مروری کوتاه بر مواضع مطرح شده در بخش فارسی سایت بی بی سی پیرامون مسئله ملی آذربایجان

دولت مرکزی و اقوام ايرانی، کدام رويکرد با کدام هزينه؟

جمشيد برزگر

محمد خاتمی، رييس جمهوری پيشين ايران، با انتقاد تلويحی از سياست ها و رويکردهای دولت محمود احمدی نژاد در برخورد با اقوام، خواستار تداوم سياست های قبلی در حوزه امنيتی و در قبال اقوام شده است.

آقای خاتمی، در گفت و گويی با خبرگزاری دانشجويان ايران، ايسنا، تاکيد کرد سياست‌های دولت قبلی در حوزه‌ امنيتی و برخورد با اقوام و رسيدگی به مسائل مناطق مختلف و تلاش برای ايجاد اعتماد متقابل بين اقوام و دولت مركزی، سياست‌های موفقی بوده است.

محمد خاتمی، برخی انتقادهای مطرح شده مبنی بر بی توجهی دولت خود به مسايل و هشدارهای امنيتی را رد کرد و گفت:"خيلی خوب است كه دولتی بی ‌توجه نسبت به تهديدهای امنيتی باشد، اما در دوران وی هيچ حادثه‌ امنيتی رخ ندهد؛ اما دولتی توجه داشته باشد و اين همه حوادث در دوران او اتفاق بيفتد."

به گفته وی، نتيجه سياست های دولت قبلی اين بود که حاکميت با مسايل کمتری در حوزه اقوام مواجه شد.

اظهارات آقای خاتمی، از جمله صريح ترين انتقادهای وی به سياست های دولت محمود احمدی نژاد و حوادثی است که در دوران رياست جمهوری وی در ايران رخ داده است.

اصلاح طلبان درون حاکميت، در فاصله دوم خرداد 1376 تا پايان رياست جمهوری آقای خاتمی در سال 1384 کوشيدند رويکردی متفاوت از سياست های قبلی رايج در جمهوری اسلامی را در قبال بخشی از جمعيت ايران که از آنها به عنوان اقليت های قومی، مذهبی و زبانی ياد شده، در پيش گيرند. تاکيد بر آزادی های مدنی و سياسی، در مناطقی که جمعيت آن عمدتا غير فارس زبان يا غير شيعه هستند، به طور طبيعی به معنای ايجاد فضايی مناسب تر و آزادتر برای ساکنان اين مناطق تعبير شد و از اين رو، همسويی هايی بين خواست آنان با شعارهای اصلاح طلبانه پديد آمد.

با وجود اين، ناکامی عمومی اصلاح طلبان در محقق ساختن برنامه ها و شعارهای خود و ادامه رويکردهايی که در حوزه های سياسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بر نارضايتی های موجود می افزود، عملا شکاف های قومی و "اقليت و اکثريت" را ديگر بار فعال ساخت.

در اين ميان، دو جناح رقيب در جمهوری اسلامی يکديگر را به تلاش برای بهره گيری از مطالبات قومی و منطقه ای در منازعات جناحی و سود جستن از آن برای پيشبرد برنامه های خود متهم می کردند.

با روی کار آمدن دولت محمود احمدی نژاد اين تصور تقويت شد که دولت جديد سياست های خود راعمدتا بر رويکردهای امنيتی و اقتدارگرايانه استوار ساخته است. اين باور، هم برآمده از ماهيت و پيشينه نيروهای به قدرت رسيده بود و هم با برخی اقدامات عملی بعدی تشديد شد.

به نظر می رسد که اقداماتی نظير انتصاب استانداران و فرماندارانی با سوابق حضور در نهادهای نظامی و امنيتی، بی توجهی به حساسيت های محلی و ناديده گرفتن مطالبات موجود، در زمانی کوتاه موجب بروز تغييراتی محسوس در نقاطی شده که زمينه های بحران در آنجا دست کم به صورت بالقوه فراهم است.

هرچند، رهبران جمهوری اسلامی بيش از توجه به ريشه های داخلی، در معرفی دلايل ناآرامی های اخير، به تحولات منطقه ای و احتمال تاثير گذاری برخی نيروها از بيرون مرزها بيشتر بها داده اند.

