Universal Inam axtarışında

I hissə

“Da Vinçi kodu” və Qoca Şərq

             Son zamanlar dunya massmediasında qalmaqallara səbəb olmuş Con Braunun ”Da Vinçi Kodu” romanı müzakirə edilir. C. Braunun Amerikan məharəti ilə yaratdığı bu postmodern əsərində detektiv və tarix, din və fəlsəfə, inam  və  şübhə, elm və incəsənət, feminizm və digər mövzular, iç-içə girərək,  geniş oxucu kütləsinin diqqətini çəkmişdir.

                 Bu romanın kitab variantı əsasında çəkilən eyni adlı bədii film, xristian   dindarların dünyada fəal etirazına səbəb olmuşdur. Onlar filmin  kütlələrə nümayişini  qadağan etdirməyə çalışmışlar. Azərbaycanda da bu bədii filmin kinoteatrlarda göstərilməməsi üçün müsəlman din xadimləri ölkənin Mədəniyyət Nazirliyinə müraciət edib, vətəndaşlarımızın “mənəvi-əxlaqi qeydinə” qalıblar. Bu xəbər məni narahat etməyə bilməzdi,  çünki ikiyə bölünmüş yurdumun başına gələn bəlaların səbəblərindən öndə duranı  dini fanatizm,  bisavadlıq, xurafat və mövhumatdan əl çəkə bilməməkdir.  Romanda baş verən yarımuydurma, yarımgerçək tarixi faktlara əsaslanan hadisələrin arxasında müəllifin əsas demək istədiyi fikirlərin qeyri-xristian xalqlara da  aid olduğunu söyləmək istərdim.

                    Əsərin  baş ideyası, adamların dini ehkamları, doqmaları ötüb keçə bilməməsi problemidir. Dinin mahiyyətini anlamamasından törəyən cinayətlərin, insan haqlarının, xüsusilə də qadın haqlarının tanınmamasının qarşısını almaq istəməsidir. Müxtəlif dinlərin İşıq, Nirvana,  Tanrı,  Boq, Allah, Eşq, Mütləq və s. adlandırdığı Əzəli, Sonsuz və Kamil  İlahi Qüdrətin  hamı  üçün eyni  olduğunu müəllif yada salmağa çalışmışdır: “Allah hər bir dində metafora (məcazi məna), alleqoriya və müxtəlif şişirtmələrlə təsvir edilir. Metafora, qəbuledilməz olanı şüurumuza qəbul etməyə köməkçi vasitədən başqa bir şey deyil. Problemlər, metaforaları hərfi mənada başa düşəndə yaranır... Dini alleqoriya tədricən reallığın bir hissəsinə dönüşmüş.” Müəllifin bu yanaşması, qədimdən günümüzə gəlib çıxan Hind, Şərq fəlsəfələrindən süzülüb gəlmişdir.

             Qədim himnlərdə Hər yerdə mövcud olan, Əbədi, Sonsuz və Qəti Prinsip, insanın anlama qabiliyətini üstələyir. Söz və bənzətmələrlə Onu yalnız kiçiltmək olar; buna görə də Onun haqqında heç bir mühakimə mümkün deyil. Mütləq, Sonsuzluqdur, buna görə də müxtəlif fikirlər Onu yalniz məhdudlaşdıracaq. Sonsuzluq əzəməti və gözəlliyi bəsit təsəvvürlərimizə və  terminlərimizə sığmır. O, təsvirəgəlməz  hüdudlarda qalmalıdır.  Bütün  Hind əfsanələrində Parabraman və ya Mütləq, sırf fəlsəfi anlayışdır, Varlıq və Yoxluq üzərində qurulan Kosmosun prinsipi, başlanğıcı və ya qanunudur.

