
بابك و
آذربايجان
بابك و
آلدونلار
حركاتي
دؤورو،
آذربايجان
تاريخينين
اَن پارلاق
مبارزه و
قهرمانليق
صحيفه سي
ساييلير.
لاكين
آذربايجان
تاريخينين بو
دؤورو ده
غرضلي فارس و
عرب تاريخچي
لرينين بير
سيرا تحريف و
اويدورمالارينا
معروض
قالميشدير.
آپاريلان
تحريفلرين
بير حيصه سي
عرب
خلافتينين
ايدئولوگيياسي
ايله باغلي
دير. بئله كي,
بابك و
آلدونلارين
مسلمان
اولمالارينا
اعتراف ائتمه
لرينه
باخماياراق
اونلاري
خرمدين, كافر،
مزدكي، آتش
پرست و ساير
آدلانديريبلار.
بو ايسه
خلافتين
كؤنوللو
اسلام
فدائيلريني
محاربه يه جلب
ائتمك مقصدي
گودموشدور.
ايرانچي قوه
لر ده اؤز
منافعلري
استقامتينده
تحريفلره
يول وئرميشلر.
اونلار اؤز
غرضلي
مقصدلري
اوچون هئچ بير
فاكت و اساس
اولمادان
آذربايجان
اهاليسي و
بابكين فارس
كؤكلو، حتي,
مزدكي
اولمالاريني
ادعا ائديرلر.
لاكين موجود
فاكتلار هر
ايكي غرضلي و
يانليش
وئرسياني رد
ائدير.
تدقيقاتچيلارين
او جمله دن
ائدوين م.
رايتين
قناعتينجه
9-جو عصرين
اورتالاريندا
آذربايجان و
ايرانين
شماليندا
مانيليك و
مزدكيليگي
يايان شخصين
اولماسينا
داير هئچ بير
فاكت و سند
مؤوجود
دگيلدير.1
فارس
شووونيستلرينين
ايره لي
سوردويو
يانليش
وئرسياني
ايسه رد ائتمه
يه آذربايجان
اهاليسي نين
سوْي كؤكونه
دقت يئتيرمك
كيفايت ائدر.
اونا گؤره ده
مسئله يه هر
طرفلي
آيدينليق
گتيرمك مقصدي
ايله اولجه
بابكدن قاباق
و بابك دؤورو
آذربايجان
خالقينين
ائتنيك
منسوبيتي و
سوْيكؤكونو
آراشديرماغا
مجبور اولدوق.
ايستر قديم
شومر، آككاد،
آسسور،
اورارتو ميخي
يازيلاريندا،
ايستر آنتيك
دؤور
منبعلرينده و
ايسترسه
اسلام و عرب
منبعلرينده
قديم
دؤورلردن
توركلرين
آذربايجاندا
ياشاماسينا
داير چوخلو
فاكتلار
مؤوجوددور.
آراز اوغلو «
مختصر
آذربايجان
تاريخي » آدلي
اثرينده
آككاد و شومئر
منبع لرينه
اساسلاناراق
يازير: «
آذربايجان
تورپاقلاريندا
تورك حاكميتي
ميلاددان
قاباق 4000 ايل
اوللره گئديب
چيخير. بو منبع
لرده خصوصي
ايله
آراتتاليلار,
قوُتلار
( قوتي لر),
لوللوبيلر و
هورريلر
حاققيندا
معلومات
وئريلير.»2
« آسسور و
اورارتو منبع
لري ميلاددان
قاباق 14- نجو
يوزايلليكدن
يئنه
ميلاددان
قاباق
بيرينجي مين
ايللييين
اوللرينه
كيمي
آذربايجاندا «
توُروك » و يا
« توُروكي »
لرين آديني
چكير. ز.