با اين همه، اظهارات محمد خاتمی، دست کم می تواند بيانگر آن باشد که حتی در بين رهبران جمهوری اسلامی نيز، شماری نقش سياست های جاری و رويکردهای تازه دولت مرکزی را در بروز و تشديد ناآرامی ها و بحران ها در استان هايی نظير خوزستان، کردستان، سيستان و بلوچستان و آذربايجان م چندان هم کم اهميت نمی دانند.

هشدار دولت عليه نا آرامی در مناطق ترک نشين

در پی نا آرامی در مناطق آذری نشين ايران سخنگوی دولت خارجيان را محرک اين نا آرامی ها خواند و عليه تخريب اموال عمومی هشدار داده است.

روز دوشنبه، 29 مه، غلامحسين الهام، سخنگوی دولت، با اشاره به نا آرامی های روزهای اخير به خصوص در مناطق آذری نشين ايران در اعتراض به چاپ کاريکاتوری در ويژه نامه روزنامه ايران، گفت که دولت جلو هرگونه بی نظمی و تخريب اموال عمومی را خواهد گرفت.

به گزارش خبرگزاری دولتی ايران - ايرنا - آقای الهام که در نشست هفتگی خود با خبرنگاران سخن می گفت خارجيان را محرک اين نا آرامی ها معرفی کرد و گفت: "خارجيان اعتبارات خاصی را برای اين کار اختصاص داده اند و تحريک برخی از افراد و گروه ها توسط کانال های ماهواره ای مصداق آن است."

وی هدف اين خارجيان را "دامن زدن به اختلافات بی اساس و تفرق هويتی در ايران" عنوان کرد.

مجموعه گزارشها و تحليلها از حوادث استان آذربايجان - برنامه جام جهان نما

سخنگوی دولت تنوع فرهنگی و قومی را اجزای سازنده ايران توصيف کرد و گفت که از ميان رفتن هر کدام از اين اجزا خطرناک است.

در حاليکه در روزهای اخير، تظاهرکنندگان ترک زبان انتشار کاريکاتوری در ضميمه روزنامه ايران را توهين آميز دانسته و عليه آنچه که بی تفاوتی مقامات نسبت به آن خوانده اند دست به اعتراض زده اند، آقای الهام بر نقش آذربايجان در حفظ وحدت ملی و در جريان انقلاب اسلامی سال 1979 تاکيد نهاد.

وی گفت که "مردم آذربايجان غيور، رشيد و با ايمان هستند و پاسخ اندک ياوه گويان را میدهند و دشمنان نيز بيهوده مشت بر سندان می کوبند."

هشدار وزير کشور

همچنين، مصطفی پورمحمدی، وزير کشور نيز روز دوشنبه مشخصا آمريکاييان را به برانگيختن نا آرامی ها متهم کرد.

به گزارش ايرنا، آقای پورمحمدی گفت: "اين رسوايی برای دولتمردان آمريکايی است که خود را سردمدار دموکراسی می دانند، در حاليکه آنها عمليات هايی را در ايران هدايت می کنند و از طريق امواج راديويی می گويندکه در فلان خيابان حضور يابيد، در فلان شهر شيشه هايی را بشکنيد و سنگ بياندازيد."

وی تاکيد کرد که دولت اجازه تخريب اموال عمومی را نمی دهد.

روز يکشنبه نيز آيت الله خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی، در سخنانی در جمع نمايندگان مجلس، کسانی را که "دشمنان" می خواند مسبب نا آرامی های اخير در تبريز معرفی کرد.

وی گفت "مردم آذربايجان و عناصر بيدار و انقلابی اين خطه پاسخ دشمن را به بهترين وجه خواهند داد."

تاکيد بر نقش مردم در مقابله با نا آرامی ها و اعتراضات داخلی معمولا به معنی برگزاری تظاهراتی است که به منظور محکوميت اين نوع اقدامات با شرکت طرفداران دولت سازمان داده می شود.

نا آرامی های اخير در اعتراض به چاپ کاريکاتوری در ضميمه کودک و نوجوان روزنامخه ايران در روز 22 ارديبهشت - 13 مه - آغاز شد که معترضان آن را نسبت به ترک زبانان توهين آميز تلقی کرده اند.

