Güntay Cavanşir

Milli hərəkətdə evrim (təkamül) və devrim (inqilab) fenomenləri.

Güney Azərbaycanda milli həyat duyğularının ortaya çıxdığı bir ortamda bu duyğuların düşüncə planına daşınaraq teorik zəmində ələ alınma, təhqiq olunma zərurəti də hiss olunmağa başlamışdır. Həm maddi, həm də mənəvi planda türk ruhunun öz ayaqları üstündə durması geniş miqyaslı güvən ortaya qoya bilər. Güney Azərbaycanda milli dirəniş hərəkətinin iki istiqaməti görünməkdədir: 1. Devrimsəl (inqilabi) istiqamət. 2. Evrimsəl (intibahi, təkamüli)  istiqamət. Devrimsəl enerji, hərəkəti irəliyə doğru aparmaqda ikən, evrimsəl istiqamət, milli hərəkəti fikri, fəlsəfi planda dərinliklərə doğru sövq etməkdədir. Milli hərəkətin devrigən (aşırıcı) və evirgən (təkamül verici) imkanları arasında vəhdət nizamı mövcuddur. Bunlar bir bütünün parçalarıdır. Devrimsəl hərəkət, təşkilatlanmağı və düşmən planlarını devirməkdə bütün milləti səfərbər etmədiyi bir örgüt çatısı altında bir araya gətirməyi  nəzərə alarkən, evrimsəl devingənllik (hərəkətlilik) qurtuluşun fəsəfəsini, milli azadlığın üfüqlərini şərh etməklə mükəlləfdir (görəvlidir). Devrim, müşəxxəs bir hədəfi izlərkən, evrimin miqyası mücərrəddir. Ədəbiyyat, rəssamlıq, musiqi, fəlsəfə, tarix kimi bütün sahələri evrim öz içinə almaqdadır. Evrim sürəcində bir çox doqmalar, ehkamlar muhakimə edilib millətin davranışından və ağlından çıxarılır. Milli hərəkət, bir devirdən başqa bir devirə keçiş anlamındadır. Bu keçiş mərhələsində iki əngəl var: 1. Milləti köləlikdə saxlayan dini və ənənəvi əngəllər. 2. Millətin bütün varlığını inkar edən fars əngəli. Hər ikisi ilə də eyni miqyasda mübarizə gərəkir. Bu da həm təşkilatçılıq, həm də fikir planında davamlı yetkinləşməni icab etməkdədir. Bir sürü suallar öz cavabını tapmazsa, təşkilatlanmaq da axsaqlıqla davam edəcəkdir. “Biz eyni qədər, tale ətrafında birləşmək” ifadəsini nəzərə aldığımızda hansı siyasi məkan terminindən yararlanmalıyıq? Bu günə qədər bu sualın cavabı “İran” olaraq olmuşdur. Bu gün onun yerinə keçmiş olan “Azərbaycan” ifadəsi hansı siyasi, mədəni, tarixi anlamları çağrışdırmaqdadır?