يامپوْلسكي
بو سندلره
اساسلانيب
بيلديرير كي,
آذربايجاندا,
اورمو گؤلو
اطرافيندا
ميلاددان
قاباق 14- نجو
يوز ايلليكده
يعني 3500 ايل
قاباق توركلر
ياشاميشلار.»3
فريدون
آغاسي اوغلو «
آذر خالقي»
آدلي اثرينده
آسسور منبع
لرينه اشاره
ائده رك قديم
آذربايجان
اراضيسينده
آس ,آز ,آذاري
ائتنونيم و
توپونيملرينين
اولدوغونو
سؤيله يير. او,
همين تورك
بويلارينين
آدينين
مختليف تورك
آبيده لرينده
چكيلدييينه
اشاره ائده رك
آذربايجاندا
توركلرين
قديم
دؤورلردن
ياشاماسيني
ثبوت ائدير.4
فريدون
آغاسي اوغلو
ائله جه ده
قديم دؤور
آسسور,
اورارتو و
آككاد ميخي
يازيلارينا
اساسلاناراق
آذربايجاندا
كوُمان,
قاشقاي, توروك,
سوبار, سو،
زنگي و
ساير تورك
ديللي
طايفالارين
ياشاماسيني
ثبوت ائدير.
هئرودوت
ايسه 2500 ايل
قاباق آراز
چايي
اطرافيندا
تورك
طايفالارينين
اولماسينا
اشاره ائدير.5
اسلام
دؤورونه عايد
عرب, فارس
قايناقلاريندا
دا
آذربايجانين
توركلرين
اؤلكه سي
اولماسينا
داير چوخلو
معلوماتلار
مؤوجوددور.
طبري اؤز
تاريخ
اثرينده
اسلامدان
قاباق
آذربايجاندا
توركلرين
وارليغيني
قيد ائدير.
هشام ابن كلبي
نين فيكرينجه,
رائش ابن قيص
ابن صبا ...
يمنين
پادشاهي ايدي
و اونون
پادشاهليغي
منوچهر
دؤورونه
تصادف
ائديردي.
اونون سركرده
لرينين
دوستلاريندان
بيري شمربن
عطاف
آذربايجاندا
توركلره
يوروش ائتدي.
يوروشده هر
ايكي طرفدن
چوخلو اؤلن و
اسير دوشن
اولدو. او
باشينا
گلنلري داش
كيتابه يه
يازديردي. بو
داش عابيده
آذربايجان
اؤلكه سينده
مشهوردور.6
حمزه
اصفهاني ( هجري
270 – نجي ايل ) ده «
پيغمبرلر و
شاهلار
تاريخي »
آدلانان
اثرينين 131 – نجي
صحيفه سينده
رائش ين
آذربايجاندا
توركلرله
دؤيوشونه
اشاره ائدير.7
محمد عوفي
ايسه « جوامع
الحكايات و
لوامع
الروايات »
آدلي اثرينده
عمربن
عبدالعزيز ين
خلافتيندن (
هجري قمري 99 – 101-نجي
ايللر)
دانيشاركن
همين دؤورده 20
مين
آذربايجان
توركونون
عصياني و
اونلارين
دؤرد مين عرب
قوشونو ايله
دؤيوشمه
سيندن صحبت
آچير.8
ابو علي محمد
بلعمي ده
يازير: « ...
آذربايجانا
داخيل اولدو.
بو يورد
توركلرين
الينده ايدي,
اونلاري
مغلوب ائتدي .9
خليفه
معاويه,
عبيددن
سوروشور: «
تورك و
آذربايجان
ندير؟ عبيد
جاواب وئرير : -
اي امير
المومنين,
بونلارين هر
ايكيسي
اونلارين (
توركلرين )
اؤلكه سيدير».10
بوندان
باشقا دؤرد
مين
آذربايجان
توركو ساساني
قوشونوندا
مؤوجود ايدي و
قادسيه
دؤيوشونده
ساساني باش
كومانداني
رستم فرخزاد
اؤلدوكدن
سونرا
مسلمانلارين
باش
كومانداني سعد
ابن وقاصلا
صلح
باغلاديلار.لاكين
اونلارين
آذربايجانا
قاييتماغا
اوزلري
اولمادي،
اطرافدا، او
جمله دن كوفه
ده
مسكونلاشيب
حضرت علي
خاندانينين
مهربانليغي
نتيجه سينده
مسلمان اولوب
الحمرا (آلدونلار)
آدلانديلار.