گرچه پس از شدت گرفتن نا آرامی ها در هفته گذشته، روزنامه ايران موقتا توقيف و سردبير و کاريکاتوريست بازداشت شدند، تظاهرات اعتراضی ادامه داشته و در برخی موارد به خشونت گراييده است.

در تازه ترين دور از اين خشونتها روز يکشنبه (28 مه) در تبريز تظاهراتی صورت گرفت که بر اساس گزارشهای رسيده از منطقه با دخالت مامورين و استفاده از گاز اشک آور کنترل شد.

گفته می شود در جريان نا آرامی ها، تعدادی ساختمان دولتی و عمومی هدف حمله قرار گرفته و تعدادی کشته و زخمی نيز برجای مانده است. هيچ گزارش رسمی در مورد کشته شدگان و مجروحان اين حوادث اعلام نشده است.

قوميتهای ايرانی و انتخابات رياست جمهوری

گزارش مهرداد فرهمند

 در روز انتخابات، گزارشها حاکی از اين بود که مشارکت قوميتها در انتخابات نيز بازتابی از تمام کشور بوده و خبری نيز از درگيری و بروز مشکل در مناطق قوميت نشين مخابره نشد - عکس از خبرگزاری فارس

چند هفته پيش از برگزاری نهمين دوره انتخابات رياست جمهوری در ايران، استان خوزستان که قطب مهم اقتصادی اين کشور به شمار می رود شاهد درگيريهای قومی شد که چند کشته و تعداد زيادی زخمی بر جای گذاشت و تعداد زيادی نيز به اتهام دست داشتن در آن در زندان در انتظار محاکمه به سر می برند.

چنين رخدادی در آستانه انتخابات باعث شد که مسائل قومی بيش از دوره های گذشته توجه نامزدهای انتخاباتی را جلب کند و جايگاه مهمی را در شعارها و وعده های انتخاباتی همه نامزدهای انتخاباتی به خود اختصاص دهد.

فراگيری زبان مادری و ادبيات آن در کنار زبان ملی فارسی در مدارس، رفع محدوديت از نشر کتب و مطبوعات به زبانهای قومی و سهم دادن به قوميتها در مشاغل مهم دولتی حقوقی است که همگی در قانون اساسی ايران به رسميت شناخته شده اما به اجرا در نيامده است.

در کشوری که نظام سياسی آن بر پايه برداشت روحانيون حاکم بر ايران از باورهای شيعی بنياد نهاده شده، قوميتهای گوناگون بسته به اينکه شيعه يا سنی باشند از درجات مختلفی از تبعيض شکايت می کنند.

وعده هايی که نامزدهای مختلف انتخاباتی به قوميتها می دهند نيز به همين نسبت شدت و ضعف مختلف دارد، برخی تا آنجا پيش رفته اند که تعهد داده اند بخشی از دولت خود را به قوميتهای غير شيعه مذهب بسپرند و برخی ديگر تنها به شعارهای کلی بسنده کرده اند.

اما ميزان پذيرش اين وعده ها در ميان قوميتهای گوناگون ايرانی با يکديگر متفاوت بوده است.

اقبال رضايی، روزنامه نگار کرد در سنندج می گويد که مردم کردستان به وعده هايی که نامزدهای انتخاباتی در ارتباط با حقوق قوميتها داده اند به ديد ترديد نگاه می کنند و اين تصور وجود دارد که پس از پيروزی در انتخابات وعده های خود به آنان را به فراموشی بسپارند.

اما در ميان ترکمنها که آنان نيز به دليل سنی مذهب بودن خواسته ها و شکايتهايی مشابه کردها دارند، آن گونه که احمد خاتمی نيا، روزنامه نگار ترکمن می گويد، فضايی حاکی از خوشبينی نسبت به وعده هايی که به آنان داده شده است وجود دارد.

آقای خاتمی نيا دليل اين خوشبينی را امتيازات و حقوقی می داند که طی سالهای اخير و در دوران رياست جمهوری محمد خاتمی به ترکمنها داده شده است.

