ایراندا آذربایجانین مطبوعاتینا بیر باخیش

http://www.navidazerbaijan.com/

نیظامی خودیئو

ادبي ديلين فورمالاشماسيندا اونون لوغت فوندونون زنگين لشمه‌سينده فيكرين دوشونجه‌نين ان آنلاشيقلي شكيلده كوتله‌لر چاتديريلماسيندا، مطبوعاتين رولو بؤيوكدور.

دايمي باسقيلارا و قاداغالارا باخماياراق ، آذربايجاندا مطبوعات هميشه بئله فعال مؤوقع‌‌ده دايانميش، آنا ديليميزين آسيميلاسياسينين قارشيسي‌ني آلا بيلميشدير. 17 ـ جي عصيردن سونرا فورمالاشان ادبي ديلين يئني مرحله‌يه چيخماسي ، علمي ، بديعي پوبليسيستيك دوشونجه‌نين ايفاده ‌سي اولان ديل فاكتينا چئوريلمه‌سي اوچون مطبوعات بير عيار رولو اويناميشدير(1).

اگر آذربايجان جمهوريتينده بو اينكيشاف، ميلي زمينه اساسلانيب چيچك لنمه دؤورونو ياشاييريسا ، ايران آذربايجانيندا عكسينه فارسلاشديرما سياستينين گئتديكجه قاتيلاشان قونو ديلده قورونان ميلي بيوئنئرژيني سيخشديريب چيخارير، اونو ايجتيماعي دوشونجه‌دن خالي قورو سؤزلر ييغينينا چئويريردي.

آذربايجان ضياليسنا بو دؤورده يالنيز فارسجا دوشونمك و فيكريني ايفاده ائتمك حيسي تلقين اولوُنوردو. لاكين خالقين ژنتيك ساغلامليغي و زنگين فولكلور فوندو اؤزونو قوروُما گوجو ايله بيرلشه‌رك هر جور قاداغالارين آغريلارينا تاب گتيره بيليردي.

  • شوْونيست‌لري ناراحت ائدن‌ده ديلين بئله پوْتئنسيال ايمكان بوْللوُغو اؤزونو قوْروما قدرتينين گوجلو اولماسي ايدي. لوغت فوندونون حئير‌ت آميز زنگينلييي ايله ياناشي ، علمي پوبليسيستيك سيستمينين مووجودلوغو آذربايجان ديليني فعال ديل فاكتي كيمي دايم اينكيشاف ائتميش، ديللر سيراسينا قوْشور. اونون جوشغونلوغو اؤز نورماتيولييني ، معنا زنگينلييني و منطقه ايحاطه‌دايره‌سيني قوْروُيوب ، ساخلايير گئنيشلنديرير، ايشلكليييني آرتيرير. بو زامان ديل ان قيمتلي معنوي دَ‌يَر كيمي ميلتين كيمليگيني تاريخ داشلارينا يازيب، ياشاتميش اولور.طبيعي كي ، ميلي وارليغين اهميتلي نيشانه‌لريندن بيري ده «ديل»ديراو هم ده ياشي مين ايللرله اؤلچولن ائتنيك مدنيتين سؤزله ايفاده سيديرديلده ثابيتلشن مدني وارليغيني قوروُيوب ساخلاماغي باجاران هر بير خالق، دونيا خالقلاري ايچريسينده اؤزونو تصديق ائتمه‌يه لاييق‌دير(2).

ايران اوصول ايداره‌سي سون 200 ايلده آذربايجان ديليني، تاريخيني، ميلي وارليغيني اونوتدورماق ايستيقامتينده سيستم‌لي ايش گؤرور. بو داغيديجي پروسئسه ديل فاكتيني قوْروُيوب ساخلاماقلا جاواب وئرن خالقيميز ، مطبوعاتين گوجوندن و ايمكانلاريندان قدرينجه فايدالانماغا سعي گؤسترير. ديليميزه مطبوعاتدان گلن دسته‌يي حيس ائدن شوونيست‌لر، ان بؤيوك ضربني ده مطبوعاتا ائنديرير، اونون آنا ديلينده نشرينه قاداغالار قويورلار. آزاجيق فورصت الده ائدن كيمي نشره باشلايان مطبوعات، ديليميزين آسيميلاسياسيني دايانديرماق يولوندا ان بؤيوك فداكارليق‌لا چاليشير. حال ـ حاضيردا ايران آذربايجانيندا مطبوعات اؤلوم و قاليم وضعيتينده دير. فيكيريميزجه مطبوعات باغلاري تامام قيريلسايدي، آذربايجان خالقينين كئچميش ايله بو گونو آراسيندا هئچ بير اينفورماسيا علاقه‌سي تاپماق مومكون اولماياجاقدي. دئمك 200 ايلك زامان آخاريندا ايران آذربايجانين اوغور و آجيلاريني بو گونوموزه چاتديران، محض مطبوعات اولموشدور. هر بيري نهنگ تاريخ كيتابلارينين رولونو اويناميش و اويناماقدا اولان
مطبوعات.(3)

