Ekber ağa Şeyxülislamzade
"Azerbaycan nece quruldu"
Baharın en gözel ayı olan maydır... Tiflisde daha da qüvvetli bir suretde insana tebietin oyanması ve yeni bir ömre hazırlanmasını gösterir.
Parlayan güneş, buludsuz göy; her terefden hamını sessiz yaşamağa devet edir, bütün Qafqazı bize bexş edirmiş kimi görünür. Bu nemetden istifade ede bilmeyiniz üçün her şey emrinize hazırdır. Bu gözel gün, bu gözel hava, yaşıl tebiet üreklerden keçen qaranlığı, sonsuz düşünceler, ağır vezifeler qarşısında olmağımızı heç vaxt bize unutdura bilmeyecekdir.
Bu hissler o zamanlar her bir Qafqaz vetenperverinin qelbinde yaşamaqdaydı. Xüsusen Azerbaycan vetenperverleri (Azerbaycanın Milli Şurasının üzvleri) eminem ki, bu duyğuları üreklerine bir cövher kimi daşıyırdılar.
Ancaq bu gözel günlerde bütün Güney Qafqaz od tutub yanmaqdadır. Her şey anarxiya içinde, Bakı bolşeviklerin işğalı altında ve Gence ise tehlükeli bir halda Qırmızı Ordunun qarşısında müqavimet göstermekdedir. İrevanda 300 kilometrlik bir cebhe boyu ermeni-Azerbaycan savaşı davam etmekdedir. Türk Ordusu Qafqazın hüdudlarına doğru hereket etmek üçün hazır veziyyetdedir. Bir çox yerlerde hetta serhedleri bele keçmişdir. Bu hadiseler qarşısında Seym-Güney Qafqaz Parlamenti dağılmaq üzredir. Qafqaz birliyinin
gemisi siyasi tufanların dalğaları içinde çarpışmaqdadır. Her kesi düşündüren geminin özünü qurtarıb, sahile çıxıb yaxud çıxa bilmeyeceyidir. Bu batmaq üzre olan gemini ancaq bir kapitan qurtarmağa müveffeq ola biler ki, o da: Qafqaz Xalqlarının Birliyidir!
Bu birliye inanan daha yoxdur. Xarici qüvvelerden başqa, içeride bu batan gemini delenler getdikce artır. Qafqaz milletleri arasında birlik yaratmaq getdikce çetinleşir. "SOS" vermeye bele vaxt qalmır. Qayıqlar denize endirilir, ayrılmalar başlayır. İlk qrup gürcüler, sonra ermeniler ve daha sonra da azerbaycanlılar bu batan Qafqaz Birliyi gemisini terk etdiler.
Mayın 26-da keçirilen Parlament toplantısına gelen deputatlar Güney Qafqazın bu gün son günü olduğunu derhal anladılar. Parlament vereceyi qerarla özünü buraxacaq, bu şeraitde Qafqaz milletleri de bir-birinden ayrı yollarla öz hedeflerini teqib edecekdiler.
Gürcüler, ermeniler, azerbaycanlılar tarix qarşısında qerarlar verecek, öz ferdi hereketlerine özleri cavabdeh olacaq, mesuliyyetlerini özleri ayrı-ayrılıqda öz çiyinlerinde daşıyacaqlardı.
...Mayın 26-da Gürcü Milli Şurası Müsteqil Gürcü Xalq Cümhuriyyetini elan etdi. O zaman derhal Azerbaycan Milli Şurası toplaşaraq, yeni yaranan durumu müzakire etmeye başladı.
Geceli-gündüzlü iki günlük müzakireden sonra Azerbaycan da öz Milli İstiqlalını elan etdi.
Ecaba, niye Azerbaycan Milli Şurası eyni gün (yeni mayın 26-da) İstiqlalını elan etmedi? O gün bu tarixi meqamın bir çox sebebleri var idi:
Evvela, hansı siyasi partiyalar Milli Şurada temsil edilirdiler?
