10.08.2004
Azərbaycanlı
professor Xatəmiye cavab verdi«Nizaminin türk olduğu şübhesizdir»
Qedim zamanlardan Azerbaycan türk dilinde qonaqla bağlı onlarla xoş atalar sözleri, ifade ve deyimler yaranıb. Hemin deyimlerden biri beledir: «Qonaq evin bezeyidir». Yaxud «qonaq evin gülüdür». 1991-ci ilde Azerbaycan xalqı öz qedim dövletçilik enenesini berpa etdikden on iki il sonra Iran Islam Respublikasının prezidenti cenab Mehemmed Xateminin, nehayet, Azerbaycan Respublikasına resmi seferi, hörmetli bir qonaq kimi, heqiqeten de bizim «Azerbaycan» adlı evimizi bezedi.
Hörmetli Iran prezidenti, Azerbaycan torpaqlarını işğal eden tecavüzkar Ermenistanla yaxın dostluq, qardaşlıq münasibetinde olsalar da, işğal edilen Qarabağın Azerbaycan erazisi olduğunu etiraf etmekden ve bu erazinin bölünmezliyini söylemekden çekinmedi. Cenab prezidentin dünya medeniyyetinin qedim beşiklerinden biri olan Gence şeherine sefer etdiyi zaman akedimik N.Y.Marrın sözlerile desek «...beşeriyyet tarixinde ve bütün dünyada hele indiyedek tayı-beraberi dünyaya gelmeyen Genceli Nizaminin mezarını da ziyaret etmesi başa düşülendir. Çünki dahi şairimizin elde olan bütün eserleri yalnız fars dilindedir. Lakin Iran Islam Respublikasının prezidenti «Xatire kitabı»nda yazmış olduğu aşağıdakı cümle ile yalnız Azerbaycan xalqının qelbini deyil, Genceli Nizaminin müqeddes ruhunu da incitdi. O, «Xatire kitabı»nda yazıb: «Nizamini erazisinde uyuduğu torpaqdan başqa Azerbaycan xalqı ile heç bir şey birleşdirmir». Bu ifade ile tanış olduqdan sonra Azerbaycan ziyalılarında bele bir fikir yarandı ki, yayın bu isti vaxtında cenab Xatemini Genceye getmeye, belke de, cansıxıcı ifadeni Azerbaycan türklerine çatdırmaq mecbur edib. Bele ki, son 20-30 il erzinde fars şovinistleri sayca özlerinden çox olan 50 milyonluq Azerbaycan türkünün varlığını, ümumiyyetle, inkar edir ve bu qedim xalqı farslaşmış mehelli ehali kimi teqdim etmeye çalışırlar. Bele bir ötkem fikir, olsun ki, onlarla orta esr Azerbaycan şairlerinin öz, dünyaca meşhur olan eserlerini farsca yazmalarından ireli gelir. Bütün Iran edebiyyatşünasları ve tarixçileri, elece de cenab Xatemi yaxşı bilir ki, XI esrde bütün Iranın, Qafqazın ve Orta Asiyanın hökmdarı olan Mahmud Sebuktekin Qeznevinin tehrikile Iran şairi Ebülqasım Firdovsi meşhur «Şahname» eserini yazmasa idi, fars dili XI-XIII esrlerde başqa dillerde danışan bir çox Şerq şairlerinin bedii yaradıcılıq diline çevrilmezdi. Ona göre de, Tebrizde türk esilli Qetran Tebrizi, Şimali Azerbaycanda Xaqani Şirvani, Genceli Nizami, Hindistanda Emir Xosrov Dehlevi ve s. kimi onlarla bedii söz ustası öz eserlerini farsca yazmağı lazım bilib. Bu baxımdan, XV esrde yaşamış dahi özbek türk şairi Elişir Nevainin bu haqda söyledikleri çox ibretamizdir. O, «Mühakimetül-lüğeteyn» adlı eserinde yazır: «Men de gencliyimde axına düşerek, öz eserlerimi farsca yazdım. Lakin türkce yazmaqla menim ilhamımın atı şahe qalxdı ve şöhretim aya, ulduza qeder yükseldi».