عوموُميتله هر اؤلكه‌نين مطبوعاتي او اؤلكه‌نين دئموكراتيك دونيايا ديخالت قاتيلماسينين گؤستريجي‌سيدير. ايلك نشرلرينه 19 ـ جو عصرين اوّللريندن باشلايان آذربايجان قديم تمدن بئشييي كيمي تانينا بيلير. مطبوعاتين كوتله‌لرله ايش ساحه‌سينده گوجونو يوكسك دَيَرلنديرن ضياليلاريميزين بو ساحه‌ده كي جهتلرينين قارشيني هميشه آدئكوات تدبير‌له آلينميش 35 ميليونلوق توركونون ايجيتماعي فيكرينين فورمالاشماسي قارشيسيندا دايمي سدّلر چكيلميشدير(4).

مطبوعات جمعيت ديليني حركته گتيرمك‌له اونو جانلانديران و ديري ساخلايان دايم تكميل‌لشمه اساسيندا دَييشديرن ياييم واسيطه‌سيدير. مطبوعات اينسانلارا اينام آشيلايان، صاباحا اوميد يارادان تبليغات سيستميدير.

دوغرودان دا مطبوعاتين گوجو اوردولارين گوجوندن قات ـ قات آرتيقدير.

موخاليفلرين ده بوْ حيقيقتلري گؤروب حيس ائتديكلريندنديركي ، ايران آذربايجان خالقينين ميلي مطبوعات ساحه‌سينده‌كي جهد‌لري، هميشه بؤيوك چتينليك‌لر‌له اوزله‌شير. ايراندا ميلي مطبوعاتا بئله تشنه‌ليك هم ده ميلي تحصيل ساحه‌سينده كي بوشلوُقلاري آرادان قالديرماق حيسيّندن ايره‌لي گلير.

چونكي بورادا مطبوعات هم ده ميلي دانيشگاهلاري عوض ائتميش اولور.

مارتين و الكئرين دئدييي كيمي مطبوعات يالنيز ميلي بير موجاديله‌نين يئر آلديغي مئيدان اولماقدان آرتيقدير. بونا گؤره ده تصادوفو دئييل كي گؤزل آذربايجاندا يايينلانان مطبوعات و كوتله‌وي نشرلر آذربايجان جمهوريتينده كي ضياليلارا اؤز فيلولوژي و پسيكولوژي تاثيرين گؤسترير.

مطبوعات هر بير خالقين سوسيال و پسيكولوژي ، ادبي دوشونجه‌سينين عومومي گؤرونتو علامتلري كيمي مئيدانا چيخديقدا يوز ايلليك آيريليقلار بير آندا سيلينيب گئدير، خالقي واحيد ميلي ايدئيالار اطرافيندا بيرلشديره بيلير. ايران آذربايجانيندا ياخشي بيليرلر كي آزادليغين تملي ميلي شعورون ديرچلمه‌سينده‌دير. بو يؤنده مطبوعات ميثيلسيز واسيطه‌دير. ميلي ديل ميلي اينامدان تؤره‌يير. ادبي ديل بو ميللي‌لشمه‌نين اينكيشافيندا هر زامان اساس روْل اوْينايير. بو ساحه‌ده فونكسيوْنالليق عوض‌سيز واسيطه‌ كيمي اورتاليغا چيخير. اوْ خالقي اؤز ميلي وارليغينا قوْووٌشدور ماراقلا دونيا تمدونونه ، تداخل ائتميش اولور.

