İran ölkeler arasında erazisinde çoxsaylı milletlerin olması ile seçilir. Bü ölkede yaşayan xalqların her birinin öz tarixi erazisi olduğu kimi, özünemexsus adet-enenesi, dili, medeniyyeti var. Onları birleşdiren ancaq din faktoru olsa da, zaman-zaman merkezdenqaçma siyaseti bu milletleri birleşdiren amile üstün gelib. İstibdad altında yaşayan milletlerin (Azerbaycan türkleri, türkmenler, erebler, beluçlar, kurdler, lor ve bextiyariler) her biri ayrı-ayrılıqda azadlıqları uğrunda mübarize yolu keçseler de, onlara qarşı yürüdülen assimilyasiya siyasetinin qurbanı olublar. Onların arasında assimilyasiyaya meruz qalanlardan en birincisi tebii ki, Azerbaycan türkleridir. İranın soydaşlarımıza qarşı apardığı assimilyasiya siyaseti başqa milletlere nisbeten daha dehşetli olmasıyla beraber tarixi köklere dayanır. İnsanlara qarşı yürüdülen siyasetle beraber onların tarixi torpaqları da assimilyasiyaya meruz qalıb. Bu da ölkenin keçen esrin birinci yarısından başlanan inzibati erazi bölgülerinde özünü açıq-aydın gösterir. Hele Qacarların hakimiyyeti dövründe İran erazisi 5 vilayete ayrılmışdı. Azerbaycan vilayeti xüsusile ferqlenirdi. Azerbaycan torpaqlarının “veliehdneşin” adlandırılması tesadüfi deyildi. Bu torpaqların strateji ehemiyyetini anlayan Qacar şahları vilayetin idareçiliyini en yaxın adamlarına, yeni veliehdlere etibar edirdiler. Sonralar Pehleviler sülalesinin hakimiyyeti zamanı ölkenin inzibati erazi bölgüsünde müeyyen deyişiklikler edildi. Ölke 16 vilayete (onları ostan adlandırırdılar) ve 8 fermandarlığa bölündü. Ele bu zamandan etibaren Azerbaycan torpaqlarının daha kiçik vilayetlere ayrılmasının esası qoyuldu. Çar Rusiyasının yürütdüyü “parçala, hökm sür” siyaseti İran şahı Rza Pehlevi terefinden de heyata keçirildi. Evvelce Azerbaycan torpaqları Şerqi ve Qerbi Azerbaycan vilayetlerine ayrıldı. Atasının yürütdüyü assimilyasiya siyasetine bezi “çalarlar” elave eden oğul Mehemmedrza şah bununla kifayetlenmeyerek Hemedan ve Zencanın da Azerbaycandan ayrılıb ayrıca vilayete çevrilmesi barede serencam verdi. Meqsed Azerbaycanı bölmek ve belelikle de, daha asan idare edilecek vilayetler yaratmaq idi. Azerbaycanı erazice daha kiçik, ehalice daha az vilayetlere bölmek siyaseti sonralar da davam etdirildi. 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra ölkede 26 vilayet yaradıldı. Çox keçmeden azarbaycanlıların yaşadığı Zencan vilayeti de parçalandı. Yeni inzibati erazi bölgüsüne esasen Zencanın erazisinin bir hissesi Tehran vilayetine qatıldı, Qezvin şeheri ve etrafı ise eyni adlı vilayete çevrildi. Bir neçe il evvel hakimiyyet daireleri inzibati erazi bölgüsünde yeni deyişikliklerin vacibliyini vurğuladı. Tebii ki, yene de Azerbaycan torpaqları hesabına yeni vilayetler yaratmaq planı hazırlanmışdı. Şerqi Azerbaycan vilayetine daxil olan Erdebili ayıraraq müsteqil vilayete çevirdiler. Ayrılacağı teqdirde Erdebilin inkişafı üçün daha çox vesait ayıracağını ved eden hakimiyyet neinki verdiyi vedleri yerine yetirmedi, eksine düşündüyü siyaseti daha ustalıqla heyata keçirmeye başladı. Erdebil ehalisinin gözlediyinin tam eksine olan prosesler baş verdi. İndiye qeder bu vilayete azerbaycanlı vali teyin edilmeyib. Tehrandan teyin edilen valiler fars olduğuna göre ehali ile hakimiyyet daireleri arasında tez-tez müxtelif zeminli mübahiselerin baş vermesi artıq adi hala çevrilib. Şerqi Azerbaycana qarşı da eyni siyaseti (fars vali siyasetini) yürütmek isteyen rejim burda helelik istediyine nail ola bilmeyib. Hem erazisinin böyüklüyüne, hem de ehalisi daha mübariz olduğuna göre Tebrize vali teyin ederken onun azerbaycanlı olmasına xüsusi diqqet verilib. Hazırda İrandakı 28 vilayetden altısı Azerbaycan vilayetleridir. Lakin bu, o demek deyil ki, azerbaycanlılar yalnız hemin vilayetlerde yaşayırlar. Qedim Azerbaycan torpaqlarının bir hissesi Tehran, Gilan, Kürdüstan, Kirmanşah, Merkezi (Şiraz) vilayetlerine verilib. Astara, Enzeli kimi Quzey Azerbaycanla serhedde yerleşen şeherler Gilan vilayetinin terkibindedir. Sonqur şeheri Kirmanşah vilayetinin