1. Müsavat partiyası;
2. Biterefler qrupu;
3. Ehrar partiyası;
4. İttihad partiyası;
5. Sosial-inqilabçılar partiyası;
6. Sosial-demokratlar partiyası.
Seym dağılmazdan evvel Müsavat partiyasının bezi mesul üzvleri ermeni ve gürcülere qeti bir suretde anlatmaq isteyirdiler ki:
her hansı vaxt bu partiyayla onların arasında bir xırda mesele üzerinde anlaşma olmazsa, Müsavat partiyası Seymi terk edib, Azerbaycanı müsteqil bir dövlet elan etmek fikrindedir.
Bele bir veziyyetde ilk teşebbüsü gürcüler ele aldı. Mesele ele bir qarışıq durum almışdı ki, müsavatçılar ne edeceklerini bilmeyerek, acizlik içinde durdular. Sağa, sola baxan bu şexslerden bir teşebbüs gözlemek mümkün deyildi. Biz sosialistler partiyalarla razılığa gelerek, Azerbaycan Milli Şurasının İstiqlaliyyet elan etmesini istedik. Bunun üçün başqa partiyaların liderleriyle temasa girdik. Men Feteli xanı gördüm, Xelil bey, Xudadat bey, Mehemmed Yusif Cefer, Şefi bey Rüstembeyli ve başqaları ile görüşdüm. Neticede Hesen bey Ağaoğlu Milli Şuranın toplanmasına gösteriş verdi.
Mayın 26-da, günortadan sonra Milli Şura Canişin Sarayının göy salonunda toplandı. Müzakire başladı... Bizim-yeni iki sosialist firqesinin yeni proqramı beleydi: 1. Qafqazın birliyini saxlamaq.
2. Ümumi Qafqaz idareçiliyi Azerbaycan üçün daha elverişli olur. Azerbaycanda olan derebeylik, anarxiya daha tez aradan qaldırılır, heyat daha doğru bir demokratik mecraya düşür.
3. Qafqaz Seyminde müselmanlar çoxluq teşkil edecek, çünki Şimali Qafqaz Seyme gelmek üzredir. Azerbaycanlılarla beraber, 65 faizi ellerinde tuturlar. Demek olar ki, az bir vaxtdan sonra müselmanlar özlerine layiq tam bir yer tuta bilecekler. Biz Şimali qafqazlılarla azerbaycanlılara Qafqaz siyasetinde heç bir ferq görmeyerek, tam beraberlikle çalışacağıq. Meselen, Eli xan Qantemirov Seyme azerbaycanlılar terefinden girmişdir. İbrahim bey Heyderovla tam sıx temasdayıq. O, eyni zamanda, bizim partiyadan Azerbaycan Milli Merkezinin üzvü seçilib. Müsavat partiyası Türklük proqramından yapışıb, Qafqaz Müselmanlarını parçalayır. Bu tarixi meqamda böyük qüvvemizi dağıdır. Ona göre de biz sosialistler yalnız Qafqaz birliyinin terefdarı olub, ayrıca bir Azerbaycanın eleyhine idik. Hetta menim İsveçre şekilli idareçilik olan ümumi bir Qafqaz proyektimi Seym qebul etmişdi.
4. Madam ki, biz indi bir vaqeenin diqtesi qarşısındayıq, Qafqaz Birliyi yoxdur, Azerbaycanda istiqlalını elan ederek, qonşularının tutduqları yolla getsin.
Onun üçün de sosialistler Müsteqil Azerbaycanın eleyhdarlığından el çekib, birinci planda istiqlaliyyetçi oldular. Başqa partiyalar arasında hem şexsi, hem de siyasi dost ve fikir arkadaşlarımız vardı.
Sultan Mecid Qenizade (İttihad), Nesib bey, Xelil bey, Şefi bey (Müsavat) ve başqa hemfikirler görürdük.
Memmed Hesen Hacinskinin bir beyanatı Milli Şurada atmosferi daha da qızışdırdı:
- Bize İstiqlaliyyet lazım deyil, sanki biz, "Müsavat-Ademi-Merkeziyyet" fraksiyasıyıq, Yeni federalist bir firqeyik, - dedi.