Genceli Nizami yaradıcılığının hem de fars edebiyyatının ölmez bir nümunesi olduğuna heç şübhe yoxdur. Ancaq bununla beraber, onun yaradıcısının mensub olduğu Azerbaycan Türk xalqına heç bir aidiyyeti olmadığını söylemek adi etikadan, edaletden çox uzaqdır. Unutmaq olmaz ki, dahi Nizaminin bütün varlığı, dünyagörüşü, exlaqi türk ruhu, medeniyyeti, terbiyesile yoğrulub. Bunu onun eserlerinde Dede Qorqud dastanlarından gelen motivlerin varlığı ve hemin dastanlardan gelen türke mexsus ictimai qadınlara türksayağı münasibetler de sübut edir. Bu ise Genceli Nizaminin, her şeyden evvel, türk esilli şair olmasından ve bütün heyatı boyu Gencede türklerin ehatesinde yaşamasından ireli gelib. Ona göre, dahi Azerbaycan şairinin en gözel tedqiqatçılarından biri olan ölmez Mehemmed Emin Resulzade haqlı olaraq gösterir ki, Nizami bize belli olan bütün eserlerini farsca yazsa da, gündelik heyatda öz soydaşları ile mehz türkce danışıb.
Cenab Xateminin söylediklerinin eksine olaraq, Genceli Nizamini Azerbaycanla bağlayan yalnız onun Azerbaycanda yaşaması ve mezarının Azerbaycan torpağında olması deyil, onun türk milli mensubiyyetile bağlıdır. Bele ki, dahi şair eserlerinde babası, atası, anası, dayısı, dostları, müellimi ve s. haqqında behs etmekle beraber, öz milli mensubiyyeti üzerinden de sükutla ötüb keçmeyib. O, yeri geldikce, eserlerinde yalnız türk esilli olduğunu söylemekle kifayetlenmeyib, türklere xas olan sifet quruluşundan, türk xasiyyetinden, türkce yazmadığının sebeblerinden de behs edib. Meselen, şair «Isgendername» eserinde özüne müracietle deyir:
Mekon torki, ey torki Çini neqar,
Biya, seati çin der ebru meyar. (seh.382)
Tercümesi:
Ey Çin türküne (uyğura) benzeyen (şair) türklük etme,
Gel birce saat qaş-qabağını tökme.
Göründüyü kimi, Genceli Nizami yuxarıdakı bir beytde hem özünün türk, hem de sifet almacıqlarının çinlilerde olduğu kimi qabarıq, gözlerinin bir qeder qıyıq olduğunu, özünün ise türkler kimi yeri düşende acıqlı olduğunu etiraf edir. «Yeddi gözel» eserinde ise şair eserlerini doğma türk dilinde deyil, farsca yazmasının sebebini türkce yazdığı gözel şerlerine marağın olmaması ve ona verilen sifarişlerle izah edir. Belelikle, şair hemin eserinde ürek ağrısı ile deyir:
Eql daned ke, men çe miquyem,
Ez in işaret ke, şod çe micuyem.
Nist öz nisti şekest mera,
Qele zan kes ke, hest, hest mera.
Torkiyem ra der in hebeş nexerend,
Daçerem, doğbayi xoş ne xorend (seh. 110-113)
Tercümesi:
Ağıl bilir ki, men ne deyirem,
Bununla men neye işare edirem.
(Türkce eserimin) yoxluğu meni sındıra bilmez.
Menim giley-güzarım menim özümdendir.
Türkce (yazdığımı) bu cehalet dünyasında qebul etmirler.
Elacım yoxdur, bu lezzetli dovğamı yemirler.