1979 ـ جو ايلده كي ايسلام اينقيلابيندان سونرا دا ايران ميلي مطبوعاتي ميلي ديلي و ميلي مدنيت‌لري باسقيلار آلتيندا ساخلايان يونيكال بير دؤولت اولاراق قالماقدادير. اؤز اؤلكه‌سينده ديل مطبوعات ساحه‌سينده آرزولاري گؤزونده قالان سوْيداشلاريميز، ايندي دونيانين بير چوخ اؤلكه‌لرينه سپه‌لنه‌رك موهاجيرت حياتي كئچيرير. ياد مملكت‌لرده ميلللي مطبوعات ياراتماقلا ميلي دوشونجه‌نين اينكيشافينا چاليشيرلار.

حال ـ حاضيردا ايراندا 1614 مطبوعات اورقانلاري فعاليت گؤسته‌رير. بونلاردان 35 ـ ي گونده‌ليك، 173 ـ او هفته‌ليك، 235 ـ يي آيليق ،7 ـ سي طيّب ، 52 ـ سي تكنيكي، 17 ـ سي كند تصرّوفاتي، 374 ـ او مدنيت، 346 ـ سي ايجيتماعي، 124 ـ او ايقتصادي يؤنلوملودور. تاسف‌ كي بو مطبوعات بوْللوُغوندا تورك‌لرين ماراقلاري قطعي شكيلده نظرده توتولماييب(6).

ايراندا مطبوعاتين تاريخي چوخ دا قديم دئييل. لاكين قئيد ائتمك لازيمدير كي بوراداكي ايلك نشرلر آذربايجان اراضيسينده ايشيق اوزو گؤروب. 1817 ـ جي ايلده قاجار شاهين وليعهدي طرفيندن تبريزده ايلك نشريات ياراديلميشدير.

بو ايلده ايراندا يگانه مطبعه حساب اولونوردو. ايراندا قزئت نشرينين تملي ده تبريزده قويولموشدور(7).

محمد علي تربيتين « دانشمندان آذربايجان» كيتابيندا بو 1819 ـ جو ايلده چاپدان چيخان «انجمومن» آدلي قزئت حساب ائديلير.

1848 ـ جي ايلده تبريزده « تبريز اخباري» قزئتي ده نشره باشلايير. لاكين بو نشرلرين عؤمرو داواملي اولماميش بير چوخو باغلانميش، بعضي لري ايسه اؤلكه‌دن اوزاقدا ايستانبول دا، لندن‌ده ، كلكته ده نشر اولونموش دور. 61 ـ 1851ـ جي ايللر « وقايع ايتفاقيه» قزئته‌نين نشري ايله ياددا قالير.(8)

ائدوارد براوُندون « ايران تاريخي » كيتابيندا يازديغينا گؤره تبريزده سيد حسين آدلي بير شخص طرفيندن « عدالت روزنامه‌سي» 1906 ـ جي ايلده يايينلانميشدير. 1909 ـ جو ايلده تبريزده محمد علي عبدول مناف زاده ‌نين رئداكتورلوغو ايله « شوكور» آدلي بير درگينين چيخديغي حاقدا معلومات وار.

خروْنوْلوْژي آرديجيلليغي ايزله‌سك 1880 ـ جي ايلده روزنامه تبريز، ايلاهيات 1899 ـ دا ، ادب و كمال 1900 ـ دا ، گنجينه فنون 1904ـ ده، احتياج 1907 ـ ده، حئيرانتاش 1908 نشر ائديلميشدير.

1884 ـ جو ايلده تبريزده « مدنيت » ژورنالينين نشري ده علامتدار حاديثه‌ حساب اولونور. ماراقليدير كي ايلك ساتيريك نشرين
« احتياج» چاپي‌دا آذربايجان اراضي‌سينده قئيده آلينميش ، بو اوغورسوز مطبوع ارگاني جمعي 6 آيدان سونرا قاپانميشدير.

19 ـ جو عصرين ايكينجي ياريسيندا توركجه بير شبنامه ( گئجه ورقلري) يايينلانير كي تربيه‌تين « دانشمندان آذربايجان » كيتابنيدا وئرديي معلوماتا گؤره بو قزئت‌ده ساتيريك مضمونلو اولموشدور. تبريزده « آنا ديلي» آدلي درگي‌نين « عدالت» قزئته‌نين علاوه‌سي اولاراق نشر ائديلمه‌سي (1906) حاقدا معلوماتادا راست گليريك.

1905 ـ جي ايلده آذربايجان بؤيوك ستارخان اينقيلابينين شاهيدي اولور.