İlk vaxtda Türkiye ile birlikde federativ suretde birleşmeliyik. Bizim öz hökumetimiz ola biler. Amma herbi, maliyye ve xarici işlerimiz Türk dövletinin elinde olmalıdır... Bundan sonra her kesin müsteqil olaraq rey vermesi qerarlaşdırıldı.
Her bir şexs öz seçimine özü şexsen mesuliyyet daşıyırdı. Mesuliyyet partiyalar deyil, şexslere aid idi.
Bu şekilde rey vermek partiyaları tamamile ortadan silinmiş bir durumda saxladı.
Müsavat partiyasının merkezi komitesi üzvü olan ve mesuliyyetden çox qorxan Memmed Hesen Hacınski bu veziyyeti görünce, derhal geri çekilmeye başladı...
Bu şekilde rey vermek partiyaları tamamile ortadan silinmiş bir durumda saxladı.
Müsavat partiyasının merkezi komitesi üzvüolan ve mesuliyyetden çox qorxan Memmed Hesen Hacınski bu veziyyeti görünce, derhal geri çekilmeye başladı.
Müzakire davam etmekdeiken qonşularımız gürcü ve ermeniler arasında cürbecür şayieler dolaşmaqdadır...
"Azerbaycan özünü Türkiyeye ilhaq etmeyi beyan edecek!.."
Sarayın etrafında on beş minden artıq ermeni, gürcü toplaşıb, bizim qerarımızı gözleyirdiler.
Meclis üzvleri yemek üçün fasile elan etdiyi zaman çölde duranlar: "İstiqlaliyyetmi, yoxs ilhaqmı elan edeceksiniz? Milli Şuranın ikiye bölündüyü doğrudurmu?" kimi suallar yağdırıb, bizi dövreleyirdiler.
Bu qeder gerginlik ve heyecan içinde Milli Şura müzakireleri davam etdirirdi. İki gün, iki il uzunluğunda hökmünü verirdi.
Batumdan "Devleti-Osmaniye Heyeti Murahhasasi" terefinden bize bir xeber geldi: "Türkler ilhaqın eleyhinedirler. Azerbaycan Türkiyeye ilhaq olunarsa Bolqarlar Türklerden mükafat olaraq, Edirneyi isteyirler".
Bu xeber üzerinde, ilhaq isteyenlerin son budağı kesildi... İstiqlaliyyet terefdarları qüvvetlendiler...
28 may günü geldi, Ve İstiqlaliyyet elan olundu...
Axşam Canişin Sarayında Qafqaz Seyminin müselman qrupunun toplantısına ayrılmış mavi salonda, Rusiya Dumasının üzvü ve Kerenski zamanında Ozakom adlanan komitenin müselman nümayendesi Memmed Yusif Cefer öz katibi Mehdi bey Hacınsiki ve mütexessisi Eli bey Zülqederle birlikde oturmuşdular.
Qeyd: Özakom (Osobı Zakafkazskiy Komitet) (xüsusi Güney Qafqaz Komitesi). Sedr - Xarlamov, üzvler: Memmed Yusif Cefer, Anakiy İvanoviç Çxenkeli, Papacanov (ermeni) müveqqeti rus hökumeti terefinden leğv edilen canişinin yerine teyin edilmişdi.
... Tarixi qiymeti yalnız Azerbaycan milleti üçün deyil, eyni zamanda bütün islam alemi üçün de xüsusi ehemiyyeti olan bu günde ilk defe bir xalq cümhuriyyeti elan edilmekdedir.
Hesen bey Ağaoğlu meclisi açdı:
-Artıq indi bütün nümayendeler arasında anlaşma mövcuddur. Rey vermek her bir üzvün vezifesidir. Biteref qalmaq isteyenler, lütfen meclisi terk etsinler!..
Heç kim yerinden qımıldanmır.
