaqlarında həyata keçirən
müəllimlərə və cəmiyyətin müxtəlif üzvlərinə
qarşı gənclər tərəfindən analoqu olmayan bir
mübarizə metodu seçilmişdir. Beləki, əvvəlcədən
nəzərdə tutulmuş şəxsi gizli formada yaxlayaraq başlarını
qırxır və bu yolla onları cəmiyyətdən
təcrid edirdilər. Başı keçəl olmaq artıq
hakimiyyətə yaltaqlıq, millətə dönüklük,
vətənə xəyanət, nasistçilik anlamına gəlirdi.
Qeyri-legitim nasist meyilli Vitchi hakimiyyətinə xidmət
edən şəxslərə qarşı seçilmiş bu adekvat
tədbir o qədər populyar olmuşdu ki, hətta müharibədən
sonralar belə çoxları həmin illərdən qalan istehzadan
qorxaraq başlarını qırxmazdılar;
2.
Məşhur İngiltərənin Beatles (Bitils) qrupunun
70-ci illərdə çıxan Let it be adlı albomu Avropada
və dünyada həmin illərdə ən çox satılan albom sıralarında
ilk yeri tutaraq bir rekora imzasını atdı. İngiltərədə
olduğu kimi başqa ölkələrin də əyləncəli
radiolarında ən çox dinlənilən və arzu edilən
mahnılar həmin albomun mahnıları olduğundan artıq
Beatles qrupunun üzvlərini yalnız yaşadıqları
Liverpul sakinləri deyil bütün dünya tanımağa başlamışdı.
Heç təsadüfi deyil ki, təkcə B. Britaniyada həmin albomun
2 mil. nüsxəsi satılmışdı...Amma bu albomun
gətirdiyi sevinc çox sürmədi. Beləki, qrupun üzvlərindən
Con Lenon London radiolarının birində aparıcının
albomla bağlı sualına Artıq biz Hz İsa peyğəmbərdən
daha artıq məşhuruq cavabını verərək
dinləyiciləri və qrupun fanatlarını şok etmishdi.
Amma fanatların adekvat tedbiri daha gözlənilməz olmuş
və qrupun adını yenidən media manşetlərinə çıxartmışdı.
Beləki, bütün dünyada Beatles fanatları 1 mil-a
qədər həmin albomun nüsxələrini nümaişkaranə
yandırmışlar. Sonradan qrup üzr istəməyə
məcbur olsa da, bir cümlə məşhur qrupa baha başa
gəlmişdi;
3. Fransada bir neçə
tələbənin polis tərəfindən həbs edilməsi
bütün Fransanı, sonra isə Avropanı lərzəyə
gətirən 68,MAY tələbə hərəkatının
əsasını qoydu. Beləki, Fransa ordusunun Vyetnama hərbi
müdaxiləsinə müxalif 5 tələbə divarlara anti-müharibə
plakatları və şəkilləri yapışdırarkən
polis tərəfindən həbs edilmişdi. Bir neçə gün
sonra isə həmin tələbələrin oxuduğu Sarbonna
Universitetinin İntizam komitəsi insidentdə adı hallanan
tələbələrlə bağlı toplaşarkən
Universitet tələbələr tərəfindən işğal
edilmiş, ardından bir neçə universitetin də bu aksiyaya qoşulması
nəticəsində Universitetlərdə (əslində
isə cəmiyyətdə) geriçilik və yaşlı
təfəkkürə, bürokratiyaya qarşı Ümümfransa tləbə
qiyamı baş vermişdi. May ayının ortalarında
tələbə hərəkatına Fəhlə Həmkarları
İttifaqı da qoşulduqdan sonra hakimiyyəti daxili siyasi böhrana
salan ümümfransa tətilləri başlamış və qısa
müddətdə tətilçilərin sayı 15 mil-a çatmışdı.
1968-ci ildə fransız tələbələrin başlatdığı
inqilabi tələbə hərəkatı tariximizin ən uğurlu
və mütəşəkkil tələbə hərəkatı
olmuşdu. Bir neçə tələbənin başlatdığı
bu yenilikçi hərəkatın Fransanı qısa müddətdə
bürüməsi onların seçdiyi mübarizə metodlarının
sayəsində idi. Onlar mübariz fikirlərini xalqa, xüsusən
də gənclərə çatdırmaq üçün birbaşa
kontaktlardan, divar yazılarından, divar qəzetlərindən,
afişalar, karikaturalar, fəhlələrə ünvanlanan bülletenlərdən,
bildirişlərdən, hətta qaçaq radiodan da
səmərəli istifadə edirdilər. Amma bu metodlardan
ən effektlisi təbii ki, divar kağızları və afişalar
hesab olunur. Fransanın müharibə vəziyyətində olmsı
ilə əlaqədar olaraq KİV-in dövlət nəzarəti
altında qalması gənc tələbələri öz
təbliğat informasiyalarını kütləyə sürətlə
çatdırmaqda bu vasitələrdən istifadəyə sövq etdi.
Nəticəsi isə böyük oldu. Maraqlısı burda idi ki,
bəzən bu divar kağızlarının, afişaların
müəllifləri yenilikçi tələbələrlə
həmfikir olan elə gənc müəllimlərin özü idi.