بو ميلي اويانيش و موجاديله نتيجه‌سينده «آذربايجان» قزئتي ايشيق اوزو گؤرور. همين دؤورده باشقا بير قزئت‌ده « موجاهيد» آدي ايله نشره باشلايير. بو قزئتين باشليجا مقصدي خالقي موستقيل‌ليه سسله‌مك ، مؤوجود حاكيميتين خالقا ضيد مؤوقئييني ايفشا ائتمك ايدي. ( قزئت 22 ـ جي ساييندان سونرا باغلانميشدير) .

ستارخان دان سونرا ميلي موجاديله ايشيني عؤهده‌سينه گؤتورن قزئتلر خالقي ايستبداددان قورتارماغا چاليشاراق اصيل موباريزه مئيدانينا آتيلير.( انجمن ، استقلال ، حشرات الارض و... ).

ايراندا كي رژيمه قارشي اؤز اعتيراض سسيني اوجالدان قزئتلردن بيري ده « كثافت » اولموشدور. 1908- جي ايلده « موللا عمي» آدي ايله نشره باشلايان قزئتين توركجولويه خيدمتيني خصوصي قئيد ائتمك لازيمدير.

1905ـ جي ايلده آذربايجان مطبوعاتي ايجيتماعي حركتلرين فعال فضاسينا قوشولور.

دئموكراتيك ايدييالارين آچيق تبليغاتچيسينا چئوريلير. بوقلمون ، حشرات الارض ، حئيرانتاش ، انجمن الهدايت ، مساوات، استقلال ، ناله ملت ، فروردين ، مكافات ، نجات و... كيمي بير چوخ مطبوعات اورگانلاري واسيطه‌سي ايله گؤركملي يازيچي و ضياليلاردان حبيب ا... آقازاده ، محمود اشرف زاده ، ميرزا آقا اسماعيل يگانلي ، بيللوري و... ميلي ايدييالاريني خالقا آشيلايير(11).

1909 ـ جو ايلده صيرف آذربايجان ديللي
«صؤحبت» قزئتي نشر ائديلير. 1911 ـ جي ايلده ميلي موستقيل ليك ايدئياسي تبليغ ائدن « شفق» قزئتي ايشيق اوزو گؤرور. 1912 ـ جي ايلده روس اوردوسونون ايرانا تجاوزو نتيجه‌سينده مطبوعاتين فعاليتينده دورغونلوق يارانير. قيسا زامان كسيينده ديني فعاليت‌لي نشرلرين فعاليني گؤزه چارپير. لاكين تئزليك‌له شيخ محمد خيابان‌نين موباريزه‌سي ، ايراندا يئني آزادليق حركتينين باشلانديغيني خبر وئرير.1913 ـ جو ايلده اونون تشببوثو ايله
« اينصاف» 1917 ـ جي ايلده « روزنامه تبريز» نشر اولونور. 1920 ـ جي ايلده تبريزده
« آزاديستان» آدلي ايله آذربايجان جومهوريتي يارانير. بئله‌ليك‌له آذربايجان دئموكراتيك جومهوريتي‌نين رسمي مطبوعات ارگاني
« آذربايجان» قزئتي فعاليته باشلايير. « تجدّد» قزئتي ده بو دؤورده ايشيق اوزو گؤرور.

1925 ـ جي ايلده ، شوونيست‌ پهلوي سولاله‌سي حاكميتي زورلا اله كئچيرير و بونون‌لا دا آذربايجانين گونئي و قوزئي آراسيندا سرحدّلر مؤحكم لنديريلير. بو همده معنوي آيريليق‌لارين اساسيني قويان سرحدّلر ايدي.

محض بو تاريخدن باشلاياراق ايكي يه بؤلونموش خالقين ميلي دوشونجه ايستيقامتينده ، مطبوعات و مدنيت اينكيشافيندا جيدي فرقلر يارانير و ضديت‌لر نظره چارپير. بو تاريخدن باشلاياراق قزئتلرين ميلي رولو فورمالاشديرما سياستي گئنيش‌لنير.

ايران اراضي‌سينده مطبوعاتا قارشي باسقيلار قابارما و چكيلمه‌لرله موشاهيده اولونور ، گوجلو موقاويمتي حيس ائدن حاكميت بعضا قزئتلره گؤذشته گئتمك ، زوروندا قالير. سوسدورولان خالق حركتي اينقيلاب باهاديرلاري طرفيندن باشلانار كن مطبوعات‌دا اؤز فعاليتيني آرتيرير و بو ايشين ايلهام چيسينا چئويريلير. 27 ـ 1920 ـ جي ايللرده نشر اولونان « طوفان» قزئتي بونا پارلاق نومونه اولا بيلر.