آلدونلارهله
حضرت علي نين
دؤرونده
مختليف
محاربه لرده
اشتراك
ائتديلر.
كربلا فاجعه
سينده ايسه
اونلارين 10-12
نفري اشتراك
ائتميشدير.
امام حسين ين
قتله
يئتيريلمه
سيندن سونرا
انتقام آلماق
مقصدي ايله
آذربايجان
آلدونلاري «
مختار ابن
عبيد ثقفي نين
عصيانينا
قوشولدولار.
آذربايجان
توركجه سي
ايسه مختارين
قوشونوندا
حاكيم ديل
ايدي. «اخبار
الطول»
اثرينين
مؤلفي
ابوحنيفه
دينوري، شام
اوردسوندان
مختارين
اوردوسونا
سيْغينميش
امير ابن
حبابين
ديليندن
يازير، امير
ابن حباب
مختارين
اوردوسونون
سركرده
لريندن اولان
ابراهيم ابن
مالك اشترله
گؤروشده اونا
دئدي : « سنين
قوْشونونا
قاتيلاندان
قصه م آرتيب.
اونا گؤره كي،
عربجه
دانيشيق
ائشيتميرم».11
بو
فاكتلاردان
گؤروندويو
كيمي بابك و
آلدونلار
حركاتيندان
يوزلر و مينلر
ايل قاباق
ائله جه ده
همين دؤورده
آذربايجاندا
توركلر
ياشاييرديلار.
ايندي ايسه
خرمدينلر و
اونلارين
ديني و ميللي
منسوبيتي
حاقيندا قيسا
معلومات:
منبع لرين
معلوماتينا
گؤره
خرميلرين
عربلره قارشي
آزادليق
مبارزه سي 61
ايل داوام
ائتميشدير.
اونون دا
اوچده ايكي
حيصه سيني
بابكه قده ركي
دؤور تشكيل
ائديركي،
اونون دا چوخ
حيصه سينه
جاويدان رهبر
ليك ائتميشدي.12
لاكين
قيدائتمك
لازيمديركي،
آدي چكيلن
همين
آذربايجانين
بو توركلري
اؤزلرينه
خرمدين
دئميرديلر.
خرمدين آدلي
دين ده مؤوجود
اولما ميشدير.
رسول رضوي اوْ
دؤورده
ياشايان
شهرستاني و
باشقا
مؤلفلرين
مختليف كؤكلو
فرقه لره خرمي
آدي وئرمه لري
مسئله سيني
تدقيق ائدرك،
بئله نتيجه يه
گلميشديركي،
عباسي
خلافتينه
قارشي چيخان
هر گروپ خلافت
طرفيندن
خرمييه
آدلانديريليب.
خلافتين
« خرمي»
آديندان
آنجاق اورتاق
اينامي
وارايدي. بئله
كي خرمي دن
مقصد « اباحيه »
يعني حرام
اولان هر شئيي
حلال سايماق
دئمك ايدي.
بئله ليكله
خلافت مخاليف
گروپلاري
كافر و مجوسي
كيمي تقديم
ائديب
قانلاريني
تؤكمه يي حلال
اعلان
ائديردي.13
ده يرلي
عاليم حسين
فيض الهي وحيد
«عربلرين 1200 ايل
سونرا بابك
حاققيندا
اعترافلاري»
عنوانلي
مقاله سينده
لبنانلي،
الخضري نين «
الدوله
العباسيه ،
محاضرات في
تاريخ اومم
الاسلاميه»
آدلي اثرينده
بابك و
طرفدارلارينين
خرميه يوخ،
شيعه حرمي
اولمالاريني
قيد ائتمه
سيني گؤسترير:
« ايكينجي
قيسم حرميه،
بابكه
منسوبدوركي،
اونلار اؤز
رهبرينه بابك
حرمي
دئييرديلر.
