س.
آقای دوقتور
صدیق، سیزین «
دیوان لغات
الترک» کیتابی
نین یئنی
ترجمه و
چاپیندان
سونرا «سنگلاخ»
کیتابی نی
چاپا
حاضیرلاما
خبرینی
ائشیتدیک بو
حاقدا اؤز
دیلیزدهن
ائشیتمک
ایستیردیک.
ج. «سنگلاخ»
کیتابی اورتا
عصرلرین سونو
اسلام
دونیاسی
سؤزلوک یازما
ساحهسینین
شاه اثری
ساییلیر.
میرزا مهدی
خان
استرآبادی بو
کیتابی امیر
علیشیر نوائی (اؤلوم
906 هـ 1500 م)نین 12
منظوم و 9
منثور اثرلری
اثرلری
اساسیندا
اینانیلماز
بیر دقت و زحمت
ایله
یازمیشدیر.
یعنی چاغاتای
تورکجهسینده
یازیلان بو
اثرلرده گئدن
بوتون
چاغاتایجا
سؤزجوکلری
توپلامیش،
سونرا الیفبا
سیراسینا
سالمیش و «کتاب
الالف»، «کتاب
الباء»، «کتاب
الجیم» و
سائره کیمی
بؤلوملرده
فارسجا شرح
ائتمیش و هر
بؤلومو «جوامد»،
«مشتقات»، «افعال»،
و باشقا حصهلرده
آییرمیشدیر.
هر سؤزجوگون
شرحینده ایسه
میرعلیشیر
نوائی
اثرلریندهن
شاهید
گتیرمیش و هر
سؤزجوکدن
آیریلمیش
ترکیب،
کینایه،
تصریف و
اکلنمیش
حاللاریدا،
فرعی ماده
باشی اولاراق
شرح
ائتمیشدیر.
بیر چوخ یئرده
ایسه چاغاتای
تورکجهسی
ایله تورکجهنین
باشقا شیوهلری
ایله او جملهدن
ـ اؤزونون
دئدیگی کیمی- «ایرانیه»
و «رومیه» شیوهلری
ایله مقایسه
قصدی ایلهٰ،
تطبیقی
قارشیلاشدیرمالی
اینجهلمهلره
یول
وئرمیشدیر و
ادعالارینا
شاهید
اولاراق «لطفی
هروی» و «حکیم
مولانا محمد
فضولی»نین
اثرلرینه
مراجیعه
ائتمیشدیر.
س. بیلدیگیز
کیمی، سنگلاخ
یالنیز
سؤزلوک یوخ،
حتی بیر دیل
بیلگیسی
کیتابی
یازیلیر بو
حاقدا آرتیق
توضیح وئرهسیز.
ج. دوغرودور،
او اؤز
سؤزلوگونه،
عادی چاپ ورقی
ایله سایساق 200
صحیفهلیک، «مبانی
اللغت» عنوانی
آلتیندا، بیر
اؤن سؤز
آرتیرمیشدیر.
اؤن سؤز، بیر «ترصیف»،
آلتی «مبنا» و
بیر نئچه «باب»،
«فصل»، «رسم»، «تمهید»،
«قاعده» و
سائرهیه
بؤلونموشدور
بیر دؤوره
چاغاتای
تورکجهسی
دیل بیلگیسینی
اولوشدورماقدادیر.
س. «چاغاتای
تورکجه»سیندن
مقصد نهدیر؟
تانیتدیرا
بیلرمیسینیز؟
ج. بو گونکو «اؤزبک
تورکجه»سی
نین اسکی
کلاسیک و ادبی
فورماسینا «چاغاتای
تورکجهسی»
دئییلیر. بو
شیوه، «قاراخانی
تورکجهسی» و «خوارزم
تورکجه»سیندهن
سونرا، اورتا
آسیادا ظهور
ائدهن شرق
تورکجهنین
مکتوب و ادبی
فورماسی
حیساب
اولونور. و
آشاغی –
یوخاری یوز
ایل اؤنجهیه
دهک،
اؤزونون
سیاسی و ادبی
اؤنمینی و
اهمیتینی
ساخلامیشدیر.