31 ـ 1930 جي ايللرده پيشه‌وري‌نين ايدئيالاريني يايان« ژورنال » قزئتي نظري ـ سياسي ايستيقامتي ايله كوتله‌لر ايچريسينده بؤيوك ايش گؤرور. بو درگي ، هله او زامان آذربايجان ديلينين سياسي ، ايجتيماعي و فلسفي دوشونجه فاكتي كيمي گوجونو نومايش ائتديريردي.

41 ـ 1935 جي ايللر آراسيندا ايران آذربايجانيندا اصل مطبوعات ياريشي وار ايدي.
« اتحاد»، « اميد»، « آزاد» ،« اخوت» ،
« ابلاغ»، « مصباح» ، « الهدايت» ، « ادب» ،
« كمال» و او جومله‌دن ايرانين آذربايجان دئموكراتيك فيرقه‌سي‌نين باشقاني طرفيندن يايينلانان « آژير» درگي‌سي موستقيل ليك ايدئيالارينين تبليغات چيسينا چئوريلمشدير.

آذربايجان مطبوعاتينين اينكيشافيندا و ادبي ديلين فونكسيونالليغينين آرتيريلماسيندا بير فاكتي ـ 1941 ـ جي ايلده سوْوئت قوشونلارينين تبريزه داخيل اولماسيني حؤكماً قئيد ائتمك لازيم گلير. SSRi ـ نين شرقه قارشي سياسي اويونلاري فونوندا ايران آذربايجاني مووقتي اولاراق اؤز ميلي مطبوعاتيني ديليني اينكيشاف ائتديرمه‌يه باشلايير. بورادا يازيلي ادبي ديلين فورمالاشماسي 50 ـ 1941 ـ جي ايللر آراسيندا ميلي دؤولت قورولاندان سونرا باش وئرير. آذربايجان جمهوريتي و ايران آذربايجانين ادبي ديلي بو واخت تخمينا عئيني شكيلده ايشله‌نمك ايمكاني قازانير. بو ايللرده
« چيلينگر»، «مصلحت»، « يئني شرق» و ياخود «خاور نو» كيمي مطبوع اورقانلارين يايينلانماسي آذربايجان ديلينين سورعتلي اينكيشافيني تامين ائدير. آذربايجان دئموكراتيك فيرقه‌سينين رسمي قزئتي اولان
« آذربايجان» قزئته‌نين بو ساحه‌ده كي خيدمتلري آيريجا صؤحبت مؤوضوسودور. بئله خلقي قزئتله‌ ياناشي ، او دؤور تبريزده هم فارسجا هم توركجه نشر اولونان « فرياد» ،
« شاهين» ، « ادبيات صحيفه‌سي» « وطن يولوندا» « اختر شمال» ، اردبيلده « يومروق»، اورميه ده ايسه « قيزيل عسگر» كيمي قزئتلر اؤز آدلاريندان دوغان ايده‌آلارا خيدمت ائديردي(13).

1945 ـ جي ايلده آذربايجاندا نيسبي‌ده اولسا ، سياسي ، ايجتياعي و مدني موختاريّت الده ائديلديكدن سونرا بوتون مدني ساحه‌لرده او جومله‌دن آذربايجان مطبوعاتيندا آذربايجان چيليق ايدئيالاري گئنيش وسعت آلير. ميلي دموكراتيك آنلاييشلار ديلدن يازييا كئچير. مطبوعات واسيطه‌سيله بئله ايدئيالار خالقا چاتديريلير ، موعاريف چيليك يئني مرحله‌يه قدم قويور. بير ايل مودّتينده تبريز دانيشگاهي يارانير. آذربايجان ديلينده درسليك چاپ اولونور، شاه ايسماعيل ختائي دن سونرا ايران آذربايجانيندا توركجه ديلي يئني دن رسمي ديل و تعليم ـ تربيه‌ فاكتي كيمي مئيدانا چخير. تاسوف‌لر اولسون كي تئزليك‌له فارس و روس شوونيزمي ديل تاپاراق تزه‌جه آياق توتماقدا اولان آذربايجان دؤولتيني فيزيكي و معنوي تئرورا معروض قويدو. 1946 ـ جي ايلدن بوتون جيبهه‌لردن آذربايجان اوزه‌رينه هجوما كئچن پهلوي‌ رژيمي،‌ تئزليكله ميلي مطبوعاتي دا سوسدوردو.