حرمي ايسه
مذهب لرينده
قتل، تجاوز،
محاربه،
دوْغراما
حرام ساييلان
شخص لره
دئييليردي.
ابن نديم «الفهرست»
اثرينده بو
مسئله يه
اشاره ائدرك
گؤستريركي،
اونلارين
حرمييه
آدلانماسي
اوْرادان
معلوم اولور».14
بو شيعه فرقه
سينده باريش و
صلح اهميتي
كسب ائديردي.
لاكين اونلار
عرب استعلاسي
،عرب اشغالي و
ظلمو ايله
محاربه
آپارماق
مجبوريتينده
ايديلر. چونكي
آذربايجان
عربلر
طرفيندن
اشغال
ائديلندن
سونرا
مسلمانليغي
قبول ائدن هر
شخص بئله،
آذربايجانا
گلميش عربلر
قده ر حقوقا
ماليك
دگيلديرلر.
بني اميه
دؤورونده «
مسلمانليغي
تزه قبول
ائتميش غيري
عرب، عربلره
باغلي بنده و
يا مولا
اولمالي ايدي.
مولا، قولدان
بير آز، آرتيق
حقوقا ماليك
ايدي.»15 خارجي
قوه لرين
آذربايجاندا
اؤزباشيناليغينا
سون قويماق
اوچون
آذربايجاندا
آلدونلارين
مبارزه سي
باشلاندي.
مسلمان شيعه
لره قاطي
دوشمن
موقعينده
دايانان «
سيرالملوك » و
يا
« سياستنامه »
اثرينين
مؤلفي خواجه
نظام الملك
طوسي,
باطنيلره تام
نفرتله بوتون
شيعه لري
اتهام ائده رك
گؤسترير كي,
خرمدينلر
عصيان ائدنده
باطنيلر
اونلارا
بيرلشيب
اونلاري
گوجلنديرميش،
باطنيلر ايسه
عصيان ائدنده
خرمدينلر
اونلارا
بيلشيب هم
مادي هم ده
جانلي قوه
ايله اونلاري
گوجلنديرميش
و هر ايكي
مذهبين كؤكو
بيردير.16
مسعودي،
بابكين
اسلامي قبول
ائتمه سي،
آدينين ايسه
حسن
اولماسيني
قيد ائدير.17
ابن حوقل «
صوره الارض »
آدلي اثرينده
يازير : خرميه
بابكين
طرفدارلاريدير
و قرآن
اوخويارلار.
ائله جه ده
اصطخري يازير
كي, خرمدينلر
مسجدلرينده
قرآن
اوخوريارلار.18
« الفرق بين
الفرق»
اثرينين
مؤلفي ابو
منصور بغدادي
اعتراف ائتمه
يه مجبور
اولاراق
يازير كي, بابك
خرمي اؤز
اراضيلرينده
اولان
مسلمانلاري
ديني وظيفه
لريني يئرينه
يئتيرمكدن
چكينديرمير،
حتي اونلارا
مسجد تيكمكده
يارديم
ائديردي.19
ياقوت حموي «
معجم البلدان
» اثرينده
يازير : « بذ
شهري همين
شهردير كي ,
بابك اورادا
عصيان ائتدي و
اورادا اهالي
مهدي نين
ظهورونو
گؤزله يير.20
« مروج الذهب »
اثرينين
مؤلفي
مسعودي،
بابكين معتصم
طرفيندن
اؤلدورولمه
سي بؤلومونده
يازير : «
بابكين اؤز
آدي حسن ايدي ...