Həmin divar afişalarından bəziləri: Ey
müəllimlər, siz elə sahib olduğunuz
mədəniyyət (kultur) qədər köhnəlmisiniz,
Diqqət! Diqqət! Radio yalan danışır..., Hər
şey mümkündür, qadağaya qadağa,
İnqilab səni sevirəm, Polisin mediaya nəzarəti
evimizə və ailemizə nəzarətdir
və s...
Yuxarıdakı abzasın
sonuncu cümləsi bizim cəmiyyət üçün necə də uyğun
gəlir. Elvin Toflerin Medianı idarə edən
cəmiyyəti idarə edir sitatının bənzəri
olan belə cümlələrin mahiyyətini biz nədənsə
anlamırıq. Çünki bizdə hər şey bir başqasından
kopyalamadır, plaqiyatdır. Bunu asanlıqla edə bilirk,
sadəcə normal cəmiyyətin düşüncə tərzini,
təfəkkürünü, real hərəkət mexanzmini kopyalaya
bilmirik. Dahi Russonun da İctimai müqavilə əsasında
təhlil etdiyi dövlət quruculuğu-nu (statement) kopyaladıq,
sadəcə kopyaladıq-mahiyyətinə və məzmununa
fikir vermədən. Başa düşmədik ki, (indi də düşmürük)
Russo təhlilinə bir ömür həsr etdiyi İctimai müqavilə
ilə insanları inandırmağa çalışırdı ki,
dövlət sənin məhsulundur və sənə xidmət
etməsi üçün SƏN onu yaratmısan.
Kopyalaya və olduğu
kimi tətbiq edə bilmədiyimiz bir şey də var:
Vətəndaş Cəmiyyəti, normal cəmiyyətin
ictimai qınağı və dinc mübarizəsi. Çünki
bizdə topluma cəmiyyət demək olmur. Normal toplumlar
məlum iqtisadi formasiyaları birər-birər yaşayıb,
hər formasiyada müəyyən düşüncə və
təfəkkür əxz edərək müasir dünyada qlobal
cəmiyyətin bir hissəsinə çevirilsə də, bəzi
Şərq xalqları kimi bizlər də heç bir tarixi formasiyanı
tam yaşamadan (ibtidai icma quruluşu istisnadır) müasir qloballaşan
dünya ailəsi-ndə lokallıqdan yaxa qurtara bilmir və
doya bilmədiyimiz formasiyaları lokal olaraq yaşayırıq.
Asanlıqla görə bilərik ki, Azərbaycanın qərb
hissəsi, xüsusilə NMR quldarlıq quruluşunu, aran
hissələr feodalizm dövrünü, sənayenin təmərküzləşdiyi
paytaxt isə vəhşi kapitalizm-in ilkin epoxasını
xarakterizə edir. Əgər Qərb cəmiyyətini
ideologiyalar parçalayıb onu spesifik formada inkişaf etdirir,
cəmiyyəti rəngləndirirsə, həmin missiyanı
bizim toplumda yuxarıda qeyd etdiyimiz müxtəlif formasiyalara uyğun
qeyri adi düşüncə tərzi həyata keçirir. Əgər
belə olmasaydı kim eşşək , biz də ona palan,
bacarana baş qurban, dünya yağlı bir quyruqdur, əhsən
onu yeyənə kimi orta əsrlərin Azərbaycanını
xatırladan zərb məsəllər indi də dilimizin əzbəri
olmazdı.
Məhz buna görə də
yuxarıda müəyyən dövrlərdə baş vermiş dinc
mübarizə metodları bizim üçün sadəcə misal olaraq
qalacaq. Bəli, biz heç vaxt hakimiyyətin propoqanda və
təbliğat maşınının hissələri olan
fərdlərin, qrupların - sadə zəhmətkeşdən
tutmuş tanınmış müğənnilərə
qədər bir çoxlarının başlarını qırxıb
cəmiyyətdən təcrid edə bilməyəcəyik.
Bəli, İt is time, Satisfaction, Stairway
to Heaven,
YOX, Mən Şərəm kimi mahnıları deyil,
gic-gici mövzular üzərində palatka mahnıları oxuyan
müğənniləri boykot edə bilməyəcəyik. Çünki
bizi fransız 68, may, Tiananmen meydanında bir gündə 7
mini kommunist hakimiyyəti tərəfindən güllə-boran
edilən Pekin
tələbələrindən-gənclərindən çox şeylər
ayrır. İnanmırsınız? Onda siz deyin, hanı
universitetlərimizin divarlarında
Cənab müəllimlər, Rədd olun!!! Sizdən bezmişik...
şüarı yazan, rektorun tələbələr
tərəfindən seçilməsini istəyən bir neçə
gəncin 68, may-da olduğu kimi rektora zərfin içində
geyinmiş alt paltarları poçtalayan tələbələri? Göstərin
mənə 89-cu ildə daha çox demokratik azadlıqlar istyən
çinli gənclərin Tiananmen meydanındakı nümaişini dağıtmağa
gedən tank kamvoyunun qarşısında duraraq trafiki durduran 19
yaşlı tələbənin Azərbaycandakı
prototipini...Bacarmazsınız, bəylər...Çünki biz onları
hələ kopyalaya bilməmişik...