TEHRAN REJİMİNİN İSLAH OYUNU

Mahiyyətcə mühafizəkar olanlar özlərini cəmiyyətə "abadlaşdıranlar" kimi sırımağa çalışırlar

SOLTAN

Ötən 25 ildə millətin ictimai-siyasi və iqtisadi tələblərini ödəyə bilməyən mollakratiya çeşidli islahlardan istifadə etməyə başlayıb. İnqilabdan sonrakı ilk illərdə Cihade-Sazəndegi (quruculuq cihadı) təşkilatı quruldu. Bu qurum, adından göründüyü kimi, ölkənin yenidən qurulması üçün cihad elan etdi. Həmin təşkilat bu gün də fəaliyyət göstərməkdədir. Amma illər ötdükcə, hər dəfə parlamentin tərkibi və ya prezident dəyişdirildikcə yeni terminlərdən istifadə olunur; məsələn: Rəfsəncani prezident olan illərdə onlar özlərini "iş görənlər" (karquzeran) adlandırırdılar.
Sovetlər dağıldıqdan sonra vəziyyət dəyişdi. Onlar da dünyanın yeni düzəninə özlərini hazırlamağa başladılar. Düzdür, bu proses hələ davam etməkdədir. Ölkədəki ictimai-siyasi və iqtisadi durum, habelə dünyanın şərtləri Tehran rejimini yeni söz oynatması ilə manevr etmək zorunda qoydu. Odur ki 1997-ci ildə M.Xatəmi prezident kürsüsündə oturduqdan sonra "islahat" terminini cəmiyyətdə hallandırmağa başladılar. Bununla ölkədə islahat aparmaq niyyətində olduqlarını dünyaya car çəkdilər. Hətta iqtidariçi "islahatçı" və "mühafizəkar" xətlərin mövcudluğunu da gizlətmədilər.
Ötən yeddi ilə yaxın bir dövrdə islahatçılığın mahiyyəti ölkə vətəndaşlarına və dünyaya bəlli oldu. Məlum oldu ki, hakimiyyət bu söz oyunu ilə vətəndaşların ictimai-siyasi və iqtisadi tələblərini nəinki ödəmək istəyir, əksinə, cəmiyyətdə artan narazılıqları bu minvalla sakitləşdirməyə cəhd edir. Bəziləri əvvəlki illərlə müqayisədə islahatın hansısa uğur qazandığını da dilə gətirə bilərlər. Amma dünyanın gərdişi ilə müqayisədə bu proseslər nailiyyət kimi çox-çox azdır; məsələn: sivil dünya daşqalağa, şallağa, əhalinin gözü qarşısında edama vəhşilik kimi baxır. İranda isə bunu çox adi şəkildə həyata keçirirlər. Yəni ölkənin hüquq sistemində islahatdan əsər-əlamət belə yoxdur.
Bu ilin fevralında ölkə parlamentinə seçkilər keçirildi. Seçkilərdə nə islahatçı, nə də mühafizəkarların qalib gəldiyi elan edildi. Yeddinci parlamenti "abadlaşdıran" (abadgəran) cərəyanının udduğu bildirildi. Əslində, bu cərəyanın təmsilçiləri mühafizəkarların görünməyən tərəfidir. Onların bir çoxu əvvəllər islahatçı kimi Xatəminin prezidentliyini müdafiə etmişdilər. Lakin zaman və şərait, eləcə də rejimin diktəsi belələrini "abadlaşdıranlar" xəttində birləşdirdi. Heç kimə sirr deyil ki, ölkə parlamentinə namizədlər Nəzarət Şurasının süzgəcindən keçdikdən sonra təsdiqlənib. Eləcə də bu şuranın rəyi ilə onlar deputat mandatı əldə ediblər.
"Abadlaşdıranlar" əvvəlki parlamenti daha çox siyasiləşdiyi üçün tənqid etməyə başlayıblar. Onlar mövcud ictimai-siyasi və iqtisadi problemlərin həll olunmamasında altıncı parlamenti günahkar bilirlər. Bu metod iş görmək qabiliyyəti zəif olan ali icraedici, qanunverici orqanlara xarakter xüsusiyyətlərdir.
Yuxarıda qeyd etdik ki, "abadlaşdıranlar" elə əslində mühafizəkar xəttin təmsilçiləridir. Sadəcə olaraq onlar cəmiyyətdə siyasi fəallıq baxımından az tanınıblar. Habelə bir qayda olaraq rejimin və fars şovinist ideologiyasının dayağı, təbliğatçıları olublar. Belələrindən bir neçəsi haqda məlumatı diqqətinizə çatdırmaq istərdik.