فاصيله‌لر‌له، قيسا مودتده نشر اولونان
« آذربايجان اولدوزو» (تبريز) ، « جوودت»
( اردبيل ) ، « آذر» (زنجان) ، «اورمو» (اورميه) قزئت‌لري‌ده چوخ كئچمه‌دي كي اؤز فعاليتيني دايانديرميش اولدو. 1979 ـ 1946 ـ جو ايللري آذربايجان مطبوعاتينين و ايجتيماعي فيكرينين ان آغير محروميت ايللري كيمي سجيه‌لنديرركن اونودا اورك آغيريسي ايله قئيد ائتمه‌لييك كي، بو بير قرن‌‌دن آرتيق دؤورده ايشيق اوزو گؤرن هر بير نشر يالنيز فارس‌لاشديرما سياستيني يايماغا ايستيقامت‌لنديرير.

فارسجا چاپ اولونان مطبوعاتين اوزو ده جيدّي سانسوردان گئچير ، هر جور ميلي ايدئيالارين تبليغي، حبس‌لر ، محروميت‌لرله جاواب لانديريلير. بئله چتين سيناق مقاميندا دا آذربايجان يازيچيلاري قلمي يئره قويمور. تبريزده ـ تهراندا « آذر مرد»، « ارادة آذربايجان»، «مردانه مرد»، «نشرية دانشكدة ادبيات تبريز »، « نشرية دانشكده ادبيات و علوم تبريز» آدلي نشرلر چاپ ائتمك‌له ايجتيماعي فيكري اوياق ساخلاماغا چاليشيرلار. لاكين اساس ايدئياسي بويوك فارس مدنيتيني يايماقدا اولان بو نشرلرين ميلي ديرچه‌ليش ايشينه هئچ بير عملي كؤمه‌يي دَه‌يه بيلميزدي. 1979 ـ جو ايل ايسلام اينقيلابي پهلوي رژيمي‌ني سؤكوب آتاندا ، ايران خالقلاري نيسبي ميلي موستقيل‌ليك هاواسي اودموش اولدولار. بو فورصت‌دن يارارلانان آذربايجان ضياليلاري ميلي دوشونجه‌نين تيريبونو كيمي صيرف آنا ديلي قزئت‌لر چاپ ائتمه‌يه باشلاديلار. تهران ـ تبريز ـ اورميه ـ اردبيل ـ زنجان ، مشكين ، اهر ، و آذربايجانين بير چوخ شهرلرينده شعر گئجه‌لري قورولدو و توركجه يازيب اوخوماق مقصدلي شكيلده حياتا كئچيريلدي(14).

اينقيلابين ايلك دؤورلرينده تكجه تهراندا آذربايجان ديلينده 200 دن آرتيق مطبوعات اورگاني نشر اولونماغا باشلايير. تاسوف كي بونلارين دا عؤمرو اوزون سورمور.

ايران ـ عراق موحاريبه‌سي بيتن دن سونرا ايراندا ايقليم مولايم لشمه‌سي حيس اولونماغا باشلايير. ايكي ديللي (فارس ـ آذربايجان) مطبوعاتين يارانماسي دا بو تاثيردن مئيدانا چيخير.

موستقيل ميلي دوشونجه، سياسي آزادليق‌دان سؤز گئده بيلمه‌سه ده، بو ايكي ديللي نشرلر آذربايجان ادبي ديلينين اينكيشافيندا كيچيك نفس‌ليك رولونو اوينايير. ايستر ايران ايسترسه ده آذربايجاندا يارانان ادبي نومونه‌لري بو نشرلرده اوخوماق ايمكاني الده ائدن سويداشلاريميز دونيا بديعي دوشونجه‌سي ايله تماس يارادا بيلير. آنا ديلينده تحصيلين ايمكاني اولماديغي ايراندا، آذربايجان مطبوعاتينين فعاليتي‌ده گئت ـ گئده چَتينلشير. آذربايجان قزئتينين نشرينين ـ تئز ـ تئز دايانديريلماسي دا ، اوخوجولار آراسيندا ادبي ديل عنعنه‌لرينين فورمالاشماسينا منع اولور.

