Sarxanlı Paşa

Güney Azərbaycan özünü tapma və milliləşmə sürəcində(2.ci bölüm)

-Tarixi və kültürəl bilinc:

Azərbaycan trixi üzərində bilig və bilinci çox çarpıq biçimdə sadəcə olaraq, Güneylilərin yüksək təhsil almış aydınlarının çox kiçik bir bölməsində görmək mümkün olabilər. Bu insanlar genəlliklə öz tədqiqatları nəticəsində, bəlli bir tarixi baxış açısına yetişən yazıçılar, tarixçilər və milli bilincə varmış başqa aydınlardan ibarətdir.

    Oxuma-yazma bilən(savadli) Güneylilərin hətta üniversitə görmüşlərin çox böyük bir bölməsi ( Bu zənnimizcə %95 dən yuxarı olmalıdır. Təəssüflə başqa bir çoxlu xüsuslar kimi, bu xüsusda da istatistik bilgisinə əl atmaq mümkün deyildir), öz doğma ana yurdlarının tarixi keçmişindən xəbərsizdirlər.Bunların azdan-çoxdan tarixi bilgiləri, İran şahlarının və müsəlmanlığın tek yanlı, dar baxışlı və əritmə politikasına bağlı rəmi məktəb məlumatından ibarətddir.

Bir çox azərbaycanlı aydın, Azərbaycan tarixini, dünya türk tarixinin bəlli bir bölmesini oluşdurduğunu görməkdən  çəkinməkdə və bunu etiraf etməkdən qaçınmaqdadırlar. Bunlar İran şahlıq rejimi və ondan sonraki  molla rejimi dövründə, panfarsist-aryaçı ırqçıların türklərə qarşı müxtəlif sahələredə apardıqları həqiqətdən uzaq və aşağılayıcı təbliğatın təsiri altında öz gerçək kimliyini qabulanmaqdan qorxmaqda olan kimsələrdir.

İnsan öz kimliyini, hər hansı etkən təsirilə olursa olsun, rədd edib, özünə başqa bir kimlik və başqa bir mənlik qazanma fikrində olursa, öz varlığına hakim olabilməz və başqaların məramlarına qulluq etməkdən səvay çarəsi yoxdur. Beləliklə asimilasyon politikası və “manqurt becərmə” faaliyətləri, öz isdəklərinin bəlli bir kəsimini əldə etmiş olur.

Kəsrəvi kimi nübuğ sahibi azərbaycanlıların, öz bilig və becərilərini, farslıq amacları uğrunda fəda etmələri, bunun ən kiçik nümunəsidir.

İlkəl və antik tarixi bir kənara qoyarsaq, Azərbaycan tarixi Babəkdən öncə və Babəkdən sonra olmaq üzərə iki ana bölmədə ələ alınıb incələnməlidir.

   Bu Azərbaycan coğrafisində, o torpaqlar, dağlar, daşlar və meşələrdə üz vermiş hadisələrə açıqlıq qazandırma baxımından önəmlidir. Digər tərəfdən, Azərbaycan xalqının, türklük tarixi içindəki yeri bəlli edilməlidir. Bunun toplamı bu millətin tarixi keçmişini təkil etməkdədir.

    Bu ölkədə bütün keçmişin və keçmişdən qalma irsiyələrin misasçısi, bugün Azərbaycan türkcəsiylə danışıb-yazan və bu torpaqlari özünə yurd edən, Azərbaycan türkləridir. Bu miraslar, otaylı-butaylı ölkə ərazisi, keçmişdə danışılan dillərin və ləhcələrin qalıntıları, əldən- ələ yetişən vəya sonradan torpaq altından çıxarılan əşyalar, bütün yer altı və yer üstü zənginliklərdən ibarət olabilər. Azərbaycanın tapusu keçmişdə kisənin adına yazılmayıb.Belə bir tapu varsa, oda yalniz Azərbaycan türk xalqi adınadır. Bu torpaq, və ona aid olan bütün daşınabilən(mənqul) və daşınabilməyən (qeyri-mənqul) mal varlığı bu xalqa aiddir. Bu ölkədən şah zamanı və ondan sonra çıxarılan bütün antik əşyalar geri alınmalıdır.Ulu Səttarxanın məzarı, xalqının qəlbində, Təbrizdə yerləşməlidir.

 Bunlar Azərbaycan tarixinin önəmli bir parçasını təşkil edirlər. Azərbaycan türkləri heç çəkinmədən, “Azərbadqan”, “Atropatan” və “azəri” kimi sözlərdən müxtəlif əlaqələrdə yararlanıb, istifadə edəbilirlər.Biz “azəri” sözünü, “Azərbaycan” sözünün qisaltılmış şəkli olaraq görməkdəyik və “azəri-türklər” deyiminin “Azərbaycan-türkləri” yerinə işlədilməsini dilin harmonisi baxımından daha uyğun bulmaqdayıq.