Genceli Nizami fars esilli şair olsa idi, tez-tez Iran şairi Firdovsini fars dilli şair adlandırmaz ve Azerbaycan Atabeyler dövletinin hökmdarı Mehemmed Cahan Pehleviye müracietle «Türk qelem sahiblerine» yardımçı olması arzusunda bulunmaz ve medhiyye yazmayan, müharibelerde iştirak edib tarac işlerile meşğul olmayan türk qelem sahiblerine maddi yardım göstermeye çağırmazdı. («Xosrov ve Şirin». seh 14-15).
Genceli Nizami eserlerinde haqqında behs etdiyi, adını çekdiyi qebile ve xalqların çoxuna aid müsbet ve menfi etnik keyfiyyetlerden de behs etmeyi lazım bilib. Meselen, onun fikrince, yehudiler yaxşı ticaretçi, servet herisi, hem de çox kinlidirler. Farslar satqın, sevgi ve mehebbetde qeyri-sabitdirler. Onlar öz leyaqetlerini terezile ölçürler. Ancaq bununla beraber, elme maraq gösterendirler. Ermeniler müsteqilliyi olmayan, başqa xalqlara nökerlik etmekde meharet gösteren, başqalarına dem tutan, Azerbaycan torpaqlarına göz diken toplumdurlar. Gürcüler qara qarğa qanadı kimi qelbi qara xalqdır. Ruslar qaniçen, qaretçi, merhemetsiz, ancaq yaxşı qılınc işletmeyi bacarandırlar. Nizamiye göre, heç bir nöqsanı olmayan qehreman, deyanetli, merd, çox gözel, sözünün üstünde duran bir xalq varsa, o da türkdür. Ona göre, tesadüfi deyil ki, Nizaminin eserlerinde öz eksini tapan müsbet qehremanlar ekseriyyetle türkdür. Bunların içerisinde yalnız türk esilli Xorasan hakimi Sultan Sencer menfi suret kimi tesvir edilib. Nizami ona göre de qarının dilile Sultan Sencere müracietle deyir: «Sen türk deyilsen, hindli bir quldursan. Çünki türkler öz edaletlerile bütün dünyanı feth etmişler».
Nizami hansı meqamda türkden behs edirse, insanlığına, edaletine, gözelliyine, qehremanlığına göre onu başqa bir xalqa qarşı qoyur. Meselen, «Xosrov ve Şirin» eserinde türk gözeli Şirin öz exlaqına, ağlına, dünyagörüşüne, aile mehebbetine göre sevgilisi, fars esilli Iran hökmdarı Xosrovdan yüksekde durur ve hetta axırda onu özü kimi terbiye etmeyi de bacarır. «Leyli ve Mecnun» eserinde Erebistanda doğulmuş türk gözeli kimi tesvir olunan Leyli de sevgide öz sabit qedemliyi, türkler kimi dönmezliyi, dözümlülüyü ile seçilir. «Yeddi gözel»de türk gözeli Fitne öz ağlı, dünyagörüşü, ferasetile Iran şahı Behramdan yüksekde durduğunu sübuta yetirir. Hemin eserde Çinin Medhuşan şeherinde uşaqdan böyüyedek hamı türk gözeline qovuşa bilmediyine göre derd, qem elameti olaraq, tepeden dırnağadek qara paltar geyinir. O şeherin qadınları ona göre qara geyinir ki, oğlanları türk gözelini gördükden sonra genclerinin mehebbetinden mehrum olublar. Uşaqları da ona göre qara paltar geyir ki, onların aileleri hüzn içerisinde heyat sürür. «Isgendername» eserinde Makedoniyalı Isgender ruslarla ölüm-dirim müharibesi apardığı zaman son anda demir paltar geyib at üstünde meydana şığıyan türk gözeli ve pehlevanı Nestender Cezan yunan ordusunu meğlubiyyetden xilas edir.