قارداشينين
آدي عبداله» .21
عموميتله
بابك و
آلدونلاردا
شخص آدلاري
مسلمان و تورك
اولدوقلاري
اوچون عربجه و
يا توركجه
اولموشدور.
حسن ( بابك )
اردبيل
ياخينليغيندا
يئرلشن « بلال
آوا » كندينده
دونيايا گؤز
آچميشدي. گنج
ياشلاريندا
آلدونلارين
رهبري
جاويدانين،
اؤلوموندن
سونرا، ائل
طرفيندن « باي
بك» رتبه سينه
چاتميش و
آلدونلارا
رهبرليك
ائتميشدير.22
بابكين
بؤيوك حؤرمته
ماليك اولان
سركرده
لريندن بيري
ترخان ( تاري
خان – تاركان ,
توركلرده
تيتوُل دا
اولوب ) ايدي. «
بابكين
سركرده
لريندن اولان
ترخان اونون
يانيندا
بؤيوك حؤرمته
ماليك ايدي.
هجري قمري 221 –
نجي ايلين
قيشيندا
بابكدن اجازه
ايسته دي كي,
قيشي ماراغا
ياخينليغيندا
يئرلشن
كندينده,
قوهوم – اقره
باسينين
يانيندا
كئچيرسين.
آغشين ( افشين )
ايسه اونو
گودوردو و
بابك اوچون
اهميت كسب
ائتدييينه
گؤره اونو
توتماق ايسته
ييردي. اونا
گؤره ده آغشين,
اسحاق ابن
ابراهيمه
عايد توركه
يازيب امر
ائدير كي, گئجه
كنده گئديب
ترخاني
اؤلدورسون و
يا اسير توتوب
اونون يانينا
گؤندرسين.
همين تورك
گئجه گليب
ترخاني
اؤلدوروب
باشيني
آغشينه
گتيرير».23
بابكين
سركرده
لريندن بيري
عصمت ( عربجه ),
او بيري ايسه
آذين ايدي :
محمود
كاشغارلي «
ديوان لغات
الترك » آدلي
اثرينده «
آذين » سؤزونه
اشاره ائدير.
بو تورك
سؤزونون
معناسي باشقا,
فرقلي, سئچيلن
دئمكدير. «
آذين : باشقا
آنلامينا بير
اداتدير».24
سون
دؤورلرده
آپاريلميش
مكمل
تدقيقاتلاردان،
عاليملر
حاقلي
اولاراق بئله
نتيجه يه
گليلر كي،
خلافتله
آذربايجان
آراسيندا باش
وئرن دؤيوشلر
اساسا
آذربايجانين
مستقيلليگه
جان آتماسي
ايله علاقه
دار اولوب.
اسلام
دينينده
مؤوجود
اولموش شيعه –
سني مسئله سي
ده خلافتين بو
يوروشلرده
اؤزلرينه
براعت
قازانديرماسينا
بهانه اولوب.اصلينده
هر ايكي طرف
قارشي طرفي
كافرليكده
اتهام ائدير.
بئله كي حتي
آلدونلار و
بابك عرب
خلافتيني
غيري مسلمان و
اسلام
دينينده
پيسله نن
يهودي و جهود
آدلانديرير.
ابن الاثير
يازير : سهل
ابن سنباط,
بابكي حيله و
كلكله
آغشينين
آداملارينا
تحويل وئرنده,
بابك حيرصله
نيب ابن
سنباطا دئيير:
« مني بو
يهودييه (
جهودا) چوخ
اوجوز ساتدين
».25
طبري ايسه
يازير : بابكين
سركرده
لريندن بيري-
آذين دئدي: من
بو جهودلارين (
خليفه
قوشونونون )
اليندن
قالايا
سيغينماياجاغام.
