| BU GÜN XATEMİ BAKIYA GELİR |
Vefa Quluzade hesab edir ki, problemlerimize birmenalı yanaşmayan Amerikaya göre İranla düşmençilik etmeyimiz düz deyil
Bu gün İran İslam Respublikasının prezidenti Mehemmed Xatemi Azerbaycana resmi sefere gelir. Heyder Eliyevin zamanında uzun müddet planlaşdırılsa da, her defe bir behane ile texire salınan bu sefer nehayet ki, reallaşmaq üzredir.
Sefer çerçivesinde bezi sazişlerin imzalanması ile yanaşı, İran prezidentinin Genceye gedeceyi barede de xeber verilir. Qeyd edek ki, İranın Bakıdakı sefiri Ehed Qezai Gence seferini dahi Nizaminin mezarının bu şeherde olması ile izah edib.
Ele bu yerde xatırlatmaq yerine düşer ki, fars şovinistleri Azerbaycanın bir çox servetleri kimi, fars dilinde yazıb-yaratmasını esas tutaraq N.Gencevini de özününküleşdirmeye çalışırlar. Güman ki, açıq deyilmese de, Xateminin mehz Nizami yurduna baş çekmek ve dahi şairin meqberesini ziyaret etmek istemesinin kökünde bu meqsed dayanır. İran tebliğatının bu sefere xüsusi önem vereceyi şübhe doğurmur.
Avqustun 7-dek davam edecek sefer proqramına nezer salanda aydın olur ki, ne Tebrizde Azerbaycan konsulluğunun açılması, ne de İlham Eliyev-Mehemmed Xatemi görüşü zamanı Xezerin hüquqi statusunun müeyyenleşdirilmesi barede razılaşma elde olunmayacaq. Xatırladaq ki, birinci meselenin reallaşmasında heç bir problemin olmadığını iddia eden resmi Tehran indiyedek bu meseleni müsbet hell etmeyib. Xezerle bağlı probleme geldikde, müselman qonşumuz bu meselenin de edaletli hellini deyil, öz maraqlarını öne çekir. Ona göre de Xateminin bu seferi zamanı böyük problemlerin helli gözlenilmir. Mehz bu sebebden Xateminin Bakıya ne ile geldiyi ve burdan ne aparacağı sualına cavab verilmir.
Qeyd edek ki, bir neçe gün önce Amerika metbuatı Vaşinqtonun Qazaxıstan ve Azerbaycan erazilerinden istifade etmekle İranı mühasireye aldığını ve Tehrana qarşı emeliyyatlara başlaya bileceyini yazıb. Qerbe inteqrasiya meselesini prioritetlerinden sayan resmi Bakının bele hessas meqamda XİN başçısı Elmar Memmedyarovu Tehrana gönderib Xateminin seferi üçün zeruri meselelerin helline nail olması tesadüf sayıla bilmezdi. Özü de E.Memmedyarovun Vaşinqtondan qayıtdıqdan sonra bu seferi reallaşdırması da maraqlı meseledir. Mümkündür ki, Azerbaycan rehberliyi İ.Eliyevin ABŞ-a sefer etmesine Vaşinqtonu razılaşdıra bilmediyi üçün sert tedbir kimi, İrana üz tutmağı qerara alıb. Yaxud Memmedyarovun Xateminin seferine ABŞ-dan xeyir-dua almaq üçün Vaşinqtona getdiyi de müzakire mövzusu ola biler. Qeyd etdiyimiz kimi, sefer çerçivesinde ne Tebriz konsulluğunun açılması, ne Xezer denizinin statusu kimi ciddi meseleler müzakire olunmayacaq. Demeli, bu seferin görünmeyen terefleri mövcuddur ki, araşdırmaya ehtiyac var. Meseleye aydınlıq getirmek üçün ekspertlere müraciet etdik.