Nizami «Isgendername» eserinde meğlubedilmez makedoniyalı Isgenderi üç defe türk hökmdarları ve ağsaqqalları ile qarşılaşdırır ve belelikle, Isgender her defe türklerle qarşılaşmada diplomatik meğlubiyyete uğrayır. Onun birinci diplomatik meğlubiyyeti Berdede Azerbaycan hökmdarı Nüşabe ile görüş zamanı baş verir. Türk gözeli ve hökmdarı Nüşabe öz ağlı, bacarığı sayesinde Isgenderi Azerbaycanla dostluq müqavilesi bağlamağa mecbur edir. Bu müqavilenin neticesi olaraq, Isgender Medainden Qafqaza doğru yeniden qoşun çekir ve «Azerbaycanı ermeni çirkabından xilas edir». Isgenderin ikinci diplomatik meğlubiyyeti türk esilli Çin hökmdarı ile görüş zamanı ortaya çıxır. Türk eslli hökmdar Yunan döyüşçülerile ola bilecek qanlı savaşı neinki sovuşdurmağa müveffeq olur, hetta Isgenderle dostluq müqavilesi bağlayaraq, ölkesini 7 illik xeracdan da xilas ede bilib. «Isgendername» eserinde Isgenderin üçüncü diplomatik meğlubiyyeti onun başqalarının gözünden uzaqda yerleşen ve ehalisi türklerden ibaret olan «Xerxez» dövletinde ortaya çıxıb. Bu ölkenin hökmdarı yoxdur, dövleti Ağsaqqallar Şurası (indiki anlamda parlament) idare edir. Burada hamı beraberdir, heç bir qarşıdurma, zor yoxdur. Heyvan sürülerinin, çobanın naxırçısı olmadığı kimi, evlerin ve dükanların da qapısı kilidin ne olduğunu bilmir ve s. Isgender bu ölkenin ehalisile görüşdükden sonra sehere qeder yata bilmir ve deyir: «Eger insan bunlardırsa, onda biz kimik? Biz insanıqsa bunlar kimdir? Bunları gördükden sonra men özümü vehşi sifetinde görürem. Eger önce men bu insanları görseydim, bu qeder nahaq qan tökmezdim, dağın sakit bir guşesine çekiler ve ibadetle meşğul olardım. Men indi bildim ki, dünyanın direyi bu xalqdır». Belelikle, Isgenderin son defe gördüyü türk dövletinin ehalisile görüşden sonra qanlı savaşlarına son qoyub ve qaret etdiyi şeyleri ehaliye paylaya-paylaya uçmuş binaları, körpü ve yolları berpa ede-ede geriye - Yunanıstana dönüb. Şübhe yoxdur ki, genceli Nizami özü türkesilli şair olmasa idi, eserlerinde türkleri bu qeder müsbet şekilde tesvir etmez ve onları bütün dünya haqlarına nümune göstermezdi.
Burada meşhur Iran şairi Seid Nefisile 1962-ci ilde Şekiye üç günlük seferim yadıma düşür. O zaman menim Nizami haqqında açdığım söhbet zamanı Seid Nefisi dedi: «Eziz Nezami buye-torki miyayed» (yeni Nizamiden türk etri gelir). Beli, doğrudan da dahi Azerbaycan şairi Genceli Nizamiden türk etri gelir. Ona göre de ulu önderimiz, ölmez siyasi xadim ve alim Mehemmed Emin Resulzade haqlı olaraq yazır: «Nizami azerbaycanlıların sade memleketçilik deyil, milli duyğularını daha çox qabardan bir şexsdir. Bu şexsle yalnız sade azerbaycanlıların deyil, bütün türklerin öyünmeleri gerekdir. Dilinin farsca olmasına baxmayaraq, heç bir şairde türkçülük Nizamide olduğu qeder ideallaşdırılmamışdır».
Deyilenlerden belli olur ki, Genceli Nizamini Azerbaycanla ve onun xalqı ile bağlayan teller yeterincedir. Ve o, ilk növbede, böyük Azerbaycan şairidir.
Elisa ŞÜKÜRLÜ,
Professor (Baki-Xeber)