                 “İran” sözünün özünə məxsus bir keçmişi və ehtiva etdiyi tarixi mahiyyəti vardır. Bu mahiyyət də bundan ibarətdir ki, bu məkanda müxtəlif millətlər yaşadığı üçün və fars kimliyi, özəlliklə son yüz ildə hakim və əzən güc olduğundan, hər türlü yeniliyə, çağdaşlığa bu siyasi məkan qapalı olmuşdur. Çünkü hər tür yenilik ölkənin bütünlüyü üçün təhdid kimi görülmüş və basdırılmışdır. Əslində isə doğru olan da elə budur. Yəni “İrani” kimlik bundan sonra da qalacaqsa, o zaman hər növ çağdaşlığa qapalı qalmalıdır. Lakin qapalı sistemlər uzun ömürlü olmurlar. Əgər bir sistem öz çevrəsi ilə enerji alış-verişində bulunmursa, o zaman o sistem öz içindən çökər, dağılar. Bunun örnəyini keçən əsrdə bir çox ölkələrin timsalında, özəlliklə Sovetlər Birliyi örnəyində gördük. Demək ki, “İran” və “irani” kimlik durğun ya da statik bir sistem kimi bilinməkdədir. Yəni həyat şəklinin mahiyyəti dəyişməyən bir sistemdir. Açıq sistemlər öz istiqrarını qoruyaraq daima dəyişim və transformasion içində olur, ətraf mühitlə enerji alış-verişində bulunur, evrənlə geniş ilişki qururlar. Bu üzdən də bu sistemlər dinamikdir, səyyaldır, dirənişli və dağılmazdır. Zamana uyum sağlamayan canlılar və sistemlər öz içlərindən dağılırlar. Bu baxışdan yola çıxaraq bir dəyərləndirmədə bulunursaq, hər iki halda “İran” və “irani” kimliyin labüdən tarixdən silinəcəyi öngörülməkdədir. Yəni İran evrənə (dünyaya) inteqrasion olsa da dağılacaq, inteqrasion olmasa da, öz qapalı sistemli həyatını sürdürməkdə qərarlı görünsə də dağılacaqdır. Elmi, tarixi verilər belə bir gerçəyin ortada olduğunu isbatlamaqdadır. Bu coğrafiyalarda oluşmuş klassik türdən tarixdən, ölkənin bütünlüyünün qorunması üçün heç bir enerji gəlməməkdədir. Səfəvilər, Qacarlar dönəmi artıq qapanmış tarixdir. Dünayada yeni devir başlamış və o türdən tarixi həyat şəklinə yer buraxılmamışdır. Digər tərəfdən, o tarixlərdən miras qalmış və günümüzdə milli məfkurənin altyapısını təşkil edəcək heç bir dərin mənəvi dəyər mövcud deyildir. O dönəmin nostaljisi içində duyğulanıb duranların duyğularını modern dünya dağıdır. Çağdaş bir türkçü, Osmanlı, Səfəvi kimi düşünə bilməz. Düşünə bilməz, çünkü o dönəmlər düşüncə axımı olmaqdan ziyada  inanc axımına məkan olmuşdur. O dönəmlərə aid düşüncə fərqliliyi bulmaq çətin məsəlidir. O dönəmlərin özəlliklərindən birisi də düşüncələri məhv etmək, söndürmək olmuşdur. O dönəmlərdən miras qalan “dini” dəyərlərdir ki, aydınlanma sürəci davam etdikcə tarixə gömüləcəkdir.  Sürülər şəklində zəncir vurub, camilərdə qoyun kimi mələşmələr, ağlaşmalar mədəni insana yaraşmayan davranışlardır. Tarixə dəfn olması gərəkən bilgisizliyin, cəhalətin çirkin görünüşüdür. XVII əsr Fransa aydınlanmasında dini doqmalara, dini hökmlərə qarşı sərt hücum edən Didro deyirdi: “Tanrı, ona  inananların düşündükləri kimi isə, belə bir Tanrının olmaması daha yaxşıdır.”