او حتي اؤز
قاديني و
عايله سيني ده
قالادا
قويمادي.26
ساسانيلرين
تؤر-
توكونتولريندن
اولان بعضي
لرين آغاليق
ائتمك ايسته
مه لري ائله جه
ده عربچيليك و
عرب استعلاسي
ايله مبارزه
آپاران و
اؤلكه لرينين
استقلاليني
قوْرويان «
آلدونلار
اسلام احكامي
و قرآن
معارفيني
خلافتين
گؤروشلري
يعني حاكيم
گؤروشلرله
يوخ, بلكه اؤزل
گؤروشلرله
تانيتديريب
يوزوردولار».27
آلدونلار و
بابكين
مبارزه سي و
محاربه سي محض
آذربايجان
اراضيسينده
باش وئره رك
داوام
ائتميشدير.
معاصر دؤرده
آذربايجانليلارين
ياشاديغي
اراضيلرده
آلدونلارين و
بابكين
طرفدارلاري
ياشاميشلار.
آلدونلارين
نفوذ دايره سي
« جنوبدان
اردبيل , مرند
حدودلارينا ,
شرقدن خزر
دنيزينه ,
شاماخي و
شيروان بؤلگه
لرينه ,
شيمالدان
مغان و آراز,
غربدن جلفا ,
نخچوان و
مرنده
چاتيردي ».28
عيني
زاماندا
زاگرس داغ
سلسله لري
اوزه رينده
يئرلشن شهر و
كندلرده ده
آذربايجان
توركلري
ياشاييرلار.
بو حركاتدا
اونلار بابك و
آلدونلاري
دستكله
ييرديلر. « بير
گروپ جبال,
همدان, اصفهان
و باشقا
يئرلرين ده
اهاليسي
آلدونلارا
قوْشولوب
همداندا
توپلاشديلار
و عصيان
ائتديلر».29
بلعمي, طبري
تاريخيندن
ترجمه و
اقتباس ائده
رك يازديغي
اثرينده
آذربايجانين
سرحدلري
حاققيندا
يازير : « اونون (
آذربايجانين )
ايلك سرحدلري
همداندان
باشلانير,
ابهر و زنجاني
احاطه
ائتمكله
سوندا
خزرلرين
دربندينه
چاتير. بو
آرادا يئرلشن
نه قده ر شهر
وارديسا
هاميسي
آذربايجان
شهرلري
آدلانير ».30
بلعمي همين
اثرين باشقا
يئرينده
آذربايجانين,
توركلرين
الينده
اولماسينا
اشاره ائدير.
عباسي
خلافتي
آذربايجانين
اسلامي قبول
ائتميش بو
توركلرينين
الينده عاجيز
قاليب تورك
گوجو ايله
اونلاري
محوائتمه يي
قرارا آلير.
بؤيوك بوْغا و
توركستان
اراضيسينده
يئرلشن
اسروشنه لي
آغشيني عرب
قوشونونون
سركرده سي
ائده رك
بابكين و
آلدونلارين
دؤيوشونه
گؤنده رير. 22
ايله ياخين
مبارزه
آپاران, عرب
خلافتينين
ظلمو و
استعلاسينا
قارشي مقاومت
گؤسترن
آذربايجان,
آغشينين و عرب
قوشونونون
اوُزون مدتلي
هجوملاري و
محاصره سي
نتيجه سينده
يئنيلير.
بابك عايله
سي, قارداشي و
بير نئچه
نفرله بذ
قالاسيندان
گيزلي چيخير و
سهل ابن
سنباطا
سيغينير.
لاكين سهلين
خيانتي ايله
او آغشينه
تسليم
ائديلير. 4
يانوار 838 – نجي
ميلادي
ايلينده اونو
سامرا شهرينه
گتيريرلر.
ابن سياح
دئيير : بابكي
توتاندا من و
بير نئچه نفر
اونا موكل ليك
ائديرديك.