             Məlumdur ki, Sokrat, Dünya Mahiyəti sirrinin müzakirəsindən daima imtina edirdi.  Kilsə və məscidin din xadimləri  bu fəlsəfi anlayışı “ allah” ideyasina çevirərək, şəxsiləşdirərək, öz inhisarlarına almağa çalışmışlar. Belə kiçiltmə ilə bu nəhəng anlayış allah şəxsiyətinə, “Kainatın Hakimi” anlamına  endirilmişdir. Artıq bu “simalı”, “şəxsiyətli” və cismləşmiş tanri müəyyən xasiyətə malikdir: o qəzəblənir, cəzalandırır, mükafatlandırır. Onu ancaq dualarla, xüsusilə də qulluqçularına müəyyən qurbanlar gətirməklə yumşaltmaq mümkündür.  Bundan fərqli düşünən fikir sahibləri kafir adlanaraq  hər zaman təqib edilmiş,  tonqallarda yandırılmış, dəriləri soyulmuşdur. İndinin özündə də İran kimi ifrat dindar ölkələrdə aydınzəkalılar təhlükələrlə üz-üzə qalmaqdadırlar.   

C. Braunun “Da Vinçi kodu” romanındakı ideyalarını, eramızın VII əsrində islamdan qopan batinlik adlı dini-fəlsəfi təriqətin populyarcasına yenidəndərki kimi qəbul etmək də mümkündür. Ərəbcə “batin” sözü, daхili, məхfi deməkdir. Batinlilər (Farabi, İbn Sina, İxvan-üs-Səfa və ya Səfa Qardaşları, Şəms Təbrizi,  Həllac, Nəimi, Nəsimi, İbn Rüşd və s.) Quranı hərfi mənada anlamağın yanlış olduğunu, onun şeirlərinə məcazi məna verməyin, onda “sirlər” tapmağın  gərəkliliyini müdafiə edirdilər.

Batinçi  Farabi hesab edirdi ki, həqiqi dinin obrazlı simvolikası, intellektual inkişafın və hazırlığın çeşidli səviyyəsində müхtəlif cür şərh edilə bilər, lakin həqiqət bir olaraq qalır və onun dərkinə gedən yol, prinsip etibarilə, hamıya açıqdır. Ancaq adam abstraksiyalarla düşünə bilmirsə, onda bu simvollar, əlbəttə, onun üçün dini əsatirlərə -- antropomorf Allaha, məleykələrə, dünyanın zamanda yaranmasına və s. dönür. Beləsini öz fikrindən daşındırmaq nəinki mənasızdır, hətta zərərlidir.

Farabinin davamçısı Ibni Sina da Quran mətnlərinin dini məzmun və mənasını müəyyən fəlsəfi müddəaların yalnız simvolik, alleqorik ifadələri kimi təqdim edirdi. Düşüncə, bilgi, məntiqi nitqin, dini münasibətlərin izahıyla bağlı Avisenna (Ibn Sina) fəlsəfənin -- həqiqi bilik, dinin isə – onun yalnız alleqorik əksi olduğu fikrindəydi.

Şərqin digər mütəfəkkiri Ibni Rüşd də Quranın zahiri (görünən, oхunan) və daхili (gizli, dərk edilən) qatları olduğuna inanırdı. O, gizli qatın sirlərini yalnız fəlsəfəylə, təfsir, interpretasiyalarla anlamağın mümkünlüyünü hesab edirdi.  Ibni Rüşdə görə, mətnin fəlsəfi qiymətləndirilməsi  analizə, deduksiya  və induksiyaya əsaslanır. Onun fikrincə, inam, məlum olanlara istinad edərək  naməlum olanın kəşfi və izahıdır. Təfsir və məntiqi analiz elmlərini  gəlişdirən Ibni Rüşd, elmdən uzaq olan adamlara ehkamın yalnız zahiri tərəfini göstərməyin kifayət olduğunu, belə adamlara məntiqi yolla müqəddəs sirrləri aşılamağın yanlışlığını düşünürdü. Mürtəce müsəlman ruhaniləri, başda Qəzzali olmaqla, məntiq elminin  öyrənilməsi adamları dindən uzaqlaşdıraraq,  kafirliyə gətirib çıхaracağını deyirdi. Bu səbəbdən məntiqə ədavət bəsləyir, bütovlükdə  onun əleyhinə çıхış edirdi. Ibni Rüşd ömrünün sonunadək, rəqibləri ilə qətiyyətlə mübarizə aparmışdı. Azərbaycan din xadimlərinin Con Braunun “Da Vinçi Kodu” əsərinə aqressiv münasibətləri İbni Rüşd (məntiqçilərin)—Qəzzali (təqlidçilərin)  qarşıdurmasının davamıdır.

                                                        İlahə Ucaruh