وی می گويد طی اين سالها برای نخستين بار پس از انقلاب شماری از بخشداران و فرمانداران مناطق ترکمن نشين از ميان ترکمنها انتخاب شده اند و نمايندگان مردم ترکمن در نشستهايی که با نامزدهای انتخاباتی يا فرستادگان آنها داشته اند به اين نتيجه رسيده اند که آنان در صورت پيروزی در انتخابات به وعده هايی که در مورد برآورده کردن خواسته های حداقلی ترکمنها داده اند پايبند خواهند ماند.

در روز انتخابات نيز عبدالرحمن ديه جی، ديگر روزنامه نگار ترکمن و سردبير نشريه صحرا می گويد که استقبال ترکمنها از انتخابات خوب بوده است.

فعالان حقوق اقوام در ايران، خواسته های قومی را جدا از خواسته های ملی که به تمامی مردم ايران مربوط می شود نمی دانند.

بهزاد خسروانی، روزنامه نگار در اردبيل می گويد قوميتهای ايرانی همچون تمامی ملت ايران خواستار بهبود وضع اقتصادی و معيشتی و بالا رفتن ميزان مشارکت خود در روند تصميم گيريها و مديريت کشورند و نامزدی که بتواند به اين خواسته های ملی پاسخ مثبت بدهد می تواند رأی مثبت اقوام را هم به دست بياورد.

به عقيده آقای خسروانی، توهم امنيتی دولتهای پيشين در نگاه به قوميتها که عمدتاً در کنار مرزهای ايران ساکنند و سوق دادن طرحهای عمده اقتصادی بسوی مرکز کشور است که باعث شده مطالبات اقوام بالا رود.

نکته ديگری که فعالان حقوق قومی به آن اشاره می کنند اين است که برای اقوام ايرانی، اينکه نامزدهای انتخاباتی تا چه حد خود را پايبند به خواسته های آنان نشان دهند اولويت بيشتری دارد تا تمايلات جناحی و خط مشی سياسی آنها.

حسن عباسيان، عضو بيت العرب که تشکل رسمی عربهای خوزستان است می گويد نامزدهای انتخاباتی چه به اصطلاح دست چپی باشند و چه دست راستی، از نگاه اعراب خوزستان دو روی يک سکه حساب می شوند و از سوی ديگر شعارهايی که نامزدهای اصولگرا مطرح می کنند همان شعارهای نامزدهای اصلاح طلب است و مردم محلی از اين نظر تفاوتی ميان آنان قائل نمی شوند، بلکه مهم اين است که کداميک از آنان خواسته های ايشان را بهتر برآورده می کنند.

از هفت نامزد انتخاباتی، سه تن از آنان، خود به قوميتها تعلق دارند؛ مهدی کروبی از لرستان است، محسن مهرعليزاده ترک آذربايجان و محمدباقر قاليباف هم گفته می شود از ترکهای خراسان است.

اما بيشترين وعده ها در مورد برآوردن خواسته های قومی از سوی مصطفی معين مطرح شده است که به هيچ اقليت قومی وابسته نيست.

تنها نتيجه نهايی انتخابات است که می تواند نشان دهد آيا وابستگی قومی بيشتر توانسته است رأی قوميتها را به خود جلب کند يا دادن وعده به قوميتها.

در روز انتخابات، گزارشها حاکی از اين بود که مشارکت قوميتها در انتخابات نيز بازتابی از تمام کشور بوده و خبری نيز از درگيری و بروز مشکل در مناطق قوميت نشين مخابره نشد.

وزير اطلاعات ايران سال گذشته در هفته دولت اعلام کرد که بحرانهايی که ايران در آينده با آنها مواجه خواهد بود، لزوما بحران سياسی نخواهند بود و مهمترين چالشهايی که ايران پيش رو دارد، چالشهای قومی و اجتماعی است.

اگر هشداری که وزير اطلاعات ايران مطرح کرده به وقوع بپيوندد، کسی که نام او از صندوق رأی بيرون خواهد آمد، صرف نظر از اينکه به وعده ای که به اقوام داده پايبند باشد يا نه، ناگزير است خود را برای رويارويی با بحرانهای قومی نيز آماده کند.