اونو يولا
گتيرمه يه
چاليشيرديق و
دئديك كي, سني
خليفه نين
يانينا
آپاراندا
خليفه سندن
سوروشاندا
بابك سن سن؟ دئ
بلي يا
اميرالمومنين، سنين
بنده نم,
گناهكارام,
اومود ائديرم
امير مومنين
مني عف ائدر,
گناهيمدان
گئچر.
لاكين بابك
خليفه نين
يانيندا بلي
دئييب سوُسدو,
اونا اشاره
ائتديك, اليني
سيخديق كي,
دئديكلريميزي
دئسين. او
دانيشمادي و
رنگي بيله
قاچمادي.31
خليفه نين
امري ايله
بابكي وحشي جه
سينه قطله
يئتيرديلر.
بابكين
قارداشي
عبداللهي دا
بئله جه
باغداد دا
قتله
يئتيرديلر.
بابكين، عرب
خلافتينه
قارشي مبارزه
سي او قده ر
گوجلو ايدي كي,
مسعودي « مروج
الذهب » ده
آچيق شكيلده
يازير: « آز
قاليردي,
خلافتي
آرادان
قالديرسين».32
بابكين
مغلوبيتي
آلدونلارا
آغير ضربه
ووُردو. آما
اوْنلار محو
اولماديلار.
حتي
اوْنلارين
طرفدارلاري
اوُزون ايللر
بذده
ياشاييرديلار
و ابودلف مسعر
ابن مهلهل
اوْنونجو
ميلادي عصرده
اوْنلاري
گؤروب».33
اسلامي قبول
ائتميش
آلدوْنلارين
اينامي ايندي
كي
آذربايجانليلارين
ديني
ايناملارينين
ايلكين حالتي
كيمي حساب
ائديلير. اونا
گؤره ده زامان
– زامان بابك و
آلدوْنلار
آذربايجان
خالقي
طرفيندن
سئويليب, يئنه
سئويله رك
آزادليق
اوُغروندا
مبارزه
سيمووللارينا
چئوريليب.
1-
صالح
ايلديريم، «بابك
خرمدين» ،
باكي 2005 ، ص. 31
2-
آراز
اوغلو « مختصر
آذربايجان
تاريخي » 2000 ، ص. 13
3-
فريدون
آغاسي اوغلو «
آذر خالقي »
باكي – 2000 , ص. 11-70
4-
رحيم
رئيس نيا «
آذربايجان در
سير تاريخ
ايران از آغاز
تا اسلام » ص. 876 و
باخ: « نويد
آذربايجان »
قزئتي, 16 مارت – 2004
، نمره : 337 ،
عادل ارشادي
فرد « تروُككي
هاي باستان
آذربايجان ».
5-
محمد
عمي زين
الديني «
تاريخ تبريز (
قديم دؤردن
مغوللارا
كيمي)»، تبريز
1380هجري « اختر»
نشرياتي،
ص. 140
6-
طبري محمد
ابن جرير ”
تاريخ طبري يا
تاريخ الرسل و
الملوك “
ترجمه ائدن
ابوالقاسم
پاينده جلد
1 ، انتشارات
بنياد فرهنگ
ايران, تهران 1352
ص. 293
7- «
وارليق»
ژورنالي,
تهران 1382،
ساي 1-128 , حجت
الاسلام محمد
حافظ زاده «
نگاهي به زبان
باستان تركي »،
ص. 10
8-
بلعمي «
تاريخنامه
طبري (
گردانيده
منسوب به
بلعمي )،
جلد 1 ،تصحيح
محمد روش,
تهران 1374 ، ص. 263-262
9-
محمد تقي
زهتابي ”
ايران
توركلرينين
اسكي تاريخي “
جلد 2 ، تبريز
1379 اختر
نشرياتي، ص. 667
10- «
شمس تبريز»
قزئتي, نمره 104 ،
تبريز 1380 ، دكتر
ح.فيض الهي
وحيد « آيا
سرخجامگان
شيعه نبودند».
