Eluca Atalı

Atillanın açıq pəncərəsi

(Sənədli hekayə)

                                                    Tələbəlik dostum Təbrizli Atilla Maralanlı üçün

                 Bu da mənim tələbəlik dövründə qeyd apardığım dəftər. Təsadüfən əlyazmalarımın içindən tapdim. Üstü sadə, elə sadəcə qara qələmlə yazılıb: “altıncı dəftər”. On dördüncü səhifədəki qeydi oxudum: “ Qızı və oğlu zindana salınandan sonra namazı atdı”. Bu cümlə Danimarkada yaşayan, əslən Cənubi Azərbaycandan olan Rza Fərməndin elə soyuq Skandinaviya ölkəsində çap olunmuş “Anam gözəlləşmədi” kitabından apardığım qeydlərdəndir. Bunu mənə qardaşı oxuyurdu:—illərlə zindanda yatmış, sonra Müstəqil Azərbaycana gəlıb təhsil almış kiçik qardaşı. Kitab özgə dildə idi, fars dilini bilməyən oxuya bilməzdi və Rzanın kiçik qardaşı Atillanı tanımayan çətin ki, ordakı aləmin içinə düşə bilərdi. O, bircümləlik qeyddə göstərilən ananın qız balası isə indi Kanadada yaşayır. Zindana düşüb doqquz ay oradakı məşəqqətlərə dözüb durandan sonra oradan çıxarılmış və ailə qurduqdan sonra ölkəni tərk etmiş ailənin digər qız övladı da indi o da Kanadada yaşayır. Atillanın başqa bir bacısı da zindan görmüşdü. Özü də nə az, nə çox. Günlə, ayla yox, illərlə günəş işığına həsrət, qaranlıq, rütubətli daş otaqda oturmuşdu. Daş ağırlığını çiynində saxlayaraq. Ordan çıxandan sonra o da bacısı kimi adı doğma, lakin ab-havası özgə, ruhunu sıxan Vətənini tərk etmiş, zindanın daş yükünü bu dəfə təkcə çiynində yox, elə ürəyində də demokratik Avropaya aparmışdı.

                 Bu bir ölkənin hekayəti yox, nə də bir ailənin fəlakəti deyildi. Əslində dünyaya səpələnmiş millətimin taleyidir...

                 -Evdə tikiş maşınını bir küncə qoyub üstünü ağ örtüklə örtdük.—Sonra nə düşündüsə əlavə etdi:— Anamdan sonra...

                 Onun danışdığını təsəvvür etmirdim. Mənə elə gəlirdi ki, sanki onun ağzından özü boyda ağırlıq çıxıb qol-qıçımı qırmanclayır. Dostum bu sözləri deyəndə gözləri dolmuşdu. Üzünü yana çevirdi, gözlərini məndən gizlətdi. Bəlkə də, fikirləşdi ki, kişilər ağlamazlar.

                 -Biz anamızın ömrünü uzada bilmədik. Yox, səhv edirəm. Biz ömür uzadan da deyilik. Əslində ömrünü başa vurmağa imkan verməyib qırdıq...

                 Anam dünyasını dəyişəndən sonra əlimi o maşına vura bilmirdim. Anam sağlığında bu maşımla  paltar tikərdi. Hamımıza, bütün ailəmiz üçün. O  maşın indi heç kəsin toxuna bilmədiyi bir əşyadır. Əslində əl toxundurmaqla keçmiş hisslərin qayıdacağından bu evdə hər kəs qorxur. Anamı xatırlamaq,  analı günlərə qayıtmaq o qədər də asan deyil. Anamın ruhu, nəfəsi evimizdə, hər şeydə yaşayır. Amma o maşın məxsusi onun idi. O, maşın arxasında oturub bizə paltar tikəndə mənə elə gəlirdi ki, bəstəkar özünün sevimli əsərini yaradır. Maşının ritmik taqqıltısı məni bu fikrə gəlməyə sövq edirdi.

                 Anam qışda  soyuqda, yayda istidə pay-piyada  mənim və bacımın yanına gələrdi. Bilmirəm qışın şaxtasından idi, yoxsa, yayın hədsiz istisindən, əllərinin üstü daim çat-çat idi. O  yollarda ürəyi qubarladı. Elə ürək ağrısından da öldü.