حال ـ حاضيردا ، آذربايجاندا بير چوخ آنا ديلي مطبوعات اورگاني ، اوْ ، جومله‌دن وارليق ، نويد آذربايجان ، آواي اردبيل ، آراز، وراوي ، چوخ نوفوذلو طلبه مطبوعاتي دا فعاليت گؤسترير. سون ايللر بو ساحه‌ده الده ائديلن نيسبي آزادليق يوكسك تيراژلي فارس نشرلري ايله ياناشي ، ايكي ديللي ، هفته‌ليك ، آيليق طلبه قزئته‌نين نشرينه ده شرايط ياراديب. تاريخي ، تجروبه ثوبوت ائدير كي آزادليق ايدئيالاري دانيشگاهلاردا ، گنج‌لر آراسيندا داها تئز اينكيشاف ائدير. اؤلكه‌نين موختليف عالي مكتب‌لرينده چاپ اولونان درگي‌لر ، آذربايجانلي طلبه‌لرين ميلي شوعورونون فورمالاشماسينا گئنيش ايمكان‌لار ، آچير. بئله درگي‌لردن بير نئچه‌سيني ورقله‌يه‌ك . تهرانين طيب علم لري اينستيتوتوندا نشر ائديلن چيچك درگي سينين اساس مقصدي آنا ديليميزين علمي شكيلده آراشديريلماسي، يازيچي ـ شاعيرلريميزين تانيديلماسي ، تورك دويناسيندا اولان دورومو تدقيق و تبليغ ائتمك دير

.

اردبيل ده و ايصفهاندا نشر اولونان ، « دان اولدوزو» درگي سينده داها چوخ آذربايجان داكي ادبي ديل پروْسئسي ، توركوْلو قلاريميزين فيكير دونياسي آذربايجان فولكلورونون قايناقلاري اؤز عكسيني تاپير. بورادا اساس مقصد آذربايجان ادبي ديلينين قوْرونماسي ، گئنيش‌لنمه‌سي، اؤيره ديلمه‌سي آذربايجان جمهوري‌سينين ضياليلارين ايرانلي‌لارا تانيتديريلماسيدير. «اؤيرنجي» درگي سي تهرانين امير كبير آدينا پوليتئكنيك دانيشگاهيندا يايينلانير. اساس مقصدي آذربايجان ائتنيك منصوبيتين كوتله طرفيندن منيم سيلنمه‌سي ، تهران ، راديو ، تلويزيون برنامه‌لرينده خالقيميزين آسيميلاسياسينا يؤنه‌لديلميش مقصدلي سياسته قارشي دورماق و موباريزه آپارماقدير.

تبريزين طيب دانيشگاهيندا يايينلانان ،
«سحر» درگي‌سي ادبي ـ مدني مؤوضوعلارا چوخ يئر وئرير. آذربايجان ادبياتيندان زنگين نومونه‌لر چاپ ائدير. بو چوخ صحيفه‌ليك قزئت آذربايجان ادبياتيني و ادبي ديلين اينكيشافيني دايم گوندمده ساخلايير.

تهران دا طوسي آدينا صنايع دانيشگاهيندا يايينلانان « چاغري» درگي‌سي‌نين ناشيرلري آذربايجان توركجه‌سيني موحافيظه ائتمه‌يي ميلي اويانيشا، ديرچه‌ليشه دستك وئرمه‌يه، ايجتيماعي ـ مدني ساحه‌ده آذربايجانلي‌لار حاقلاري قوروماغي اساس مقصد حئساب ائدير. درگي چوخ كسكين خلقي و عومومي ديلده نشر اولونور.

ايران توركمن‌لرينين تهراندا نشر ائتديك‌لري « يارپاق» درگي‌سي اورتاق تورك مدنيتينه خيدمت گؤسترير. توركمن توْپلومونون وارليغيني قوْرويور.

زنجانلي طلبه‌لر طرفيندن نشر اوْلونان
«سس» درگي‌سي، ضياليلارلا گؤروشمك و موصاحيبه آپارماغا داها چوخ ماراقلي‌دير، بو درگي توركجه و فارسجا نشر اولونور.

« پيك آذر» ده آذربايجاندا ايكي ديلده نشر اولونان ژورنال‌دير. تورك بؤلومونده عاليملرين آراشديرمالارينا ، ادبي ديليميزين تبليغينه گئنيش يئر آييرير.