Bu sözlərin mirasçısıda bu ölkənin insanlarıdır. Onlardan nə şəkildə istifadə edilməsini onlar özləri hamıdan yaxşı bilər. Keçmişdə bu ölkə üstündə yaşayıb və daha sonra tarix səhnəsindən silinən xalqların bilcümlə hamısının mirasçısi Azərbaycan türk xalqıdır. Başqa insanlar, o cümlədən farslar, keçmiş şahənşahlıq və imperyaçılıq fikrini başlarından atabilməsələr belə, bu ölkədə ən kiçik mirasçılıq haqqına malik deyillər və hər cür iddəa boşunadır.

   Kültürəl bilinc, tarixi şüurla dərindən əlaqəli və sıxı şəkildə bağımlıdır.Burada kültürdən nəyi qəsd etdiyimizi açıqlığa qavuşdurmaq üçün, onu tanımlamalıyıq. “Mədəniyyət” sözü ərəbcədən gəlmə və şəhər anlamına gələn “midinə” sözünün genəlləşdirilmiş biçimidir. buda ilk daşda şəhərləşmə və şəhər yaşantısı anlamlarına gəlmişdir. Zamanla “mədəniyyət” sözünün “kültür” sözü ilə eşanlamlı(sinonim) kimi gəlməsinə rəğmən, bizcə, “kültür” sözcüyü daha mükəmməl və anlama uyqundur. Bundan dolayı biz bu rabitədə kültür sözündən yararlanmayı tərcih etdik.

    “Kültür” ingilizcə “culture”dən türəmişdir. “culture” ingilizcədə,müxtəlif anlamlara, o cümlədən “1-mədəniyyət 2-becərmək, yetişdirmək 3- inkişaf etdirmək, təkmilləşdirmək” mənalarında işlədilir.

    “Kültürün” tanımı(tərifi): 1- Tarixi, toplumsal(ictimai) gəlişmə sürəci(prosesi) içində yaradılan bütün özdəksəl(maddi) və tinsəl(mənəvi) dəyərlər ilə bunları yaratmada, sonraki kuşaklara(nəsillərə)  iletmede (yetişdirmədə) kullanılan(istifadə olunan), insanın doğal(təbii) və toplumsal çevresine (möhitinə) egemenliyinin(hakimiyyətinin) ölçüsünü göstərən araçların(əbzarların) tümü(bütünü)dür.(Türk Dil Kurumu, Türkçe sözlük, 7.ci baskı 1983)

Daha açıq bir dillə desək: Kültür, insanın tarixi-ictimai  inkişaf prosəsi içində yaratdığı bütün maddi və mənəvi dəyərlər və bunların yaradılması və sonraki nəsillərə yetişdirməsi üçün istifadə etdiyi, insanın təbii və ictimai möhiti üzərində hakimiyyətinin ölçüsünü göstərən vəsilələrin hamısıdır.

2- Bir toplum yada xalqın bütövlüyünə məxsus düşüncə və sənət yaradıcılıqlarının hamısı.

 3- Bir xalq içində;əqlaniyyət, bəyənmə və tənqid etmə istedadlarının öyrənmə və həyat təcrübələri sayəsində, inkişaf etmiş şəkli.

kültür=əkin  

   Görüldüyü kimi, kütür bir xalqın; bütün tarixi, ictimai, maddi və mənəvi, yaradıcılıq, sənət, yaşayış və düşünüş tərzi, inanış sistimi, təlim-tərbiyəsi, bəyənmə və tənqid dəyərlərini və başqa bir çox sahələri içinə alan, dərin və tərif edilməsi sadə olmayan ana bir qavramdır.

Hər haldə, kültürün əsas qaynağı tarixdir. Bir xalqın kültürü, o xalqın yaşayan keçmişi və intiqal etmiş tarixidir. Kültür bir millətin ümumi hafizəsi və zehniyyatıdır. Kültür, bütün başqa toplumsal olqular kimi dəvamlı dəyişən və hətta ölüb aradan gedəbilən bir pədidədir.

Bu tərif sayəsində, zənnedirəm, Azərbaycan kültürünə, xüsusən Güney Azərbaycan kültür durumuna genəl bir baxış mümkün olabiləcək.

   Anlaşıldığı kimi, kültür, insanlar tərəfindən yaradılan və zaman içində gəlişib inkişaf edən və özünü həyat şərtlərinə uydurabilən ictimai bir olqudur. Kültürün bir anlamı da yuxarıda qeyd edildiyi kimi “əkin”dir. Kültürün yaradılıb becərilməsi və boya-başa çatması tam bir bağbanın fidan(nəhal)ları torpağa əkib, onlara su verməsi və dəvamlı olaraq onlara baş çəkməsinə bənzər.