                 Atilla Azərbaycanın qədim paytaxtı, inqilablar beşiyi Təbriz şəhərinin özündən, lap mərkəzindən idi. Mən Təbrizdə olarkən hara gedirdimsə, ora dostumun gözü ilə baxırdım. Indi onun bu yerləri uzun ayrılıqdan sonra görüb hansı duyğunu keçirməsini fikirləşirdim. Evlərinin yerini bilmədiyim üçün Təbrizin bütün məhəllə və evlərinə baxanda bir vaxt bu yerlərdə onun yaşadığını, gəzdiyini, ömrünün yüksüz dövrünü—uşaqlığını oynaya-oynaya burda başa vurduğunu xəyallarımda bir-birinə qatıb, sonra da əvvəl-axır edib, bir-birinin ucuna caladım. Amma evlərini tanısaydım, yalnız o evin şəklini gözlərimə alardım. Gözlərimdəki canlı albomu isə Bakıya qayıdanda Atilla üçün vərəqlərdim. Təbriz televiziyası üçün məndən müsahibə alan, yaxın illərdə Bakıdan bu şəhərə gəlin köçmüş Elmira adlı jurnalist qız gözlənilmədəm mənə sual verdi: “—Təbriz səndə hans hissləri yaradır?” Ağlıma gələn ilk cümlə bu oldu: “Təbriz mənim nağıl dünyamdı. Bu gün o, nağıl gerçəkləşib”. Onu mənim üçün nağıllaşdıranlardan biri də Atilla idi. Onun bu şəhərlə bağlı danışdıqları xəyal dünyamda xəritə cızmışdı. Mənim Təbrizi görmək istəyim dostlarımın xatirələrinin izinə düşdüyümü göstərirdi. Həm də xəritədə gözlə görünən balaca miqyaslar o yerə ayaq qoyanda dəfələrlə böyüyür. Bəzən də min, milyon dəfə... Təbrizi tanıdıqca onun ruhunu heç bir kağız xəritəyə köçürülmədiyini gördüyüm kimi.

                 Bacısının və özünün salındığı zindanın evlərindən nə qədər aralı olduğunu bilməsəm də, anasının əzəblarını təsvir edəndə hiss etdim ki, o zavallı qadın övladlarına apardığı iki ağır azuqə zənbilləri ilə mənzil başına çatanda yorulub, əldən düşürmüş.

                 -Bizə görüş veriləndə anam çatlı əlləri ilə başıma sığal çəkərdi, saçımı oxşayardı. Mənsə hər görüşdə anamın bir az da əridiyini, qocalıb yığıldığını görəndə xəcalət çəkərdim.

                 Onun söhbətinə heç nəylə müdaxilə etmək istəmirdim. Nə sual verir, nə fikirlərinə şərik çıxarkən təsdiqləyir, nə də qarşısındakı çayın soyumamağı üçün içməsini işarə edirdim. Onsuz da aramla danışır, ürəyini boşaldırdı— anasının yanında qoyduğu ürəyini.

                 Rza öz anasının portretini kitab boyu çəkə-çəkə getmişdi. Iyirminci səhifədə qardaşı Atillanın vərəq üstündəki əli əsdi. Sağ əlindəki siqareti tüstülənə-tüstülənə yanan tütünü ətrafa xoş iy buraxmamağından savayı, bu dəfə külünü də kitab üstünə tökdü. Vərəq üstündən külü təmizləyib öz-özünə pıçıldayırmış kimi oxudu: “ Quran” adlı aynada anamın sifəti görünmür”. O, deyəsən doğrudan da otaqda mənim varlığımı unutmuşdu. Özünü ələ almaqda çətinlik çəkən dostum durub pəncərə önünə keçdi. Gözünü şüşəyə zilləyib əllərini qoynuna qoydu. Bir ah çəkib:

                 -Övladları zərbə ala-ala inamını itirdi, —dedi. Sonra nə düşündüsə yavaşcadan dodaqlarını bir-birindən ayırdı. Amma nəinki danışmadı, bu dəfə heç pıçıldamadı da. Yəqin demək istəyirdi: “Ana özünü övladlarında təsdiqləməlidir. Mənim anam özünü görmək üçün hansı ünvana yol getməliydi?!”

                 Tələbə yataqxanasının otaqlarındakı pəncərələr böyük şüşəbəndli idi. Elə tələbələrin dünyaya böyük ümidləri kimi. Otaqdakı tüstü səbrimi daraltdığı üçün durub onun bir layını tam açdım. Qışın soyuq sazağı içəri dolduqca tüstü iyi çəkilirdi. Bir anlıq mənə elə gəldi ki, Təbrizə, Danimarkaya, Kanadaya səpələnmiş ana ruhu Bakıda bir ünvana yığışıb Atillanın pəncərəsindən içəri doldu. Onun sifətindəki nisgil çəkiləndə fikrim beynimə tam hakim oldu.

                 22-23 Arzu Günü

Şölə Ayı, 25-ci il Bakı

22-23.06.03