10.08.2004
Birge beyanname qalmaqalı Iran terefi beyannameye antiamerika
bendlerinin elave edilmesinde tekid etdiyinden sened imzalanmayıb
Xatemi sentyabrda Ermenistana da sefer edecek Ilk ve neticesiz sefer Iran
Islam Respublikasının prezidenti Mehemmed Xateminin Azerbaycana
ilk seferinin iki ölke arasında münasibetlerin normallaşmasına
xidmet edeceyi gözlenilse de, neticenin qaneedici olduğunu söylemek
çetindir. Xatırladaq ki, hele 2002-ci ilde merhum eks ölke başçısı
Heyder Eliyevin Irana seferi zamanı iki dövlet arasında geden
«soyuq müharibenin» dayandırılmasına cehd gösterilmişdi.
Lakin hemişe olduğu kimi, yene de Iran terefi münasibetlerin
normal mecraya doğru yönelmesi üçün ciddi sey göstermedi. Indi
ise bezi ekspertler inanırdılar ki, beynelxalq alemde teklenmiş
Iran Azerbaycanla qonşuluq münasibetlerinde yaranan problemlerin
aradan qaldırılmasına cehd gösterecek. Lakin Xateminin
seferi qalmaqalsız ötüşmedi. Ve melum oldu ki, iki ölke başçısı
arasında aparılan danışıqlar gergin keçib. Bu
sebebden de, önceden imzalanması nezerde tutulmuş 12 sened
evezine 10 sened imzalandı. Bu ise bezi sualların yaranmasına
getirib çıxardı. Çünki ciddi sebeb olmadan, iki senedin
imzalanmasından imtina edilmezdi. Eger imtina edilibse, demeli,
ortada ciddi meqamlar var ve bu meqamlara aydınlıq
getirilmelidir. Helelik bu meselelere resmi seviyyede aydınlıq
getirilmese de, iki ölke başçısının keçirdiyi
metbuat konfransının bir saata qeder lengimesi ziddiyyetlerin
derinliyinden xeber verir. Bununla bağlı verilen melumatlara göre,
tereflerin qarşılıqlı razılaşma elde ede
bilmemeleri metbuat konfransının hetta texire salınmasına
sebeb olacaqmış. Lakin son anda ciddi meslehetleşmeler aparılıb
ve birge metbuat konfransının keçirilmesi qerara alınıb.
Dünen ise bununla bağlı metbuatda verilen melumatlara göre,
metbuat konfransının gecikmesinde imzalanacaq senedlerden birile
bağlı terefler arasında yaranan fikir ayrılığı
esas rol oynayıb. Beyanname niye imzalanmadı? Mesele ondadır
ki, birge beyanname işçi qrupu terefinden hazırlanıb ve
her iki terefe teqdim olunub. Kiçik düzelişler edildikden sonra
beyannamenin metni her iki terefi razı salıb. Bu sebebden de
imzalanacaq senedler sırasına birge beyannamede elave edilib.
Iki ölke başçısı senedlere imza atandan sonra birge
beyanname ile çıxış etmeli imişler. Tedbirde iştirak
etmiş şexslerin bildirdiyine göre, birge beyannamenin
imzalanmasına az qalmış Iran terefi senede yeni düzelişler
etmek isteyib. Mahiyyeti ise bundan ibaret olub ki, Azerbaycan ve Iranın
bundan sonra beynelxalq meselelerde ve regionda razılaşdırılmış
siyaset yürüdeceyi beyan edilmeli imiş. Hemçinin, ABŞ-ın
siyasetini tenqid eden notlar da Iran terefinden beyannameye bend kimi salınıb.
Neticede beyannamenin imzalanmasından imtina edilib. Bu ise terefler
arasında fikir ayrılığı ve qalmaqalın
yaranmasına sebeb olub. Iranın Azerbaycandakı, yoxsa Bakıdakı
sefirliyi? Bununla bağlı yalnız onu xatırladaq ki,
Iranın ölkemizdeki sefirliyinin qarşısına «Iran
Islam Respublikasının Bakıdakı sefirliyi» sözleri
yazılmış lövhe vurulub. Bu güne qeder defelerle mesele
qaldırılsa da, Iran terefi «Bakı» sözünü «Azerbaycanla»
evez etmeyib. Bu da bir daha onu demeye esas verir ki, Iran hele de
Azerbaycan dövletinin varlığına qısqanclıqla
yanaşır. Hemçinin, ister Xezer meselesinde problem yaratması,
isterse de işğalçı Ermenistana davamlı yardımlar
etmesi Iranın Azerbaycana qarşı apardığı «soyuq
müharibeye» son qoymaq istemediyini gösterir. Bununla bele, Araz çayı
üzerinde su elektrik stansiyasının tikintisi üçün
Ermenistanla danışıqların intensivleşmesi de qonşumuzun
bize nece münasibet beslediyinin bariz nümunesidir. Xatırladaq ki,
2001-ci ilde Heyder Eliyev bu meseleye keskin etirazını bildirmişdi.