11-
ابو حنيفه
احمد ابن داود
دينوري، «
اخبار الطول»
، ترجمه ائدن
دكتر محمد
مهدوي
دامغاني,
نشرني 1364، ص. 339
12-
« آذربايجان
تاريخي »،
باكي 1994 ، آذر
نشر، ص.
260
13-
رسول رضوي، «
بابك و نقد
تاريخ نگاري »،
تبريز 1380،
شركت چاپ و
نشر امين
آذربايجان،
ص. 172
14 «
اختر » قزئتي ،
ويژه نامه
بابك قهرمان
آزادي , دكتر
فيض الهي وحيد
« بيداري (
وجدان قضاوت )
در (كشور هاي
عربي) در مورد (
بابك) اعتراف
اعراب پس از 1200
سال , سال 223 ( ه.ق)
اعدام در
سامرا – 1423
اعتراف در
بيروت » ص. 19
15- م.
پرمون « ابر
مرد ابر
حماسه، بابك
خرمدين»،
تهران 1354، ص. 18-19
16-
« شمس تبريز»
قزئتي 1380 ، نمره
104 ، دكتر فيض
الهي وحيد «
آيا
سرخجامگان
شيعه نبودند
و باخ : خواجه
نظام الملك «
سيرالملوك (
سياستنامه ) با
اهتمام
هيوبرت دارك
بنگاه ترجمه و
نشر كتاب،
تهران 1340 ص. 290 و
باخ : سعيد
نفيسي « بابك»،
باكي 1990 ،
اؤرنك
نشرياتي ص. 21
17-
صالح
ايلديريم، «بابك
خرمدين» ،
باكي 2005 ، ص.28
18-
ابوذر
ورداسپي، «
سرخ جامگان و
نمد پوشان-
تحليلي كوتاه
از جنبش خرم
دينان و نهضت
حروفيان» ،
تهران 1357 ،
انتشارات
پيون، د ص. 21
19-
ابو منصور
عبدالفاهر
بغدادي « فراق
بين الفراق » ،
باب چهارم,
ترجمه دكتر
محمد جواد
مشكور، ص. 203
20-
رسول رضوي «
بابك و نقد
تاريخ نگاري »،
تبريز 1380،
شركت چاپ و
نشر امين
آذربايجان،
ص. 163
21-
ابوالحسن
علي بن حسين
مسعودي « مروج
الذهب »،
جلد 2 ، ترجمه
ابوالقاسم
پاينده تهران,
انتشارات
علمي و
فرهنگي،
چاپ پنجم 1374،
ص. 471 .
22- «
نويد
آذربايجان »
قزئتي، شماره
167 , 9 مرداد 1380 ،ص. 4
دكتر حسين
محمد زاده
صديق «
آلدونلار».
23-
جمال
لحافيان «
چهره واقعي
بابك خرمدين »
، تهران 1379 ،
انتشارات
نگاه سبز ص. 72
24-
ماحمود
كاشغارلي «
ديوان لغات
الترك »،
چئويرن بسيم
آتالاي، جلد 1،
باسقي 4
آنكارا 1998 ، ص. 76
25-
رسول رضوي «
بابك و نقد
تاريخ نگاري »،
تبريز 1380 ، شركت
چاپ و نشر امين
آذربايجان،
ص. 176
26-
ابوذر
ورداسپي « سرخ
جامگان و نمد
پوشان –
تحليلي كوتاه
از جنبش خرم
دينان و نهضت
حروفيان» ،
تهران 1357
انتشارات
پيوند، ص.
24
27- سفرنامه ابن حوقل ( ايران در صوره الارض ), ترجمه و توضيح دكتر جعفر شعار, انتشارات اميركبير تهران 1366 چاپ دوم،&nbs