سؤزوموز يازيمي (اورتوقرافيسي)

 

SÖZÜMÜZ YAZIMI (ORTOQRAFİSİ)

 

 

 

مئهران باهارلي – MEHRAN BAHARLI

 

سؤزوموز - ١٠ كؤچ آيي (ماي) ٬ ٢٠٠٥ - تويوق ايلي

يازيلما: ٢٠٠٤ - گؤزدن گئچيرمه: ٢٠٠٥

SÖZÜMÜZ - KÖÇ AYI – 2005 - TOYUQ İLİ

YAZILMA 2004 - GÖZDƏN GEÇİRMƏ 2005

 

 

 

تورك يازيمي٬ فارس ايملاسي بويوندوروغوندان قورتولماليدير

 

سون ايللرده ايراندا توركجه اورتوقرافيسينين ايستانداردلاشديريلماسي يولوندا بؤيوك ايره‏ليله‏مه‏لره تانيق اولماقداييق· بونونلا بئله٬ الده ائديله­ن ايستانداردين دوراقلامادان گؤزدن گئچيريليب يئنيله‌نمه‌سي و وارسا يئته­رسيزليكلرينين بوتونله‌نمه‌سي؛ اسكيكسيز٬ توتارلي و چاغداش بير يازي سيستئمينين اولوشماسي اوچون گره­كليدير·

 

سؤزوموز وئبلاقلار ديزيسي اينتئرنئتده٬ ايران´ين باشاباشيندا ياشايان تورك خالقي، ديلي و اويقارليغينا اوداقلانميش ايلك و ان گئنيش اوخونان وئبلاقلاردان بيريدير· سؤزوموز وئبلاقلار ديزيسينده ايشله‏ديله­ن اورتوقرافيك قوراللار، گنه­ل جيزقيسي ايله، بيرينجي و ايكيجي اورتوقرافي سئمينارلارينين منيمسه­ديكلري قرارلار دوغرولتوسوندادير· بونا رغمن٬ سؤزوموز و اينتئرنئت اورتاميندا الده ائتديييميز تجروبه‏لر، ايكي اورتوقرافي سئمينارينين قبول ائتدييي عرب كؤكه­نلي تورك اليفباسيندا بير سيرا دوزه‏ليشلر ياپيلماسينين گره­‏کلي و قاچينيلماز اولدوغونو اورتايا چيخارميشدير·

 

ياپديغيميز بو دوزه‏ليشلرده "منطيقيليك  "ساده­ليك  "فونئتيكليك" و "ايستيثناسي آز اولان ايچ اويوملو، توتارلي و بيرجه يازيم سيستئمي اولوشدورما" كيمي اصللر اساس آلينميشدير· اؤته ياندان قازانديغيميز تجروبه‏لر٬ عرب كؤكه­نلي تورك اورتوقرافيسينده٬ "تاريخيليك"٬  "منشاني گؤسته‏رمه"٬  "كلمه­لرين فارسجا و عربجه­ده­كي ايلكين يازيليش بيچيملريني قوروما" كيمي قايغيلارين گؤز اؤنونده توتولماسينين٬ عملده تكجه تورك فونئتيييني پوزدوغو و ديليميزي فارس ديلي نورملارينا تابئع ائتدييي ساويني دوغرولاميش و بو ندنله ده اساس آلينمامالاري گره­‏کديييني گؤسته­رميشدير·

 

آشاغيدا سؤزوموز´ده ايشله­ديله­ن بعضي دوزه‏ليش - قايدالارين ان اؤنه­مليلري – تكجه ايكينجي اورتوقرافي سئميناريندا (٢٠٠١) منيمسه­نن اليفبادان فرقلي اولانلار-   سونولموشدور·

 

بو يازيدا ايران توركجه­سينين بوتون لهجه­لرينده­كي سسلي و سسسيز فونئملري تمثيل ائده­ن حرفلر آشاغيداكي كيمي قبول ائديلميشدير:

 

سسليلر (٩ عدد) و آپوستروف

A

آ  ا

E

ائئ ائئ ئ

I

اێي اێي ێ

İ

ايي ايي ى

O

اوْ  اوْ

Ö

اؤ   ؤ

U

اۇ  اۇ

Ü

اۆ   ۆ

´ (آپوستروف)