Hesen bey Azerbaycan milletinin "Müsteqil ve Azad bir dövlet olmasını" sese qoyur. Katib Mustafa Mahmudi adları oxuduqda her bir üzv ayrı-ayrılıqda "Razıyam!" cavabını verir. Hamının çöhresinden sevinc ve fereh tökülür.
Sedr Hesen bey qalxıb bütün üzvlere xitaben:
- Bu saatda - yeni gece saat sekkize on deqiqe işlemiş Azerbaycanın istiqlaliyyeti Milli Azerbaycan Şurası terefinden qebul edildi.
Yeni hökumetimizi tebrik edirem!!!
...Milli Şura üzvlerinden çoxu sevincinden gözü yaşlı qucaqlaşıb ağlayır, bir-birinin ellerini sıxırlar. Canişin sarayının önünde toplaşan gürcü ve ermeniler "Yaşasın Müsteqil Azerbaycan!" deyerek saraydan çıxan nümayendeleri böyük bir sevincle alqışlayırlar...
Azerbaycanın İstiqlaliyyet elanında iştirak eden şexsler bunlardır:
1. Hesen bey Ağaoğlu
2. Cefer Axundzade
3. Hacı Mirze Selim Axundzade
4. Camo bey Hacınski
5. Mehdi bey Hacınski
6. Memmed bey Hacınski
7. Xelil bey Xasmemmedli
8. Feteli xan Xoyski
9. Memmed Yusif Cefer
10.Aslan bey Qardaşoğlu
11.Firudin bey Köçerli
12.Mustafa Mahmudzade
13.Mehemmed Meherremoğlu
14.Cavad bey Melikyeqanlı
15. Mehdi Hacıbababeyli
16.Sultan Mecid Qenizade
17.Eliesger bey Mahmudbeyli
18.Heybetqulu Mahmudbeyli
19.Xudadet bey Melikaslanlı
20.Neriman bey Nerimanbeyli
21.Mirhidayet Seyidzade
22.Hemid bey Şahtaxtlı
23.Şefi bey Rüstembeyli
24.Ekber ağa Şeyxülislamzade
25.Xosrov bey Sultanzade
26.Rehim bey Vekili
27.Nesib bey Yusifbeyli
Resmi senedlerde iqtibas etdiyimiz istiqlaliyyet elanının esas metni beledir: "Böyük Rusiya inqilabı neticesinde Rusiyada siyasi veziyyet ele bir merheleye çatdı ki, onun neticesinde dövlet ayrı-ayrı hisselere parçalandı ve Rusiya ordusu Cenubi Qafqazı terk etdi. Öz qüvveleri öhdesine buraxılmış Güney Qafqaz xalqları öz iradesiyle Zaqafqaziya Birleşmiş Xalq Cümhuriyyeti tesis etdiler. Feqet siyasi hadiselerin sonrakı gedişinde gürcüler Zaqafqaziya Birleşmiş Xalq Cümhuriyyetinden ayrılaraq, Gürcüstan Xalq Cümhuriyyeti yaratmağı zeruri hesab etdi.
Rusiya ile Osmanlı İmperiyası dövründe zühur etmiş müharibenin tövsiyesile mövcud olaraq Azerbaycanın hazırki siyasi veziyyeti, hem de memleket daxilindeki anarxiya şeraiti şerqi ve cenubi Zaqafqaziyadan ibaret Azerbaycana özüne mexsus dövleti teşkilat yaratmağı zeruri edir. Ve bu şeraitde Azerbaycan xalqının düşmüş olduğu ağır daxili ve xarici veziyyetden çıxarmağı amirane suretde temin edir.
Yuxarıda sadalananların esasında ümumxalq sesvermesi yolu ile seçilmiş Azerbaycan Milli Şurası bu andan xalqa elan edir ki:
1.Bu günden etibaren Azerbaycan xalq Ali hakimiyyete malik, şerqi ve cenubi Güney Qafqazdan ibaret Azerbaycan tam hüquqlu ve müsteqil bir dövletdir.
