در جستجوي سوغات خاتمي از باكو

همايون رزاقي

با پايان سفر رسمي سيدمحمد خاتمي به جمهوري آذربايجان، اين پرسش در اذهان مطرح مي‌شود كه دستاوردهاي اين سفر براي ايران و آذربايجان چه بوده و در اين سفر، چه تغييراتي در معادلات منطقه‌اي، ايجاد شده است؟

در سال‌هاي گذشته، جمهوري آذربايجان به لحاظ مواضع اين كشور در درياي خزر و همكاري‌هايي كه با رقبا و بعضا دشمنان ايران داشته، براي كشورمان حساسيت‌برانگيز بوده است.

اقدامات جمهوري آذربايجان در حمايت از عناصر تجزيه‌طلب و تبليغات ضدايراني روزافزون در اين كشور، نظير مندرجات كتاب‌هاي درسي ـ كه ايران را در كنار روسيه سبب جدايي آذري‌ها از يكديگر معرفي مي‌كند ـ از جمله عوامل تأثيرگذار در روابط دو كشور بوده است.

حضور مستمر و روزافزون نيروهاي نظامي آمريكا و برگزاري مانورهاي مشترك پياپي در كنار خبرهاي مختلفي كه از حضور اسراييل در جمهوري آذربايجان و فعاليت‌هاي اطلاعاتي اين رژيم در نزديكي مرز ايران منتشر مي‌شود، موجبات نگراني ايران را فراهم آورده است. در حقيقت نقش آذربايجان در باز كردن پاي نيروهاي فرامنطقه‌اي به خزر و نيز سرسختي اين كشور در حل معضل رژيم حقوقي اين دريا، آذربايجان را رودرروي ايران قرار داده است.

ايران نيز به عنوان همسايه قدرتمند كه نقش بسيار مهمي در منطقه دارد، براي آذربايجان داراي اهميت بوده است. از ديدگاه تحليلگران سياسي، سفر رييس‌جمهور ايران به جمهوري آذربايجان در چنين فضايي، مي‌تواند دستاوردهاي مختلفي براي دو كشور به همراه داشته باشد و البته حساسيت رسانه‌هاي بين‌المللي و انعكاس اخبار اين سفر در محافل خبري جهان نيز حاكي از همين مسأله است.

در تحليل دستاوردهاي اين سفر براي دو كشور، نخست بايد ديد كه ايران، چه امتيازاتي را در خلال اين سفر به آذربايجان داده و در مقابل، چه امتيازاتي را از طرف آذري خود گرفته است.

نفس سفر رييس‌جمهور ايران به آذربايجان به خودي خود براي اين جمهوري امتيازي مهم به شمار مي‌رود، چراكه اولا؛ سفر بالاترين مقام رسمي يك قدرت منطقه‌اي مانند ايران به كشوري ضعيف و نوپا كه به صرف حمايت‌هاي تركيه و آمريكا توانسته است براي خود جايگاهي در منطقه دست و پا كند، در عرف ديپلماتيك، امتياز بزرگي به كشور ميزبان تلقي مي‌شود، ثانيا؛ سفر خاتمي به آذربايجان ـ كه به دعوت رسمي الهام علي‌اف انجام شد ـ مهر تأييد ايران بر حكومت علي‌اف پسر است كه با حرف و حديث‌هاي فراوان و در جريان فرايندي نه چندان دمكراتيك كه اعتراض بسياري از محافل سياسي جهان حتي اروپا و آمريكا و نيز مردم خود آذربايجان را برانگيخت ـ به قدرت رسيد.

در طول يك دهه درگيري آذربايجان و ارمنستان در قره‌باغ، ايران همواره با در پي گرفتن موضع بي‌طرفي در اين درگيري، از حمايت از آذربايجان خودداري كرده بود، اما در اين سفر، رييس‌جمهور ايران صراحتا، قره‌باغ را متعلق به آذربايجان دانست و به اين ترتيب، ايران را به نفع آذربايجان، از بي‌طرفي در اين مناقشه خارج ساخت؛ اين امتياز بزرگ ايران به آذربايجان، مطمئنا در روابط ايران و ارمنستان نيز تأثير خواهد داشت.

با اين تفاصيل، سفر خاتمي براي آذربايجان دستاوردهاي فراواني داشته است.

اما مذاكرات درباره رژيم حقوقي درياي خزر و حضور نيروهاي بيگانه در خاك جمهوري آذربايجان كه باعث نگراني شديد ايران شده است و انتظار مي‌رفت در جريان اين سفر، طرف آذربايجاني پيرامون اين دو مسأله قدري انعطاف‌پذيري از خود نشان دهد، بي‌نتيجه پايان يافت و ايران به رغم آنكه امتيازهاي مورد نظر طرف آذري را برآورده كرد، در اين دو مسأله حساس، موفق به كسب هيچ امتيازي نشد.

به علاوه به نظر مي‌رسد، در شرايطي كه دولت ايران به درخواست آذربايجان بر بخش آذري شبكه «سحر» براي عدم انتقاد از دولت علي‌اف فشار وارد مي‌آورد، در مورد فعاليت‌هاي عناصر تجزيه‌طلب ايران در آذربايجان كه مورد حمايت دولت اين كشور هستند و تبليغات ضدايراني اين گروه‌ها و حتي تبليغات اينچنيني خود دولت آذربايجان نيز در اين مذاكرات نتيجه مثبتي حاصل نشده باشد.

در چنين شرايطي اين پرسش مطرح مي‌شود كه واقعا دستاورد سفر خاتمي به آذربايجان براي ايران چه بوده و در ازاي امتيازات داده شده، چه منافعي عايد كشور شده است؟