Özünü neytral hesab edən iranlı analitiklərin fikrincə, sonuncu - yeddinci parlament seçkisində seçicilərin 50 faizinə yaxını iştirak edib. Əvvəllər Tehran əhalisi bu siyasi kampaniyaya bir fikirlə qatılırdısa, indi seçkiyə fərqli fikirlərlə gedib. Tehrandakı 39 namizəddən 29-u deputat vəsiqəsi ala bilib. 9-u isə 2-ci turda onu əldə edib.
Bu 39 nəfərin arasından iki nəfərin qalib gələcəyi çox ehtimal olunurdu. Onlardan biri məclisin indiki sədri Qulaməli Həddad Adildir. Onun haqqında qəzetimizin ötən saylarında məlumat vermişdik. Bu şəxs "abadlaşdıranlar" siyahısına başçılıq edənlərdən olub. O, Tehran universitetində Kant fəlsəfəsini tədris edirmiş. İran İslam Cümhuriyyətinin maarif və elm sahəsində tanınmış şəxslərdəndir. Q.H.Adilin fars şovinistlərindən biri olduğu ölkədə fars olmayan millətlərin ziyalılarına çoxdan bəllidir. O, çətinliklə də olsa, 6-cı məclisə yol tapa bilmişdi. Parlamentdə böyük bir qrup özünü islahatçı, o biri qrup mühafizəkar adlandırırdı. Fraksiyası bəlli olmayanlar isə "azlıqlar" fraksiyasında cəmləşmişdilər. Onların başında isə Q.H.Adil dayanırdı. İndi 6-cı məclisi tənqid edən parlament sədri o vaxtlar islahatçıların qarşısında susurdu. Çox nadir hallarda o bu məclisə qarşı tənqidi münasibət söyləyirdi.
Adil ölkədəki mövcud rejimin ən qatı tərəfdarıdır. Sonuncu seçkidən sonra "Röyter" agentliyinə bildirmişdi ki, İranı islami Yaponiyaya çatdıracaq. Çoxları hesab edirdi ki, o, siyasətdən gedərək maariflə məşğul olacaq. Amma Adil bu deyilənlərin əksinə olaraq siyasətdə qalmasını belə izah etmişdi: "İşgüzarlıq məni siyasətə çəkib".
Əhməd Təvəkkülini etirazçı siyasətçi kimi tanıyırlar. O deyib ki, 7-ci məclis 6-cıdan daha çox M.Xatəmi hökumətini müdafiə edəcək. Ə.Təvəkküli Behşəhrdən deputat olub. O, seçkidən dərhal sonra parlament rəyasət heyətinin sədri seçilib. Bu deputat əvvəllər keçmiş baş nazir Musəvinin kabinetində əmək naziri və hökumətin sözçüsü olub. Bir sıra yazarlar bildirirlər ki, onun etiraz səsi 1983-cü ildən eşidilməyə başlayıb. O, həmin illərdə hökumətin iqtisadi proqramını tənqid edirmiş. Əmək naziri postundan istefa verdikdən sonra heç bir dövlət vəzifəsində çalışmayıb.
Ümumiyyətlə, hakimiyyətdəki böyük vəzifələrdən kənarlaşdırılanlar uğurlu qəzetçi də ola bilirlər. Ə.Təvəkküli 1985-ci ildə "Risalət" qəzetini açıb. Sonralar o, "Fərda" adlı mətbuat orqanını təsis edib. Hər iki qəzet davamlı surətdə rejimin ana xəttini cidd-cəhdlə müdafiə edib. Bu o adamlardandır ki, birinci olmasa da, həmişə ikinci olub. Onun əsas fəaliyyət dairələrindən biri hakimiyyətdəki rüşvətxorluq və bu kimi fəsadlarla mübarizə olub. Ə.Təvəkküli 7-ci məclisə "Təmiz iş sistemi, təmiz hökumət və təmiz millət!" şüarı ilə gəldiyini bəyan edib. 20 ildən sonra ilk dəfədir o, məsul bir vəzifəni boynuna götürüb. Onun da deputat olacağı öncədən bilinirdi. Ə.Təvəkküli seçkilərdən öncə bildirmişdi ki, 7-ci məclisdə büdcə və planlaşdırma komissiyasının sədri olacaq. Onu gələn il keçiriləcək prezident seçkisində namizəd kimi görənlər də var.