Keçmiş dövlet müşaviri Vefa Quluzade İran prezidentinin bu seferini çox müsbet qiymetlendirdi. O, İranın Azerbaycanla bağlı siyasetine aydınlıq getirmek üçün bir az keçmişe qayıtdı: Ermenistanın tecavüzü başlayan zaman İran problemi hell etmek isteyirdi. Hetta Yaqub Memmedovla Ter-Petrosyan Tehranda müqavile imzaladılar. Amma Rusiya İranı yerinde oturtmaq üçün Şuşanı işğal etdi. Azerbaycan qaçqınları İrana sel kimi axanda, bu ölke bize dayaq durdu. Etrafdakıların hamısına tepik atmaq lazım deyil. Qoy Amerika bizim problemlerimize birmenalı yanaşsın ki, biz de onun maraqlarına birmenalı yanaşaq. V.Quluzade İranla tam dostluğun terefdarı olduğunu beyan ederek, Tehranın İslam Konfransı Teşkilatında daim Azerbaycanın erazi bütövlüyünü desteklediyini ve Ermenistanın tecavüzkarlığını pislediyini xatırlatdı. V.Quluzadenin fikrince, müselman dünyası bir araya gelib de-fakto xristianlıq blokunun bed emellerine qarşı çıxmalıdır: Men Elcezairde işleyende İslam alimleri deyirdiler ki, artıq konfrantasiya xetti kommunizmle imperializm arasında deyil, İslamla xristianlıq arasında olacaq. Amerikanın Gürcüstana desteyini, Azerbaycana ise ferqli münasibetini görende men bunlara inanmağa başlayıram. Gelin Amerika qrantına göre müselman qardaşlarımızın sinesinden itelemeyek.
Yeri gelmişken, dünen Xatemi qefleten Cenubi Azerbaycana sefer edib. Azerbaycanın şimalına seferden bir gün qabaq Xateminin Şerqi Azerbaycan vilayetine daxil edilen Tebriz ve Keleyber şeherlerinin ehalisi ile görüşler keçirmesi, şehidlerin mezarlarını ziyaret etmesi maraqlı meseledir. Xatemi azerbaycanlıların sosial-iqtisadi problemlerinin hell edileceyine de söz verib. Bildirib ki, bunun üçün müvafiq proqram üzerinde işlenilir ve 2005-ci ilden başlayaraq, heyata keçirilecek. Güman ki, Xatemi Bakıda en azı jurnalistlerin bir sıra sualları ile üzleşeceyini duyduğundan, azerbaycanlıları yada salmalı olub. Ancaq sefer üçün bu bölgenin seçilmesinin başqa bir sebebinin de olması istisna deyil ki, bu da hemin erazide milli herekatın yükselen xetle inkişaf etmesi ile bağlıdır. Melum olduğu kimi, her ilin iyul ayında Babek qalasına çoxmilyonlu soydaşlarımızın yürüşü heyata keçirilir ki, bu qala da Keleyber şeheri yaxınlığında yerleşir. İstisna deyil ki, Xatemi azerbaycanlıların etirazını sengitmeye çalışır.
Elave edek ki, Dünya Azerbaycanlıları Konqresi sabah İranın Bakıdakı sefirliyi önünde Güneydeki milyonlarla soydaşımızın hüquqlarının pozulmasına etiraz olaraq piket keçirecek.
İran-Azerbaycan münasibetlerinin normal mecraya düşmesi yaxın qonşu, en azı müselman dövlet olaraq tereflere müsbet perspektiv ved edir ve biz de bunu teqdir edirik. Lakin seslenen beyanatların semimiliyine inanmaq çetindir. Nezere almaq gerekdir ki, Tebrizde 35 milyonluq azerbaycanlının istinadgahı ola bilecek bir konsulluğun açılmasına illerdir imkan vermeyen İran hakimiyyeti Azerbaycanın 20 faiz torpağını işğalda saxlayan tecavüzkar Ermenistana sexavetle qucaq açıb. En azı, İran vasiteçilik etdiyi dövrde Şuşa şeherinin işğal olunmasına göre ermenilerle heç bir elaqe qurmamalı idi. Bu, resmi Tehranın hem de müselman olaraq borcu idi.
Elşad PAŞASOY