“30 MİLYONLUQ AZERBAYCAN TÜRKÜNÜN MİLLİ KİMLİYİ TANINSIN”

Yeni Musavat 11/07/2004

Hemedan azerbaycanlıları Ayetulla Xamneyiden teleb edirler

Tehran rejiminin başında duran şexsler ara-sıra ölkenin eyaletlerine de sefer edirler. Bu zaman onlar ictimai-siyasi cehetden passiv erazilere getmeye daha çox üstünlük verirler. Amma ölkedeki durum bütün eyaletlere sirayet edib. Başqa sözle, veziyyetin neceliyi indi az qala ferd kimi her kese bellidir. Azerbaycan türklerinin milli haqlarını elde etmesi uğrunda mübarize, harada yaşamasından asılı olmayaraq, soydaşlarımız üçün milli varlıqlarının qorunmasından ötrü esas meseleye çevrilmekdedir. Bele yerlerden biri de Güney Azerbaycanın Hemedan eyaletidir.

Dünya Azerbaycanlıları Konqresi Güney Azerbaycan Komitesinin verdiyi xebere göre, İranın ali rehberi ayetulla Xamneyi öten hefte Azerbaycanın bu eyaletine sefer edib. Bölgedeki bir qrup ziyalı Azerbaycan türklerinin ümumi ve yerli problemleri ile elaqedar ona müraciet ünvanlayıblar. Müracietde deyilir: “İslam deyerlerine esaslanan İran İslam Cümhuriyyetinin Ana Yasası ölkedeki türk, ereb, türkmen, beluc ve kürdlerin milli haqlarını da ödemelidir. Bu mesele hemin qanunun 15 ve 19-cu maddelerinde (dil ve milletlerin hüquq beraberliyi haqqında müddealar - S.) öz eksini tapıb. Siz de çıxışlarınızda onların icra olunmasını defelerle tekid etmisiniz. Hetta bu barede deyibsiniz: ”İran xalqlarının milli birlik remzi fars dili deyil". Amma buna baxmayaraq, mövcud olanların hamısı sizin söylediyinizin eksinedir. Hele de Anayasaya zidd hereketler olunur. Size sirr deyil ki, bizim isteyimizden asılı olmayaraq, dünya qloballaşmaya doğru gedir. Bu baxımdan, dünya bir-biri ile herterefli ve güclü elaqededir. Müxtelif milletlerin milli haqlarını elde etmesi, yaranmış maneelerin aradan qaldırılmasından ötrü imkanlar artıb. Hemin milletler öz haqlarının neden ibaret olduğunu bilirler, onların yerine yetirilmesini teleb edirler. Buna göre de ölke mesullarının bu istekleri görmezliye vurmaları heddinden artıq ziyanlıdır. Bele addımlar ağır neticeler vere biler. Neçe min illerdir ki, İran çoxmilletli dövlet sayılır. Bu gerçeklikden qaçmaq deyil, onu anlayıb etiraf etmek lazımdır. Başqa sözle, heqiqet özünü bize qebul etdirmezden önce, ona sarı gederek hemin gerçekliye boyun eymeliyik. Ne qeder ki, ölkede yaşayan xalqların dil, kültür, tarix, edebiyyat ve milli haqlarına hörmet edilerek onlar desteklenmir, bu zaman sivilizasiyalararası dialoqdan da danışmaq ebesdir. Hemin milletler bu dialoqu qebul etmeyecekler. Ölkemizde İslamdan önceki yunan ve İtaliya medeniyyetlerinin dialoqundan danışmaqdansa daha çox İrandakı milletlerle dialoqun aparılmasına ehtiyac var. Bele bir atalar sözü var: “Eve lazım olan çırağı mescide vermezler”. Buna göre de sivilizasiyalararası dialoqdan danışmaqdan önce ölkedeki xalqların haqlarına hörmet edilmeli ve bu haqlar tanınmalıdır." Müracieti imzalayanlar ayetulla Xamneyiden aşağıdakı meselelerin heyata keçirilmesini teleb edibler: - Anayasanın 15 ve 19-cu