2. Müsteqil Azerbaycanın siyasi idareçiliyinde Xalq Cümhuriyyeti forması teyin olunur.
3. Azerbaycan Xalq Cümhuriyyeti beynelxalq birliyin bütün üzvlerile, xüsusen hemserhed xalqlar ve dövletlerle dostcasına qonşuluq münasibetleri quracaqdır.
4. Azerbaycan Xalq Cümhuriyyeti öz serhedleri daxilinde milletinden, dininden, ictimai veziyyetinden ve cinsinden asılı olmayaraq, bütün vetendaşlarının mülki ve siyasi hüquqlarını temin edir.
5. Azerbaycan Xalq Cümhuriyyeti öz erazisinde yaşayan bütün xalqların azad tereqqi ve inkişafı üçün geniş meydan verecekdir.
6. Meclis Müessisanın çağrılmasına qeder Azerbaycanda ali hakimiyyet xalqın sesverme yolu ile seçdiyi Milli Şura ve Milli Şura qarşısında cavabdeh olan Müveqqeti hökumet saylır.
Azadlıq yolunun mücahidleri:
(Hacı Mirze Selim Axund Axundzade)
Azadlıq yolunun mücahidleri heç vaxt tarix yazmayıb. Onlar tarixi yaradıblar.
Zaqafqaziya Seyminin nümayendesi, Azerbaycan Xalq Cümhuriyyetinin banilerinden biri, ilk parlamentimizin üzvü Hacı Mirze Selim Axund Axundzade öz dövrünün görkemli siyasi xadimlerindedir. Zengin tercümeyi-halı, ezablı taleyi olan bu görkemli şexsiyyet haqqında tedqiqatçılarımız terefinden bu güne kimi etraflı araşdırmalar aparılmayıb. Onun Vetenden didergin düşenden sonra qeleme aldığı "Xatireler"i tekce o dövrün ictimai-siyasi hadiselerini deyil. hem de tariximizi öyrenmek baxımından çox qiymetlidir.
Hacı Mirze Selim Axund Axundzade 1872-ci ilde Lenkeran şeherinde dünyaya gelib. Atası Mirze İsmayıl Qasir (1805-1900) öz dövrünün tanınmış şairi ve görkemli maarifçisi idi. Şirvandan Lenkerana köçenden sonra "Üsuli-cedid" mektebi yaradaraq, maarifçilikle meşğul olumşdur.
Hacı Mirze Selim ilk tehsilini atasının ders dediyi mektebde almışdır. Melumat üçün onu da qeyd edek ki, Azerbaycan Ordusunun ilk müdafie naziri General Semed bey Mehmandarov da Qasirin şagirdi olub.
"Üsuli-cedid"de fars ve ereb dillerini öyrenenden sonra o dövrde Lenkeranda fealiyyet gösteren rus kimnaziyasına daxil olur. Gimnaziyada tehsilini uğurla başa vuran Selim bir müddet şeher polis idaresinde, sonra ise yerli mülkiyyetçi Esgerxan Talışinskinin yanında katib işlemişdir. Sonra dini tehsil almaq meqsedile Erdebil, Zencan ve Necef şeherlerine gedir. Onun bu tehsili düz 8 il davam etmişdir. Türkiye ve bir sıra Avropa ölkelerine uzun müddetli seyahete geden Axundzade Vetene qayıdandan sonra 1911-1916-cı illerde Lenkeran şeher gimnaziyasında islam dini ve şeriet dersleri ile yanaşı fransız dilinden ders demişdir.
1916-cı ilde yeniden Türkiyeye seyahet eden H.M.S.A.Axundzade Rusiyada fevral burcua demokratik inqilabı baş verenden dörd ay sonra Lenkerana qayıdır. "Müsavat" partiyasının yerli şöbesine üzv olur.
Her yerde olduğu kimi fevral inqilabının tesirile Cenubda da ictimai-siyasi canlanma başlayır. Yerli, mehelli icraiyye komiteleri yaradılır. Bu teşkilatlar yerlerde asayişi temin etmek, xaos ve qarmaqarışıqlığı aradan qaldırmaq meqsedile fealiyyetini davam etdirirdi.