(É) Ə

ا   ه  به

 

سسسيزلر ( ٢٤ عدد)

ب - B

پ - P

ت (ط) - T

ج - C

چ - Ç

خ - X

د - D

ر - R

ز (ذ٬ظ٬ض) -  Z

ژ - J

س (ث٬ص) - S

ش - Ş

غ - Ğ

ق - Q

ف - F

ك - K

گ - G

ل - L

م - M

ن - N

نگ (ڭ) - Ñ

ه(ح) - H

و - V

ي - Y


 

١- "صفت-موصوف"٫ "مضاف- مضاف اليه" كسره‏سي

 

توركجه يازيميندا٬ فارسجا و عربجه قايناقلي "صفت-موصوف" و "مضاف-مضاف اليه" كيمي سؤز بيرله­شمه­لري (بادِ صبا) تك بير لئكسيك واحيد اولاراق قبول ائديلمه­مه­لي و بونلارداكي كسره سسي، يازيدا سؤيله­ندييي كيمي، "اي-i" يا دا "يي-yi" شكلينده گؤسته­ريلمه­ليدير· سسين ايلك كلمه­يه سونرادان علاوه اولدوغونو بللي ائتمك و وورغولاماق اوچون، توركييه لاتين اليفباسيندا اولدوغو كيمي، ايلك كلمه ايله آراسينا بير " - " ايشارتي قويولابيله­رּ (باد-ي صبا):

 

فارسجادا "صفت-موصوف" و "مضاف-مضاف اليه" كيمي سؤز بيرله‌شمه­لرينده، ايلك كلمه‏نين سونونا بير كسره (  ِ ) آرتيريلير (بادِ صبا) ּ يازي اوخوناركن و دانيشيق ديلينده سؤيله‏نن بو كسره  سسي، عومومن يازيلماز· توركجه‏يه گيرميش بئله فارسجا قايناقلي "صفت-موصوف" سؤز بيرله‌شمه‏لرينده‏کي كسره، "اي-i" يا دا "يي-yi" اولاراق سؤيله‏نير (بادي صبا، نويدي آزربايجان، آوايي اردبيل شكلينده) · توركييه لاتين اليفباسيندا٬ "اي-i" سسي وئره‏ن فارسجا سؤز بيرله­شمه­لرينده­كي بو كسره، ايلك كلمه‏نين سونونا "–ي" ايشاره­سي آرتيريلاراق گؤسته­ريلير (باد-ي صبا) و ائله­جه ده اوخونور· قوزئي آزربايجان لاتين اليفباسيندا ايسه بو "اي" سسي٬ يازيدا گؤسته­ريلمز و اونون يئرينه ايكي كلمه٬ آرالارينا آرتيريلان " – " ايشارتي ايله٬ بير بيرينه بيتيشيك يازيلير (باد-صبا)·

 

اورتوقرافي سئميناريندا منيمسه‏نن قورال، قوزئي آزربايجان́ دا ايشله­ديله­ن بو قايدادير، بو قورالا گؤره٬ فارس قايناقلي سؤز بيرله‌شمه‏لرينده "اي-i" سسي وئره‏ن كسره، فونئتيك اولاراق گؤسته­ريلمير· اونون يئرينه ايكي كلمه٬ آرالارينا آرتيريلان بير " " ايله بير بيرينه بيتيشيك (باد-صبا) شكيلده يازيليب و بادي صبا اولاراق اوخونور·

 

بيزجه قوزئي آزربايجان́ داكي مئتود - "باد-صبا" يازيب "بادي صبا" اوخوماق - يانليشدير· چونكو توركجه‏ده بو كسره نه تك يوخ اولمور٬ بلكه "اي-i" يا دا "يي-yi"ه دؤنوشه­رك سؤيله‏نير· وار اولان و سؤيله‏نن بير سسين يازاركن گؤسته­ريلمه‏مه‏سي، اليفبانين توتارلي و فونئتيك اولماسي پيرينسيبينه ترسدير· آيريجا ايكي كلمه‏ني بير بيرينه ياپيشديرماق، ائستئتيك باخيميندان دا سورونلودور· بو سورون اؤزه­لليكله سؤز بيرله­شمه‏نين ايكيدن آرتيق كلمه‏دن اولوشدوغو واختلار، مثلن "پنبه-داغ-جونون، تاريخ-آل-عثمان" سؤز بيرله­شمه­لرينده اولدوغو كيمي، اؤزونو داها دا گؤركسوز و قاباريق بيچيمده گؤسته­ر·