maddelerine elave ve düzelişler edilerek hemin müddealar icra olunsun; - İrandakı 30 milyonluq Azerbaycan türkünün milli kimliyi resmi olaraq tanınsın. Kesrevinin uydurduğu “azeri” sözü dersliklerden çıxarılsın, onun yerine “Azerbaycan türkü” yazılsın; - Azerbaycan türkcesi İrandakı 30 milyonluq bir milletin dili kimi tanınsın. Bu dil uşaq bağçasından universitetlere kimi tedris olunsun; - Azerbaycan Türk Dili Akademiyası yaransın. Bu dilde televiziya ve radionun ölke boyu yayılmasına icaze verilsin; - Derslik, serial, kinofilm, televiziya ve radio verilişleri, elece de başqa bu kimi vasitelerde türklerin tehqir edilmesine son qoyulsun. Bele proqramları hazırlayan şexsler ve qurumlar cezalansın; - Uşaqlara türk adlarının verilmesine maneçilik töredilmesin. Müracietde Hemedandakı Azerbaycan türklerinin farslaşdırılması siyasetine toxunularaq, bunlar istenilib: “Hemedan eyaletinin 65 faizini Azerbaycan türkleri teşkil edir. Onlar dil, medeniyyet ve s. meselelerle Azerbaycanın terkib hissesine aiddirler. Ancaq teessüfler olsun ki, son 80 ilde aparılan siyaset neticesinde Hemedan Azerbaycanın erazisi ve coğrafiyasından çıxarılaraq, fars ve lor dili, kültürü dairesine salınıb. Bununla bizim, Azerbaycan türklerinin milli kimliyini mehv etmek isteyirler. Azerbaycan türkleri eyaletde çoxluq teşkil etdiyinden buradakı bütün kargüzarlıq işi Azerbaycan türkcesinde aparılmalı, KİV bu dilde çap olunmalıdır. Amma teessüf ki, bunun eksi baş verir. Yürüdülen siyaset neticesinde türk dili ve kültürü sıradan çıxarılır. Azerbaycan türkcesi günü-günden ciddi deyişikliye uğrayaraq deyişdirilir. Tarixen Hemedandan böyük fikir adamları çıxıb. Amma yürüdülen farslaşdırma siyaseti ucbatından indi burada bele şexslerin formalaşması prosesi xeyli zeifleyib. Bütün bunlara reğmen sizden Hemedanla bağlı aşağıdakıları isteyirik: - Eyalet ehalisinin yarıdan çoxunun Azerbaycan türkü olduğunu nezere alaraq, hal-hazırda heç olmazsa, yerli televiziya ve radio verilişlerinin yarısı bu dilde yayınlansın; - Resmi dövlet orqanları bu dilde kitab neşrleri, medeni irsin qorunması üçün lazımi büdce ayırsın; - Eyaletin türk yaşayan bölgelerinde de abadlaşdırma işleri görülsün. Hemin yerlerin iqtisadi inkişafı meqsedile planlar heyata keçirilsin; - Bu bölgeler kend teserrüfatı üçün xeyli yararlıdır. Amma onun inkişafı üçün yeni texnologiya bura tetbiq edilmir. Bu sebebden mütereqqi proqramlar eyaletde de gerçekleşdirilsin. Senedi imzalamış ziyalıların bir neçesinin adını da xatırlatmaq isterdik. Hemedan şeherinden - Mehemmed Tekerli - şair folklorşünas; Elekber Yari - jurnalist; Keyhan Süleymani - psixologiya üzre doktor; Elesger Tahiri - şair; Bahar şeherinden - Qulamrza Bahari - şair, edebiyyatşünas; Mehemmedhesen Şerifi - “Sina” hefteliyinin baş redaktoru; Hemidrza Şerifi - yazıçı; Emir Abbasi - müellim; Rezen şeherinden - Rza Kerimi - şair; Xelil Möhsüni - Gültepe rayonunun icra başçısı; Hemid Möhübbi - Demeq rayonunun icra başçısı; Yusif Terekeme - jurnalist; Mehemmed Mehemmedi - iqtisadçı... S.SOLTAN