Güney Azərbaycanda etnik təmas fərqli səviyyəyə yüksəlmişdir. Təmaslar, mahiyyəti etibarı ilə əskilərə bənzəməməkdədir. Bu fərqlilik etnosun fərqli həyəcan, fərqli dünya görüşü daşımasına səbəb olmuşdur. Həyəcan, dünyaya baxış, davranış olaraq etnosun dərin və geniş bir sürəcdən keçdiyinə şahid olmaqdayıq. Etnosların istiqamətini bəlli edən sahib olduğu həyəcan və düşüncələrdir. Bu həyəcan və dünyagörüşü türk tarixini gəldiyi istiqamətdə deyil, fərqli istiqamətdə hərəkətə sövq etməkdədir. Əskidən mövcud olan, bu gün isə çökmüş köhnə həyəcanlar və dünyagörüşü türk toplumunu bugünkü sevimsiz duruma gətirmişdir. Əgər ortada əsarət mövcud isə, bunun bir ucu düşmənlə, digər tərəfi millətin öz tarixi ilə bağlıdır. Əsarətdə qalmada millətin özünün də suçu var. Ən böyük suç isə heç bir milli projə olmadan dinləri kor-koranə qəbul etmək olmuşdur. Bu üzdən də Güney Azərbaycan Milli Hərəkətinin iştirakçıları soy olaraq əski nəslin davamı və dünyagörüşü, həyat duyğuları və həyacan olaraq bam-başqadır. Modern dünyadaki sürətli evrim (təkamül) Güney Azərbaycana da öz təsirini göstərmişdir. Zamanla dünyanı içinə alan modernizasion dalğaları Şərq ölkələrini də etkiləməyə başlamışdır. İslam Şərqinin dirənişinə rəğmən insan haqları müvəffəq olmaqdadır. Bu ortamda Güney Azərbaycanın türkçü zehniyyəti də sekular dünyayla təmas nəticəsində gerçək anlamda çağdaşlaşmışdır. Bu çağdaşlaşma evrimində (təkamülündə) milli hərəkətin devirəcəyi iki əngəl var: Güney Azərbaycanın içində milləti öz içindən yeyən daxili tabular (yasaqlar), dini əngəllər və fars faşizmi. Yəni milli şüurun evrim sonucu birikdirdiyi güc iki istiqamətdə devrimə həsr olunmalıdır. Evrim sonucunda “dost” və “düşmən” məfhumları dəqiqliyi ilə müəyyənləşir. Ancaq şübhəsiz ki, əskilər bütünü ilə tarixə gömülməz. Millətlərin tarixi həyatında dəyərlər mahiyyət etibarı ilə dörd qismə ayrılır: 1. Ölən gələnəklər. 2. Dəyişən gələnəklər (transformasiona, təhəvvülata uğrayan gələnəklər). 3. Gəlişən gələnəklər 4. Yaşayan gələnəklər. Zatən bu səyyaliyyət olmasaydı, təkamülün, ictimai planda tərəqqinin də bir anlamı olmazdı. Evrim, o zaman gerçəkləşir ki, bir yenilik əskidən var olanı ya devirir, ya transformasiona uğradır və yeni gerçəklik ortaya çıxır. Təkamülün dialektikası olaraq da anlamaq mümkündür bu hadisəni. Bu anlamda gəlişən və yaşayan və zamana uyum sağlayan dəyərlərin ictimai şüurda canlı qalmasını sağlamaqda digər bir zərurətdir. Bu baxımdan etnik dinamiklərin üç aşaması təsbit edilmiş bulunmaqdadır: 1. Passeizm (cazibəli görünən, müsbət tərəfi olan əskilik). 2. Aktüalizm (Fe´li durum). 3. Futurizm (gələcək yönümlü hərəkət). Böyük tatar-türk etnoloqu Lev Qumilev “Etnogenezis və yerüzü biosferi” (türk dilinə çevirəni Nuri Eyupoğlu, İstanbul-2001, s.104) kitabında yazır: “Bir etnik toplumu, törəyişinin ilk aşamasına basdığı zaman, sistemin tümünü etnik gəlişmə yolunda irəliyə  sövq edən nüfusun öndə gedən qismi maddi və mənəvi dəyərlərin birikimini sağlar. Bu birikimlər etik (əxlaq) açısından bir növ “emr” halına gəlir, zamanın keçməsi ilə günümüzə laqeydlik ya da düşmənlik, keçmişə isə bağımlılık anlamına gələn “passeizm” duyğusuna dönüşür. Passeizm anlamı şöylə açıklanabilir: etnik bütünlüyü quran hər öndə gələn birey (fərd), kəndisini atalarının başlatdığı çalışmaların davamı olarak görür. Bu çalışmalara yeni zəfər, yeni bir bina, yeni bir əlyazısı, yeni bir dövmə qılınc əkləmək ister. İştə bu “yeni bir” qavramı keçmişin yox olmadığını, keçmişin insanın içində bulunduğunu göstərir və bundan dolayı əskiyə bir yeni qatmaq çok önəmlidir. Çünkü əskiyə qatılan yenilərin birikimi ilə irəliyə doğru gedilə bilər. Hər dəqiqə keçmişin bir parçası olarak hiss edilə bilər.” Örnəyin, Göytürklər zamanındaki xaqanların türk budununa (millətinə) xitabətləri, Babək Xürrəmdinin Azərbaycan istiqlalı uğruna mübarizəsi bu gün də hər bir türkçü Azərbaycanlının ağlında dolaşan ideal, damarlarında gəzən cəsarətdir. Tarix bilinci söylənildiyində də bu növ keçmiş nəzərdə tutulur. Yəni bugün də öz duyğusallığını, şüuriliyini qoruyan və milli bilincaltına gizlin həyatını sürdürən tarixi hadisələrin bütünü. Milli şüuraltından gerçək həyata daşınıb və ulusal həyata təkan verən tarixi xatirələr həm evrimə təkan verir, həm də zehni devrimin gerçəkləşməsinə zəmin yaradır. Zehni devinimin (hərəkətin) başlanğıcı olaraq bilinən Renesans da əski Yunan ağlına müraciətlə başlamışdır. Göründüyü kimi, tarix heyranlığı xəstəliyi başqa və tarixi dəyərlərin bilinib öyrənilməsi bam-başqa bir şeydir.  