سوهت حکومتی
1923 – جو ایلده،
اؤزبکستان
سوسیالیستی
دؤولتی ایله،
شهرلرین عوام
لهجهسینی،
ادبی دیل
فورماسی کیمی
قبول
ائتدیکدن
سونرا،
چاغاتای
تورکجهسی
نین 800 ایللیک
عؤمرونه سون
قویولدو. نئجه
کی
یاشادیغیمیز
یوز ایلده «عثمانلی»
تورکجهسی
اؤز یئرینی
یئنی تورکیه
تورکجهسینه
وئرمیشدیر.
چاغاتای
تورکجهسیده،
بیر چوخ نحو و
صرف اؤزهللیکلرینی
ساخلایاراق،
اؤزبک تورکجهسینی
میدانا
گتیرمیشدیر.
س. بس دئیه
بیلیریک کی
چاغاتای
تورکجهسی
نین اؤزونه
مخصوص ادبیات
و تاریخی
واردیر؟
ج. بلی، بئلهدیر.
ادبی چاغاتای
تورکجهسی
تاریخینی،
آراشدیریجیلار
دؤرد اساس
دؤنمه
بؤلورلر:
1. اسکی دؤنم،
خوآرزم
تورکجهسیندهن
چاغاتای
تورکجهسینه
انتقال دؤنمی
ساییلیر. بو
دؤنم
شاعیرلری
آراسیندا:
سکاکی، لطفی
هروی، یوسف
امیری،
عطائی، حیدر
خوارزمی،
کمال خجندی،
سید احمد
میرزا،
گدایی،
یقینی، احمدی
و
باشقالارینی
سایماق
اولماق اولار.
میرزا مهدی
خان آزدا
اولسا، بو
شاعیرلرین
اثرلرینهده
اؤز
کیتابیندا
اشارهلر
ائدیر.
2. ایکینجی
دؤنم کلاسیک
دؤنم آدلانیر.
میرعلیشیر
نوائی، سلطان
حسین
بایقارا،
حامدی، محمد
صالح،
شیبانی،
عبیدی، بابور
و سائره بو
دؤنمین آدلیم
شاعیرلری
ساییلیرلار. «سنگلاخ»
سؤزلوگو،
عمومی سؤزلوکلر
یانیندا
اصلینده همین
دؤنم ایچون
ترتیب
ائدیلمیشدیر.
3. اورتا دؤنم، «ابوالغازی
بهادر خان»
زامانینا
کیمی دوام
ائتمیشدیر.
4. یئنی دؤنم
سوهت حکومتی
دؤوری،
شیفاهی شیوه و
لهجهلرین
غلبهسینه
قدر
سورموشدور.
ایندی
چاغاتای
تورکجهسینی
یاخشی بیلن و
بو شیوهنی
دانیشان
یوخدور. و
لـاکن صرفی و
نحوی اؤزهللیکلری
دیلچیلره
آیدیندیر.
علیشیر
نوائی، لطفی
هروی، حسین
بایقارا و
باشقا
شاعیرلرین
اثرلرینین
متنلری سس
یازیم Transcription))
قایدالاری
ایله نشر
اولموشدور.
ژانوس اکمن ((Janos
Eckmann 1950-نجی
ایلدهن
باشلایاراق،
چاغاتای
تورکجهسینین
دیلی بیلگیسی
حاققیندا
آکادمیک
تدقیقات
آپارمیش و çağatay
türkcesi El kitabini
نشر
ائتمیشدیر.
س. بونلار
هامیسی بیر
طرفه دورسون،
«سنگلاخ»
کیتابینین
نشری، سؤز یوخ
کی بو ساحهده
کی تدقیقاتا
تکان وئرهجکدیر.