 

HEMEDAN - AZERBAYCANIN QEDİM YURDU

Tebii ve tarixi zenginliyi olan bu erazimiz haqda ne bilirik?

Veten Azerbaycanın parça-parça bölünmesi neticesinde türk öz kökünden aralı düşür. Bununla milletimizin enerjisi parçalanır. Bölünmüş milletimiz farslaşdırılır, ruslaşdırılır ve s.

Vetenimizin bir parçası da Hemedandır. Bura qedim Midiyanın paytaxtı olub. Bu başkend Ekbatan adlanır. Merhum ziyalımız doktor M.T.Zehtabi “İran türklerinin eski tarixi” eserinde bele yazıb: “Bugünkü Hemedan ve ya qedim Ekbatan Mad (Midiya - S.) dövletinin paytaxtı, başkendi idi. Mad dövletinin başkendi olduğu dövrde Hemedan olduqca böyük, abad ve gözel olmuşdur. Şübhesiz, mehv olmuş ve bu gün yer altında qalan Mad ve Hemedanın bu zengin medeniyyeti çox yeqin ki, miladdan qabaq 6-7-ci yüzilliklere aid deyil. Ondan çox qabaqların - madların babaları olmuş Qutti ve Lullubilerin Miladdan qabaq 2 ve 3-cü min illiklerine mensub medeniyyetidir. Madlar bu medeniyyetin varisi olmuşlar...” Güney Azerbaycanın bu bölgesinde qedimde gözel binalar, möhteşem sarayların olduğu haqda seyyahlar öz yazılarında bildiribler. Ekbatan yerle-yeksan olaraq torpaq altında qalıb. Burada türkün tarixi gizlenir. Onun öyrenilmesi üçün arxeoloji işler görülmelidir. Amma bunu kimler görecek? Görseler bele, onun türk medeniyyetine aid olduğunu bildikden sonra açıqlayacaqlarmı? Elbette ki, yox. Çünki Hemedan da Güney Azerbaycanın başqa bölgeleri kimi fars şovinizminin esareti altındadır... Hemedan Elvend dağının yaxınlığında, dağ eteyinde yerleşir, onun erazisi 20172 kv.km, ehalisi 1 milyon 677957 neferdir (1996-cı ilin melumatına göre). Şeher ehalisi 42,2, kend ise 57,8 faiz teşkil edir. Eyaletde bir kv.km-e 86,8 nefer düşür. Hemedan eyaleti şimaldan Güney Azerbaycanın Zencan eyaleti, cenubdan Loristan, qerbden Baxtaran ve Kürdüstan, şerqden merkezi eyaletlerle hemserheddir. Veten Azerbaycanın her qarışı ona göre gözel deyil ki, bura vetendir. Bu yerlerin hem de tebieti gözel olduğundan vetenimiz füsunkardır. Hemedan da bele bölgelerimizdendir. Buranın özünemexsus gözelliyi, güllü-çiçekli çemenliyi, meyvelerle zengin olan bağ ve meşeleri var. Hemedan alma, üzüm, qoz, badam ve s. meyvelerle yanaşı, derman ve müalice bitkileri ile de zengindir. Bölgemizde Düzex, Gezend, Feran bağları, Artiman bağları, Serkan, Şeher dereleri ve s. bu kimi gözellikleri eks etdiren yerler var. Feran deresi 400 ha Artiman deresinin sahesi ise 600 ha-dır. Buralar bağlı-bağatlı erazilerdendir. Nehavend şeherinin 25 kilometrliyinde 200 ha sahesi olan meşe var. Bu meşede her cür meyvelere rast gelmek olar. Pehlevi sülalesi dövründe bu meşeliyin böyük bir hissesi mehv edildi. İndi orada bir sıra berpa işlerini görmek mümkündür. Amma Tehran rejimi Güney Azerbaycanın başqa bölgelerine gösterdiyi ögey münasibeti buradan da “esirgemir”. Eyalet yeraltı ve yerüstü sularla da zengindir. Burada bir-birinden dadlı olan bulaqlar, kehrizler ve çaylar var. Talvarçay, Qaraçay, Qılçıqçay, Xürremçay, Quruçay sahilleri hem menzereli, hem de erazinin su ehtiyatını ödeyir. Burada Ağgöl gölü var. Qaraçayın suyu bura tökülür. Bu gölün tebieti o qeder menzerelidir ki, yaz ve yay fesillerinde ehali dincelmek üçün oralara gelir. Eyaletin 802560 ha ekine yararlı torpaq sahesi var. Onlardan 286751 ha suvarılır, 585809 ha demyedir. Bölgenin inkişafına diqqeti ayrılmadığı ucbatından bu torpaqlar suvarılmır. Herçend suvarılan torpaqlarda mehsuldarlığın yüksek olduğu hamıya bellidir. Güney Azerbaycanın bu bölgesi tarixi abideleri ile de zengin bir erazimizdir. Burada türk tarixinin sirlerini özünde saxlayan tepeler, kitabeler, bazar yerleri, saray, qala, körpüler, karvansara ve hamamlar var. Madlar dövründe tikilmiş Hökmtepe sarayının qalıqları, “Nuşican” qalası, “Çubin” qalası, Hemedan şeheri yaxınlığındakı Qız qalası, “Fersefc” körpüsü, “Sınıq” körpü ve başqalarını misal göstermek olar. Teessüfler olsun ki, tarixi abidelerimiz de baxımsızlıq ucbatından Ekbatan şeheri kimi yer altına gömülmekdedir. Bu kimi tebii tarixi gözelliyi olan Azerbaycan bölgesinde turizmi de inkişaf etdirmek olar. Amma türke ve ona mensub erazilere hemişe ögey yanaşan, ehalisi ile bir yerde Azerbaycanı sevmeyen hakimler buraların gelişmesinde ne o vaxt (pehleviler dövründe), ne de indi maraqlı görünmürler. Hemedan eyaleti gümüş, qurğuşun, qranit, eheng daşı, tikinti üçün yararlı olan çeşidli materiallar, habele gec, limonit, silis ve s. yeraltı servetlerle zengindir. Azerbaycanın başqa şeherleri kimi Hemedan da özünün xalı-xalçası ile meşhurdur. Zengin tarixe ve tekraredilmez tebii gözelliye malik Güney Azerbaycanın Hemedan bölgesi dünyanın en böyük şexsiyyetlerinin de uyuduğu bir erazidir. Burada ebu-Eli ibn-Sina, Arif Qezvini, Baba Tahir, Mirmehemmed Rezieddil Artimani, Eynelqezzat Hemedani, Qoca Baba ve başqalarının meqbereleri yerleşir. S.SOLTAN