Hüseyn Müzəffər - çoxları onu İki xordad cəbhəsindəki (Xatəmini müdafiə edən təşkilat) cinahlardan birinin məğlub olmuş üzvü kimi tanıyırdılar. O özünü ənənəvi islahatçı hesab edir. Ona görə də çağdaş islahatçılar tərəfindən qəbul edilməyib. Müzəffər 5-ci məclisə seçkilərdə az səs toplamışdı. Sonralar o, islahatçı kimi tanınmağa çalışdı, bu parlamentdə isə "abadlaşdıranlar"ın fraksiyasında deputat oldu. 1997-ci ildə Təhsil Nazirliyində o, "siyasi təmizləmə əməliyyatı" keçirdi. Bu o vaxtlar idi ki, həmin dövrdə onlar Xatəmiyə səs vermədilər. Hüseyn Müzəffər iki cinahda da təmsil olunmuş adamlardandır.
Hüseyn Fədai - o da "abadlaşdıranlar" birliyinin fəal üzvlərindəndir. Bu qurumun nəzarət-təftiş komissiyasının sədri olub. Bir müddət məşhur "Rifah" ticarət şəbəkəsinin sədr müavini vəzifəsində çalışıb. Əvvəllər İslam İnqilabı Mücahidləri Təşkilatının üzvü olub. H.Fədai islam inqilab keşikçiləri qvardiyasının məclisdəki təmsilçilərindən biri imiş. Başqa sözlə, indi "abadlaşdıranlar" fraksiyasında olsa da, mühafizəkarlar adlandırılan xəttin müdafiəçilərindən olub.
Əmirrza Xadim - idmançıdır. Heç bir siyasi çevrəyə aid olmadığı bildirilsə də, əslində, onun siyasi fəaliyyətindən xəbərsiz olan az adam tapılar. Rejim bu tip idmançılardan öz marağı üçün istifadə edib. Hətta o, Tehrandakı seçki siyahısında üçüncü yeri tutub.
Səid əbu-Talib - ölkə televiziyasında sənədli filmlər hazırlayıb. Aparılmış təbliğat nəticəsində ən qısa müddətdə "milli qəhrəman"a çevrilib. Bir zamanlar əsirlikdə olub. Ölkənin Xarici İşlər Nazirliyi və media onun əsirlikdən qurtarması istiqamətində çox çalışıb. 100 gündən artıq bir müddətdə S.əbu-Talib haqda məlumatlar xəbər başlığı olub.
Seyid Mehdi Təbatəbai-Şirazi - o, ölkə radio və televiziyasında rejimin əxlaqla bağlı verilişlərində çıxış edib. Buna görə də hesab olunur ki, çox yüksək səs qazanıb. Bir neçə il öncə o, Musa ibn-Cəfər məscidində camaat imamı işləyib. Mühafizəkarların aparıcı təşkilatlarından sayılan Mübariz Ruhaniyyət Cəmiyyətinin üzvü olub.
Əhməd Əhmədi - fəlsəfə üzrə doktorluğu ABŞ-da müdafiə edib. 1997-ci ildə Xatəminin prezidentliyini dəstəkləyib. Sonralar Tehranda çıxan "Keyhan" qəzetinə müsahibə verərək mövqeyini dəyişdiyini bəyan edib.
İmad Əfruğ - Tehran universitetindəki "abadlaşdıranlar"ın tanınmış nümayəndələrindəndir. O, bir müddət öncə keçmiş elm və ali təhsil naziri doktor Moininin hərəkətlərinə etiraz edərək tutduğu vəzifədən istefa vermişdi. Xatırladaq ki, Moini də hazırda nazir işləmir. Ötən ilin yayında tələbələrin etiraz aksiyaları zamanı həbs edilmişlərin universitetlərdən qovulması ondan istənilmişdi. O zaman doktor Moini buna etiraz edərək istefa verməyi üstün bilmişdi. Göründüyü kimi, İ.Əfruğ tələbə hərəkatına qarşı çıxanların ən bariz nümunəsidir. O, 1991-ci ilin sonlarında İran Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin rəisi olub. Bu qurumun siyasi bölməsinə isə 1998 - 99-cu illərdə həbs edilərək ETTELAAT-ın təcridxanasında müəmmalı şəkildə intihar etmiş Səid Həccarian (İmami) başçılıq edirdi. Əfruğ iqtisadi-ictimai və ieoloji baxımdan dünyəviləşmənin, eləcə də hər cür sərmayədarlığın əleyhinədir. O da bir vaxtlar Xatəmini dəstəkləyənlərdən olub.
Bu siyahıdan göründüyü kimi, özünü "abadlaşdıranlar" elan etmişlər siyasi-ictimai və ideoloji baxışlarına görə heç də mühafizəkarlardan fərqlənmirlər. Sadəcə olaraq özlərinə yeni ad qoyublar. Ehtimal olunur ki, 2005-ci ildə keçirilməsi nəzərdə tutulan prezident seçkilərində də onlar bu addan yararlanacaqlar...