سیزدهمی
بئله
دوشونورسوزٰ،
بیرده سیزدهن
قاباق بو
کیتابی نشر
ائدهن
اولموشدورمو؟
ج. اثری ایلک
اؤنجه کلاوزن
فاکسیمیله
شکلینده نشر
ائتدی. یعنی
اثردهن
تاپدیغی نفیس
بیر ال
یازمانی
تکثیر ائتدی.
انگلیزجه
متنی بیر اؤن
سؤزده یازان
کلاوزن،
تکثیر
ائتدیگی
نوسخهنین
صحفهلرینین
قیراغیندا
نومرهلر و
اشارتلر
قویماقلا،
اونو
اوخوماغی
آسانلاشدیردی.
«مبانی اللغت»ایسه
1910 –جو ایلده
بمبئی
شهرینده
آیریجا نشر
ائدیلمیشدیر.
تهراندا ایسه
بیر نئچه ایل
بوندان قاباق
آقای روشن
خیاوی
سؤزجوکلرین
سیاههسینی و
یا بئله دئیهک:
کیتابین
خلاصهسینی
بعضی قیسسا
ایضاحاتلا
یاییملایا
بیلمیشدیر.
البته
سیزینده
دئدیگینیز
کیمی بو اثرین
نثری چاغاتای
تورکجهسی
ساحهسینده
ایشلهینلر
ایچون بیر
هدیه
اولاجاقدیر.
س. «سنگلاخ»
کیتابینا
بنزهر
اثرلرده،
بوندان سونرا
یازیلیبمی؟
ج. چوخ. بعضی
گلیب کیتابی
تلخیص ائدیبدیر.
میثال ایچون «محمد
خوئی»
فتحلیشاه
زامانی اثری «
عباس میرزا»
ایچون تلخیص
ائدیب و آدینی
«خلاصه عباسی»
قویوبدور.
باشقالاری
همین کیتابا
بنزهر اثرلر
یارادیبلار.
اونلارین
آراسیندان: «بدایع
اللغت»، «لغت
نوائی»، «الاستشهادات
نوائیه»، «لغت
جغتای و ترکی
عثمانی»، «التمغای
ناصری»، و
سائرهنی آد
آپارماق
اولار کی هئچ
بیریسی
ایندییه دک
چاپ
اولمامیشدیر.
س. «سنگلاخ»
کیتابینین
مولفی
حاققیندا نه
دئیه
بیلیرسینیز؟
ج. میرزا مهدی
خان،
استرآباد
ماحالیندا «گلین
بابا» کندینده
دونیایا
گلمیشدیر. بو
کند، ایندیده
«گرگان» شهرینین
یئددی
کیلومتر
دوغوسوندا
یئرلشیر.
کندین اهالیسی
شیعهدیلر و
خراسان
تورکجهسیله
دانیشیرلار.
اونون حال
ترجمهسی بیر
چوخ عربجه و
فارسجا
کلاسیک
قایناقلار:
الذریعه،
ریاض الشعرا،
ریحانة
الادب، عالم
آرای نادری،
روضة الصفای
ناصری، صبح
گلشن و سائرهده
یازیلمیشدیر.
آتاسینین
آدی «محمد
نصیر» اولموش.
او، اؤز
اوغلونون
اوشاقلیقدا
استعدادلی
اولدوغونو
گؤروب، اونو
تحصیل ایچون،
صفویلر
مدنیت مرکزی
اولان اصفهان
شهرینه
آپارمیشدیر.
جاوانلیقدا
تورکجه،
عربجه و
فارسجا ادبی
علملره تسلط
تاپمیش و شهرت
قازانمیشدیر.
و ائله بونا
گؤرهده «شاه
سلطان حسین»
دربارینا
دعوت
اولموشدور.