لاكين آذربايجاندا كي ايستر موستقيل نشريه‌لرين ، ايسترسه‌ده طلبه ‌درگي‌لرينين ايدئيا و فيكير پايه‌لرينده 24 ايلدير كي دونيا شؤهرتلي جراح گؤركملي توركولوق عاليم فولكلور شوناس « جواد هيات» ين نشر ائتديردييي « وارليق» ، ژورنالي دايانير.

1979 جو ايل اينقيلابين جمعيّتده ياراتديغي نيسبي ايقليم صافلاشماسي، تئزليك‌له آنا ديللي « دده قورقود»، « كور اوغلو» «چنلي بئل»، «خالق سؤزو» ، «يول»، «يئني يول»، «وارليق» كيمي مطبوع اورگانلارينين ايشيق اوزو گؤرمه‌سي ايله نتيجه‌لن سه‌ده سونرا كي شوونيست باسقيلاريندان تكجه « وارليق» اؤز وارليغين قورويوب، ساخلايا بيلدي. ايستر آذربايجان جمهوريتينده ده ايسترسه ده ايراندا وارليغين عؤمور يولونو ايزله‌ين مطبوعات تدقيقات چيلاري بير نئچه موهوم سببي درگي‌نين ياشاماسيندا اساس كيمي گؤتورورلر. بونلاردان ان بيرينجي‌سي، ناشير جواد هيات ين ضيالي شخصيتي‌دير. اوْ ، هئچ ده بير چوخلاري كيمي ميللتين ديرچه‌ليشينده اينقيلابي شوعارچيليغا مئيل ائتمير، تاريخ و معنوي دَ‌يَرلرين ، خوصوصا فولكلورون طبيعي قودر‌تيندن ميلي تصديق اؤزونو درك فاكتي كيمي ايستيفاده‌يه اوستونلوك وئرير.

« وارليق» ين آذربايجاندا مطبوعات بايراقدارينا چئوريلمه‌سينده ايكينجي فاكتور، كيمي يوكسك معنوي ، علمي ـ مدني، پوْتئنسيالي اولان امك داشلارين بير آرايا گلمه‌سي ، واحيد ايدئيا اطرافيندا توْپلاشمالاريدير. محض بئله علمي ادبي پوْتئنسيال تصادوفو پوْپوُليست چيخيشلاردان يايينير، ژورنالين اساس استراتژي ماراقلارينا خيدمت يولو توتور.

ايكينجي جهت كيمي بو قوْجامان مطبوعات اورگانينين اطرافينداكي ضيالارين يئرسيز تكذيبدن ، ميلي نيهيليزم‌دن اوزاق اولماسي تكامول و موقاييسه‌لي تحليل مئتوْدوُنا اساس لاناراق هر كيچيك مقاله‌ده بئله، ميللت‌لرين دوْستولوغو، قارشيليقلي حؤرمت شرايطينده ياشامالارينا اينام ايفاده ائتمه‌لريدير.

«بوتون خالقلار ياخشيدير ، منيم خالقيم دا گؤز‌ل دير» اصلي ، ژورنالي بير چوخ آچيق هوجوملاردان سالامات چيخارا بيليب . بو گون آذربايجان علمي مدني دوشونجه‌سينين ان لياقتلي تمثيل‌چيسي اولان « وارليق» همده دونيا آذربايجانليلارين ادبي بايراغينا چئوريلميشدير.

ايستر علمي ـ نظري ، ايسترسه‌ده ادبي مقاله‌لرين جوغرافي زنگين لييي ايله ديقتي جلب ائدن « وارليق» ايندي اؤلكه‌ ديشينده داها چوخ يايينلانير ، آذربايجانداكي سوْيداش لاريميزين ميلي كيمليك ، ادبي ديل ، ايجيتماعي ـ سياسي مئيدان‌دا دورومو باره‌ده دونيا اوخوجوسونو يئته‌رينجه معلومات لانديرا بيلير.

تاريخي حاقسيزليق اوزوندن ايكييه پارچالانميش ، آذربايجانين فيزيكي وارليغي بو 200 ايلليك بؤيوك زامان كسيينده مطبوعاتين ، كيتاب نشرينين حئسابينا دؤزوب گونوموزه گله بيلميشدير. ايندي هر آن يئنيله‌شن زمانه‌ميزده گئري‌يه دؤنوش يو‌ْل‌لاري چوخدان قا