1918-ci il yanvarın 9-da Bakıdan teleqram gönderib, bir nefer rus dili bilen lenkeranlını da Tiflise gedib ermeni ve gürcülerle birlikde "Seym"in işinde iştirak edeceyini bildirirler...
...Üstünden iller keçecek... Qürbetde doğma Veten üçün göyüm-göyüm göyneyen, yalnız eski xatirelerin ümidine qalan 58 yaşlı Axundzade üreyini ağ kağıza boşaltmaqdan başqa çıxış yolu tapmayacaq. Mürgülü xatireler oyanacaq... Gözlerini yumub ömrün keşmekeşli ve ezablı, hem de eziz olan günlerine dönecek. Köks ötürüb gözlerini açanda her kipriyinden bir damla yaş qopub nurani çöhresinden üzü aşağı yumaralanacaq. Sonra o "damcılar" ağ vereqler üstüne qonanda Vaxtın menzeresi bütün teferrüatı ile, rengleri ile görünecek: "Men teklif etdim ki, Ağa Mehemmedeli getsin. Lakin teşkilatın üzvleri menim getmeyimi meslehet gördüler. 1918-ci il yanvarın 10-da Bakıya gelib "Açıq söz" İdaresine getdim ve "Xeyriyye"de sakin oldum.
Memmed Emin Resulzade meni görcek ehtiram gösterdi. Hemin gün axşam saat 8-de Bakıdan qatarla Tiflise yola çıxdıq. Heyyetimizden adları yadımda qalan yoldaşlarım bunlar idi: Memmed Emin bey Resulzade, Xelil bey Xasmemmedov, Mehemmedhesen bey Hacınski, Mehdi bey Hacıbababeyev, Cavad bey Melikeqanov, Mehdi bey Mustafabeyov, Mahmudov, Memmedyusif Ceferov, Feteli xan Xoyski, doktor Hesen bey Ağayev ve İslam bey Qabulov. Gencede Yusif bey Nesibov vaqona minib bize qatıldı. "İttihat" firqesinden Sultan Mecid Qenizade, doktor Miryaqub ve Heybetqulu bey de bizimle idi. Qatar yavaş-yavaş hereket edirdi. Her bir münasib yerde dayanıb bura toplaşan camaat üçün müvafiq nitqler edilirdi...
Yanvarın 12-de günorta vaxtı Tiflise varid olduq..."
(Qeyd: Gelecek yazılarımızda Hacı Mirze Selim Axund Axundzadenin "Seym"deki fealiyyetile bağlı geniş söhbet açmaq niyyetindeyik.)
Türk qoşunlarının Azerbaycana gelişi ile bağlı Axundzadenin xatirelerinde bir sıra maraqlı bilgiler var. Bele ki, türk qoşunu Batuma yaxınlaşanda almanlar gürcüleri öyredirdiler ki, türkleri Batumdan keçmeye qoymasınlar. Buna göre Nuru paşa yolu deyişib başqa terefden Genceye geldi. Bununla da Qafqaz müselman ehline böyük bir qüvve hasil oldu. Sonra Genceden 4 min türk esgeri Hacı Mirze Selim Axund Axundzadenin nümayendeleri ile Zengezura teref hereket edir ki, orada ermenilerin mühasiresinde olan azerbaycanlıları azad etsin. Ve buna nail olurlar. Odur ki, sonralar Zengezur camaatı Hacı Mirze Selim Axund Axundzadeni Azerbaycan Cümhuriyyeti parlamentine deputat seçmişdi.