Güney Azerbaycanda fasrların ortaya qoyduğu assimilasion sistemi türkler üçün iki alternativli həyat ortaya qoymuşdur: ya həyatdan, ya da vicdandan əl çəkmək. Üçüncü yol yoxdur. Ya milli vicdanı qoruyub və heç bir elmi, siyasi, ictimai statusa yüksəlmədən çağdışı, geri qalmış bir həyat şəklinə davametmə, ya da milli vicdanı buraxıb, tamamən farslaşaraq çağdaş həyat şərtlərindən bərxurdar olma fürsətini əldə etmək. Faşizm, türk insanını vicdan və maddi həyat seçənəyi qarşısında qoyur. Bu da zamanla millətin alışdığı, vərdiş etdiyi, adət etdiyi bir çarəsizliyi ortaya qoyur. Milli hərəkətin görəvi (rəsaləti) və amacı bu alışılmış (adət edilmiş) çarəsizliyi türk tarixindən silməkdir. Bu alışılmış çarəsizlik psikolojisinin arxasında duran fars faşizminin gücünü  devirmənin birinci yolu türk dilində yazı şüuruna sahib olmaqdır. Kimsənin “türkçə yazıb-oxumağı bilməyən türkçüyəm” deməyə haqqı yoxdur. Bu ifadə əslində alışılmış çarəsizliyin etirafıdır. Fars faşizminin qələbəsi və türk millətinin yenilgəsi anlamındadır. İnsan iradəsinin fövqəl-adə işlər gördüyünə tarixin sonsuz örnəkləri timsalında tanıq olmuşuq. Güney Azərbaycanlı türkçünün milli iradəsi və qurtuluşa olan inancı bu əksikliyi, yəni türkçə düçünə bilməmə və yaza bilməmə əksikliyini ortadan qaldıra biləcək səviyyədədir. Azərbaycanın ehtiyaclarını farsca yazmaq, sadəcə dilinin gəlişməsinə xidmətdən ibarət deyildir, həm də bir az öncə ifadə etdiyim “alışılmış çarəsizliyə” təslim anlamındadır.

***

Evrim, millətin yazqısı (aqibəti)dir. Ancaq devrim əbədi bir yazqı deyildir. Qarşımızda gerçəkləşməsi gərəkən böyük milli bir devrim var. Bu devrim, milli təfəkkürümüzün, kimliyimizin, milli ordumuzun, milli iradəmizin, milli əxlaqımızın, milli dövlətimizin, özəlliklə milli inancımızın öz yapısı (strukturu) üzərində evrim evrələrini (təkamül mərhələlərini) yaşamasını sağlayacaqdır.

20.06.2006