   Zaman-zaman fidanların diblərini boşaldıb, alaqları uzaqlaşdırmaq qərəkir. Onlara vaxtında su və gübrə(kud) verilməlidir. Fidanlar gün işınlarını, torpaqdan aldıqları bəsin(xurak) xam maddələrilə qatıb özlərinə gərəkən bəsinləri düzəldib sonra onu canlarına cəkər və zaman içində böyüyüb gəlişərlər. Bir gün sabah çağı, bağban bağçasını gəzərkən, bir neçə fidanın əlvan çiçəklər açtığını və başqaların qunçaya dolduğunu görüncə, ruhu sevincdən sanki göylərə uçar. Hələ bir gün olacaq ki bu fidanların, günəş ışınlarıla yetişən, meyvələrindən dadıb, sevdiklərinə ikram etdikdə, başqa bir ləzzət, başqa bir rezayət duyacaq bağban.

Fidanların istənilən nəticəni vermesi üçün bollu günəş, su və gübrələri olmalıdır. Bundan əlavə bağbandan başqa kimsələrin və başı boş hevanların onların içində gəzib dolanmaması, yumuşaq torpaqları ayaqlayıb bərkitməməsi və xol budağlarını qırıb tökməməsi gərəkir. Bu durum fidanlar üçün ən can alıcı durumdur . Belə vəziyyətdə, onlar təbii şəkildə boya başa çatamazlar. Ya heç mivə verməzlər, yada mivələri kal, acı, dadsız, çil-çopur, ləkəli və pis olur. Bağçada yabancı əl-ayaq, fidanların təbii inkişafini tamamən veya qismən önlər, bağban doğru dürüst bir nəticə alamaz.

   Bir ölkə tam azadlıq və istiqlal vəziyyətində yaşayamazsa, öz müqəddəratını özü təyin edəməzsə və yabancıların iradə və isdəyini yerinə yetirməyə məcbur olursa , bu ölkədə yüksək bir kültürün ortaya çıxması yalnız bir xəyal olur. Belə bir kültürün vaqei sahibləri, yani azadlıqdan yoxsun qalan ölkənin insanları, öz ölkələrinin azadlığını əldə edəməzlərsə, o kültür, zamanla fərmanı altında yaşadığı kültürün ünsürlərindən dəvamlı olaraq özünə qataraq, tədricən öz bütövlük və hüviyyətini itirib, məsx olar.Bu durumda bir kültürdən yox, bir kültürün qalıntılarından danışmaq əqlə uyqun gələr.

   Azərbaycan xalqı islam dinini qabul etdikdən sonra, ölkənin kültür və mədəniyyəti genəl olaraq, islami inaniş sistəmi və dünyaya baxış tərzinin etkisi altında özünü yeni şərayitə uydurmaq zurunda qalmışdı. Beləliklə, bütün islami ölkələr üçün eyni olan, rəməzan və orucluq mərasimlər-fitir bayramı, həcc və qurban bayramı, məscid tikintiləri və cəmaətn namazları, gündə beş vəqt minarələrdən azan səsinin duylması kimi yeni və güclü kültür ünsürləri ölkənin yerli kültürünə daxil olmuşdu. İslamın şiəlik varyantının, Azərbaycanda ğalib inaniş tərzinə çevrilməsilə, xüsusən Şah İsmail Səfəvidən sonra, eskidən var olan islami kültürə, yeniləri eklənib vəya onları az-çox dəyişikliyə tabe’ tutduu. Misal olaraq 5 vaxt namaz yerinə üç növbə namaz gilinması, on iki imam və ale-Əli etrafında bir çox yeni aktivitə və müəssisələrin arayaya çıxması, məhərrəm və səfər ayları və bu aylara bağlı zəngin inanış mərasimləri özəlliklə məhərrəm ayının birinci 10 gününə aid məscidlər və təkyələrdə toplanıb, Ali oğlu Hüseyn və Kərbəla qiyamında şəhid və əsir olan yaxınları üçün aparılan əzadarlıq, novhəxanlıq, zincir və sinə vurmaq, Kərbəla vaqeəsinin “şəbeh çıxarma” adıyla şəhərdə, kənddə və obda  əzəmətli və hünərməndanə təcəssümi və bunlara bənzə bir çox kültürəl ögələrdə ad aparmaq mümkündür.

   İmam Hüseyn və kərbəla vaqeəsi üzərində gəlişən, xalq açıq teater hünəri(əzadarlıq-şəbehxanlıq), novhə kitabları biçimində və ana dilində yazılan təsirli qəsidə və qəzəllər bu mərasimlərin icrası üçün yaranan alət və əbzarlar, tamamilə Azərbaycan xalqına aiddir və başqa yerlərdə onları görmək mümkün deyildir.

Dəvamı var