 

اؤرنه­كلر: باد-ى صبا (باد-صبا، بادي صبا، بادي-صبا، باد صبا، بادِ صبا يئرينه)، زولف-ي پريشان، چشم-ي گيريان، سيما-يي شمس، باده-يي ناب، پنبه-يي داغ-ي جونون (پنبه­ي-داغ-جونون يئرينه)، ناله-يي بولبول، شاه-ي مردان، تاريخ-ي آل-ي عوثمان٬ سو-ي قصد (سوء-قصد يئرينه)٬ غئير-ي مومكون (غير-مومكون يئرينه)٬ ضيدد-ي اينقيلاب (ضيد-اينقيلاب يئرينه)٬ نوقطه-يي نظر٬ برگ-ي گول٬ ترجومه-يي حال٬ غئير-ي عادي  

 

 

٢- "و" باغلاييجيسي

 

"و" باغلاييجيسينين كؤمه­يي ايله ياپيلان سؤز بيرله­شمه­لرينين ("درد وَ غم") توركجه يازيميندا فونئتيك بيچيمده يازيلابيلمه­­لري اوچون، بو "و"٬ ايلك كلمه­نين سونونا اكله­نمه­ليدير:

 

عرب اليفبالي توركجه يازيلارداكي­ "و" حرفي٬ تكجه "و-v" سسي وئرير· ديليميزه گيره­ن فارسجا "درد وَ غم"  كيمي سؤز بيرله­شمه­لرينده­كي "و" ايسه، "اوْ-o"٬ "اوُ-u" و يا "اۆ-ü" اولاراق (دردوْ غم) سؤيله­نير· توركجه­ده "درد و غم " يازيب، "دردوْ غم dərdoqəm" اوخوماق تك سيستئمليليك و توتارلي فونئتيك سيستئمه قارشيدير· بو تركيبين توركجه­ده سؤيله­نديييي كيمي اوخونابيلمه­سي اوچون "و"؛ آرالي اولاراق "اوْ-o ويا اوُ-u" شكلينده يازيلمالي (درد اوْ غم) يا دا آراليقسيز ايلك كلمه­نين سونونا علاوه ائديلمه­ليدير (دردوْ غم)ּ· بئله "و"لرين كؤك كلمه­يه عاييد اولماديغيني وورغولاماق اوچونسه، ايلك كلمه ايله آرالارينا بير " - " ايشارتي قويولابيله­ر ·

 

اؤرنه­كلر: درد-وْ غم (درد و غم يئرينه)، گشت-وْ گوذار (گشت و گوذار يئرينه)، ناله-وْ افغان (ناله و افغان يئرينه)

 

 

٣- دوغمالاشماميش آلينما سؤزجوكلر

 

دوغمالاشماميش آلينما سؤزجوكلرده:

 

عرب و فارس قايناقلي كلمه­لرده­كي سسسيز سؤزجوكلر اصلينده اولدوغو كيمي قورونماليدير؛ (رحمت٬ تهمورث)

 

باشقا يابانجي ديللردن آلينما كلمه­لرده­كي سسسيز حرفلر (اونسوزلر، صاميتلر)، توركجه قارشيليقلاري ايله يازيلماليدير؛ (كاغذ يئرينه كاغاز يازيلماليدير)

 

سسليلرين هاميسي (اونلولر، صاييتلر)٬ كلمه­نين آلينديغي ديل نه اولورسا اولسون، بوتونويله و ايستيثناسيز توركجه فونئتييينه اويغون بيچيمده كلمه­يه آرتيريلماليدير (مئترو٬ شئعر٬ اينتئرنئت

 