erazisine daxil edilib. Bu vilayetlerde yaşayan azerbaycanlılara qarşı yürüdülen assimilyasiya siyaseti öz behresini qismen de olsa, verib. İran erazisinde assimilyasiyaya uğramış en böyük Azerbaycan vilayeti Hemedan hesab olunur. Qedim Azerbaycan şeheri Hemedana daxil olan zaman ilk baxışda buranın türk şeheri olduğuna inanmaq olmur. Ehali, özellikle de gencler fars dilinde danışmağa üstünlük verirler. Hetta özlerini türk yox, fars menşeli azeri adlandıranlar da az deyil. Tebii ki, bütün bunlar azerbaycanlılara qarşı aparılan siyasetin neticesidir. Hemedanlılardan ferqli olaraq Tehranda yaşayan milyonlarla azerbaycanlı öz ana dilinde danışmaqla kimliklerini ortaya qoyurlar. Hetta dövlet idarelerinde bele işlek dil Azerbaycan türkcesidir. Tehranda yaşayan başqa xalqların nümayendeleri de Azerbaycan türkcesini asanlıqla qavrayır. İran rejimi yeni inzibati erazi bölgüsünü, demek olar ki, ancaq Azerbaycan torpaqlarını parçalamaq meqsedile heyata keçirir. Eger bele olmasaydı, ölkenin erazi baxımından en böyük vilayeti olan Xorasana da yeni bölgüden pay düşerdi. İran erazisinin 10 faizini teşkil eden Xorasan vilayetinden indiye qeder bir şeher de ayrılmayıb. Burada yaşayanlar esasen fars ve qeyri-azerbaycanlılar olduğu üçün merkezle elave problemler yaranmadığından vilayeti parçalamaqla hökumetin özüne elave maliyye xercleri yaratmasına heç bir ehtiyac yoxdur. Yeni inzibati erazi bölgüsüne esasen Azerbaycanı daha kiçik hisselere parçalamaq heç de asan ve münaqişesiz başa gelmeyib. Erdebili Şerqi Azerbaycandan ayırıb müsteqil vilayete çeviren zaman hökumet dövlet büdcesinden ora elave vesait ayıracağına söz vermişdi. Hetta ehali arasında güclü tebliğat aparılırdı ki, Tebrizden ayrılacaqları teqdirde onları daha yaxşı gelecek gözleyir. Ehali bu yolla problemlerin çözüleceyine inandı ve ayrılmağa razılıq verdi. Lakin verilen vedlerin heç biri yerine yetirilmedi. Erdebilliler neinki iqtisadi inkişafa, hetta azerbaycanlı vali üzüne de hesret qaldılar. Erdebilden ferqli olaraq Sarab şeherinin ehalisi Şerqi Azerbaycandan ayrılmağa qeti etiraz etdi. Mitinqler keçiren sarablılar yeni vilayetin terkibine keçmeyeceklerini beyanladılar. Qarşıdurma yaratmağın elave problemler töredeceyinden, bütün azerbaycanlıların ayağa qalxacağından ehtiyat eden hakimiyyet Sarabın Şerqi Azerbaycan vilayetinin terkibinde qalması ile razılaşmalı oldu. Meşkin ehalisi de ayrılmağın qeti eleyhine idi. Defelerle etiraz seslerini ucaltmalarına baxmayaraq, onlar sarablılar kimi uğur qazana bilmediler. Çünki Meşkin yerleşdiyi eraziye göre mütleq Şerqi Azerbaycandan ayrılmaq ve yeni vilayetin terkibine qatılmaq mecburiyyetindeydi. Xal-xal şeherinini ehalisi de yeni bölgüye qarşı çıxır, şeherde mitinq ve nümayişler teşkil edilirdi. Rejim ise son zamanlar Marağanı Şerqi Azerbaycandan qopararaq ayrıca vilayet yaratmaq fikrini ortaya atıb. Diger qedim Azerbaycan torpaqları kimi Marağaya qarşı da planlar düzenlenir. Qeyd etdiyimiz kimi hakimiyyet Azerbaycan torpaqlarına qarşı yeritdiyi siyaseti müxtelif meqsedlerle heyata keçirir. Bunlardan en birincisi Azerbaycan torpaqlarını müxtelif vilayetlere ayırmaqla azerbaycanlıların gücünü parçalamaq ve ayrı-ayrı bölgelerin ehalisini bir-birine qarşı qoymaq, onlar arasında nifaq salmaqdır. Bundan başqa kiçik vilayetlerin idare olunması ve orada baş veren bütün ictimai-siyasi proseslere nezaret etmek imkanı güclüdür. Kiçik vilayetlerde assimilyasiya siyasetini daha rahat yürütmek olur. Meselen, Save, Erak, Hemedan vilayetlerinde rejim buna daha asan nail olub. Diger bir mesele de İranın federasiyaya çevrilmesi fikri reallaşdığı teqdirde erazi ve ehali baxımından daha kiçik olan bir bölgeni (Qerbi ve Şerqi Azerbaycanı) federal dövlete çevirmekdir. Diger Azerbaycan torpaqları ise başqa vilayetlerin terkibinde qalmaqla Azerbaycandan ayrılmış olacaq. Bütün bunlarla yanaşı İran dövletinin esas amacı “Azerbaycan” sözünü senedlerden ve yaddaşlardan yox etmekdir. Buna göre de Azerbaycandan ayıraraq yaratdığı vilayetlerin adını kiçik şeherlerin adıyla adlandırırlar.