آراشدیرمالار
گؤستریر کی او
خلق سئوهر و
کند خاصیتلی
و ساده
یاشاییشی
سئوهن بیر
شخص ایمیش و
بونا گؤرهده
آز بیر مدت
سونرا
درباردان
چکیلمیش و خلق
ایچینه
گئتمیش و 1142 هـ
ایلینده
استرآباد
اهالیسینین
افغانلیلار
و ظلمکارلار
علیهینه
معنوی
رهبرلیگینی
بوینونا
آلمیشدیر و
ائله بونا
گؤرهده «نادر
شاه» اونو
یانینا آلمیش
و سونرلار
اونو «دشت
مغان» حادثهسینده
اؤزونه «وقایع
نگار» تعیین
ائتمیشدیر.
نادر شاه 1160-جی
ایلده
اؤلدوکدن
سونرا یئنه
قیراغا
چکیلمیش و
کیتاب یازیاق
ایله مشغول
اولموشدور.
تورکجه،
عربجه و
فارسجا،
شعرلرده
یازارمیش و
شعرده «کوکب»
تخلص ائتمیش.
اونون «سنگلاخ»
اثریندهن
باشقا،
فارسجا
یازدیقی «درّهی
نادری»، «جهانگشای
نادری» و «مخزن
الانشاء»
اثرلریده چوخ
آدلیم و
اؤنملی ادبی
اثرلر
ساییلیر. ادبی
علملره مسلط
اولدوغونا
گؤره، اونا «صاحب
بن عبّاد ثانی»
لقب وئرمیشلر.
س. بیر آزجادا «علیشیر
نوائی»
حاققیندا
سیزدهن
بیلگی آلالیم.
ج. امیر علیشیر
نوائی، اؤز
زامانیندا
بوتون
عالیملرین
حؤرمتینی جلب
ائتمیشدیر. «خواندمیر»
اونون
حاققیندا «مکارم
اخلاق» آدلی
کیتاب یازمیش
و سلطان محمد
بن امیری «لطافت
نامه» آدلی
اثرینده،
اونو «صاحب
حیات معقول و
احلام کرام»
آدلاندیرمیش
و چوخلو
خیراتینی ذکر
ائتمیشدیر.
اونون 370 عدد
خئیر
بینالاری، او
جملهدن امام
رضا علیه
السلامین
عتیق صحنی
معقول حیاتینین
اثرلریندن
ساییلیر. اودا
میرزا مهدی
خان کیمی
دربار
حیاتیندان
قاچیرمیش و
سلطان حسین
بایقارانین
اونا وئردیگی
مقاملاردان
بیر به بیر
قیراغا
چکیلمیش و
مدنی ایشلر و
خیرات ایجاد
ائتمه ایله
مشغول
اولموشدور،
اؤزو دئمیشکن
درباری ایشلرده
«مؤهور
سیندیرمیش» و
استعفا
ائتمیشدیر:
چون بنکا لوطف
ائتدی شه
دیواندا مؤهر
بو
ایدی ایلدین
قویی مؤهر
اورماغیم
کیم
غرور نفس سرکش
منعیغه
بارچادین
بولغای قویی
اولتورماغیم
چون
شکستٍ نفس
حاصیل
بولمادی،
موندین
اولدو
مؤهرومو
سیندیرماغیم
اورتا
عصرلرده
علیشیر نوائی
نین تورک
ادبیاتی ساحهسینده
تاثیری چوخ
گئنیشایمیش.
اگر چاغاتای
تورکجهسی
یوردونا
اورتا عصرلر
مدنیت مرکزی
حساب ائتسک،
بو مرکزین
شرقینده «سعید
خان کاشغری» و
همین مرکزین
غربینده حکیم
مولانا محمد
فضولی،
مستقیم
اولاراق
امیرعلیشیر
نوائینین
تاثیری
آلتیندا
ایدیلار. فارس
شعر
تاریخینده «سبک
هندی»
عنوانیله
معروف اولان
شعر شیوهسی،
اصلینده
نوائی و فضولی
شیوهسیدیر
کی تبریزلی
صائب الیله
تکمیللشمیشدیر.