Axundzade 42 yaşında evlenenden sonra Ayişe ve Cemile adında iki qız övladı dünyaya gelir. Hele Vetende olarken başı siyasi qovğalara qarışan Hacı Selim aile qayğıları ile düz emelli meşğul ola bilmir. Nehayet, 1920-ci ilin aprel işğalından sonra, o dövrün görkemli siyasi xadimleri, hökumet üzvleri kimi Axundzade de zoren celayi-veten olur. İrana gedir, Erdebilde meskunlaşır. Rus-bolşevik işğalından sonra diger ictimai-siasi xadimler kimi Axundzade de mübarizeni dayandırmır. Şerqde-xüsusile yaxın müselman ölkelerinde böyük nüfuz sahibi olan Hacı Selim hemin ölkelere üz tutur. Esas meqsedi müselman dünyasından herbi yardım almaq, Veteni yadelli işğalçılardan xilas etmek idi. Ele bu meqsedle de o, İrandan Efqanıstana gedir. Öten esrin 20-ci illerinde Efqanıstanda hakimiyyetde olan rusiyameylli Emenullaxan Hacı Selim Axundun bu xahişini qulaqardına vurur. Ona bu mübarizeden el çekmeyi ve Efqanıstanda qalmağı teklif edir. Axundzade bu teklifi qebul etmeyib, Tac-bey sarayını terk edir. Bir terefden işğal altında olan Azerbaycan derdi, diger terefden qürbetde doğma od-ocaq hesreti, övlad nisgili onu ezir.
Atası mühacirete gedenden bir il sonra Ayişe atasızlığa döze bilmeyib dünyasını deyişir. İki il sonra - 1923-cü ilde Axundzadenini sonuncu övladı Cemile xanım vefat edir.
Öz doğma yurdunda qerib kimi yaşamaq mecburiyyetinde qalan Axundzadeler Zamanın sert sınaqları ile üz-üze qalır. Teqibler, tehqirler. Represiyalar bu neslin nümayendelerini cana doyurur. Erinin bir daha Vetene döne bilmeyeceyini anlayan Mirze Selimin ömür-gün yoldaşı onun dalınca İrana qaçmağa qerar verir.
1924-cü ilde qaynı Maştağa bey öz bacısını Lerik yolu ile onun yanına Erdebile aparır. Elbette, bele bir cesaretli addım ona heyatı bahasına başa geldi. Maştağa bey Lenkerana qayıdan kimi onu hebs etdiler. Sorğu-sual o qeder de uzun çekmedi. Maştağa beyi geder-gelmeze-Sibire sürgün etdiler. Ve o bir daha doğma yerlere qayıtmadı. Orda vefat etdi.
Bu boyda derdin, Nisgilin içinde tale bir azca bu Veten fedaisinin-Axundzadenin üzüne qımışdı, deyesen...
3 il sonra - 1927-ci ilde tanrı ona bir oğlu eta eledi. Adını İşıq (Rövşen) qoydular. O vaxt Hacı Selimin 55 yaşı var idi. Taleyin oyunu bitmirdi, ayrılıq, hesret yolları uzandıqca uzanırdı. Yegane tesellisi balaca İşıq idi. Bext ona yele sovurduğu ömür qazancının evezinde ikinci bir oğul övladı qaytardı - Zahir beyi... 1930-cu il idi. İrana gedenden bir müddet sonra Enzeli şeherine köçdü Hacı Selim... Hökumet medresesine müellimlik etmeye başladı.
Ve günlerin bir günü eline qelem alıb gördüklerini, bildiklerini xatirat defterine yazdı: "Bismillah er-rehman er-rehim!... isterem öz dirilik haletimi yazım..."
1930-cu il dekabrın 15-de Hacı Mirze Selim Axund Axundzade 58 yaşında vefat etdi. Onu Enzelide defn etdiler.
Hacı Selimin qardaşı Mirze Sebini 1926-cı ilde Lenkeran daire daxili işler idaresinin reisi Parsayevin gösterişile Bakıya köçürürler. 11 ilden sonra Mirze Sebini de hebs edib sürgüne gönderirler. O 1943-cü ilde Daşkend yaxınlığındakı hebs düşergesinde vefat edir...
Herden meni bir vaqee çox berk düşündürür, Yurdunu ve milletini sevenlere Veten çox demirem, niye bir çimdik torpağını da qızırğanır.
Her halda Zamanın başı bu qovğalardan açılsaydı oturub bir düz-emeli söhbet eleyerdik...