اؤرنه­كلر: شئعر، قئيد، تئلئفون، پوست، سيستئم، اينتئرنئت، اىمئيل، مورفئم، قوروپ، قورآن (قران يئرينه)٬ مئترو٬ رحمت٬ تهمورث٬ كاغاز

 

 

٤- دوغمالاشميش آلينما سؤزجوكلر

 

دوغمالاشميش آلينما سؤزجوكلرده "ض، ظ، ذ، ط، ح، ث، ص" سسسيزلري تمامي ايله و ايستيثناسيز توركجه قارشيليقلاري ايله دييشديريلمه­ليديرּ "ض، ظ، ذ" يئرينه "ز"؛ "ط" يئرينه "ت؛ "ح" يئرينه "ه"؛ "ث، ص" يئرينه "س" يازيلماليدير· بونا "آزربايجان" و "آزر" آدلاري دا داخيلديرּ

 

كلمه­ده گؤسته­ريلمه­ين سسلي وار ايسه، علاوه ائديله­رك و يوزده يوز فونئتيك شكيلده يازيلماليدير:

 

اؤرنه­كلر: تاماه (طمع يئرينه)، ساهات (ساعت يئرينه)، آزربايجان (آذربايجان يئرينه)، آزر (آذر يئرينه)٬ ماتاه (متاع يئرينه)، فهله (فعله يئرينه)٬ ساباه (صباح يئرينه)٬ هله (حالا يئرينه)

 

 

٥- شخص آدلاري

 

باشقا ديللردن آلينميش دوغمالاشمايان آدلاردا٬ سسسيزلر اولدوغو كيمي قورونماليديرּ (ارسطو٬ تهمورث)

 

توركجه كؤكه­نلي آدلاردا٬ سسسيزلر توركجه قارشيليقلاري ايله يازيلماليدير (اصلان يئرينه آسلان٬ طغرل يئرينه توغرول

 

شخص آدلاري٬ دوغمالاشيب دوغمالاشماديقلارينا باخمادان، ايستيثناسيز فونئتيك شكيلده و سسليلر آرتيريلاراق يازيلماليدير (رضا يئرينه ريضا٬ نادر يئرينه نادير

 

اؤرنه­كلر: توغرول (طغرل يئرينه)٬ آسلان (اصلان يئرينه)٬ لئيلا، ريضا، ايسماعيل، محممد، عابباس، نادير، زئينب، عوثمان، جورج، پيتئر٬ ستتارخان٬ حئيدرخان٬ رئنه دئكارت (رنه دكارت يئرينه)٬ علييئف (علييف يئرينه)

 

 

٦- كسره (  ِ )

 

توركجه يازيلاردا، توتارلي بير سيستئم اولاراق، كلمه­نين آلينما و يا توركجه اولوب اولماديغينيا باخماقسيزين٬ حركه ايشارتلرينين هئچ بيرينه يئر وئريلمه­مه­ليدير·

 

توركجه يازيلاردا هئچ بير شكيلده كسره حركه­سي ايشله­ديلمه­مه­لي، اونون قارشيلاديغي سس – ايسته­ر توركجه، ايسته­ر يابانجي كؤكلو- كلمه­نين باشلانغيجيندا "ائ"، اورتا و سونوندا ايسه "ئ" شكلينده يازيلماليديرּ بونلارا شخص و جوغرافي آدلار دا داخيلدير:

 

اؤرنه­كلر: ائي! عئشق، عئلم، حوسئين، غئير، ائحسان، ائعتيبار٫ ائعتيماد، حئساب، ائعتيراض، سئحر، مئهريبان، قزئت، مئتود، تابئع٬ قئيد٬ رئنه دئكارت (رنه دكارت يئرينه)٬ حئيدر علييئف (حيدر علييف يئرينه)٬ تئهران (تهران يئرينه)٬ مئكزيك (مكزيك يئرينه)

 

كسره­نين ”ئ" بيچيمينده يازيلماسينا اؤزه­لليكله آوروپا قايناقلي سؤزجوكلرده ديققت ائديلمه­ليدير:

 

اؤرنه­كلر: تئلئكس، ائنئرژي، رئداكسييون، فونئتيك، تئلئفون، تئلئويزييون، س