Lakin Iranın SES-in inşası üçün hele de cehdler göstermesi
Azerbaycan-Iran münasibetlerinin gerginleşmesine tekan verir. Xatemi
Ermenistana gedecek Ümumiyyetle ise, Mehemmed Xateminin başçılığı
ile Iran nümayende heyetinin Azerbaycana seferi, bizce, ABŞ-a qarşı
çıxmaq üçün müttefiq axtarışından başqa bir
şey deyildi. Ancaq Azerbaycandan istediyi desteyi ala bilmeyen Iran
indi Ermenistanla elaqeleri genişlendirmeye çalışır.
Bununla bağlı Ermenistanın «Panarmenian» agentliyinin
verdiyi melumata göre, Xatemi sentyabrın 8-9-u arası
Ermenistana resmi sefer edecek. Seferde imzalanacaq senedlerle bağlı
Ermenistanın baş naziri Andranik Marqaryanla Iranın adıçekilen
ölkedeki sefiri Eli Rza Nakikiyan arasında görüş keçirilib.
Önce qeyd etdiyimiz kimi, görüşde Araz çayı üzerinde su
elektrik stansiyasının inşasına dair birge proqramın
heyata keçirilmesi müzakire edilib. Qerara alınıb ki,
Xateminin seferine qeder senedler hazırlansın ve seferden derhal
sonra su elektrik stansiyasının inşasına başlansın.
Bu da bir daha Iranın regionda özüne müttefiq axtarışına
çıxdığını demeye esas verir. Bu desteyi
Azerbaycandan ala bilmeyen qonşumuzun indi Ermenistana el uzatması
tebii qebul edilmelidir. Qeyd edek ki, Xateminin Azerbaycana seferinden müsbet
netice gözleyenler onsuz da çox deyildi. Politoloq Rasim Musabeyov da
metbuatda seferi şerh eden zaman bildirib ki, eslinde bu, Tehranın
Azerbaycanın qarşısında özünü sığortalamaq
üçün edilmiş jestidir. Çünki reallıqda Iran ne Xezer
meselesinde mövqeyini deyişir, ne de ölkemizi öz tesir dairesine
salmaq üçün qurduğu planlardan el çekir. Iranın öhdeliyi
var O ki qaldı, Xateminin Dağlıq Qarabağla bağlı
konkret mövqe bildirmesine, Musabeyovun fikrince, bu da ciddi bir uğur
sayıla bilmez. Onun sözlerine göre, sentyabrın 8-9-da
Xateminin Ermenistan seferi zamanı hansı mezmunda beyanatlar
vereceyi melum deyil. Musabeyov onu da qeyd edib ki, resmi Tehranın
Azerbaycan qarşısında menevi-siyasi öhdeliyi var. Çünki
1992-ci ilde Yaqub Memmedov Irana sefer ederek, Ermenistan prezidentile
Azerbaycan dövleti adından müqavile imzalayan zaman Şuşa,
ardınca ise Laçın ermeniler terefinden işğal edilib.
Bu sebebden de, Iran rehberliyi Azerbaycana seferler zamanı,
verdikleri beyanatlarla yanaşı, Ermenistana işğal
olunmuş torpaqlardan çıxmaq üçün tezyiq göstermelidir.
Lakin biz indiye qeder bunun şahidi olmamışıq ve
bundan sonra da Iranın bele addım atacağı gözlenilmir.
Sonda politoloq qeyd edir ki, Azerbaycan tehlükesizlik baxımından
Tehran üçün böyük ehemiyyet kesb edir. Lakin Azerbaycanın
regionda möhkemlenmesi Iran üçün tehlükeli görünür. Buna göre de
Iran Azerbaycana dövlet kimi yox, onun üçün ehemiyyetli erazi kimi
yanaşır. Bu sebebden de Iranın bize qarşı mövqeyini
deyişeceyi inandırıcı görünmür. Fikret HÜSEYNLI (Baki-Xeber)