نگاهى گذرا به‏

زندگى مرجع دورانديش‏

عالم تشيّع‏

مرحوم آية اللّه العظمى شريعتمدارى‏

نوشته سيد نصير سيد كمارى‏

به ضميمه‏

در زندان ولايت فقيه‏

نوشته آيةاللّه سيد رضا صدر(ره)

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم‏

تقديم به‏

حضرت مهدى عجل اللّه تعالى فرجه الشريف‏

آن يگانه برگزيده خدا براى اعاده ملّت و شريعت‏

كه در دولت كريمه‏اش شريعتمداران كاظم‏الغيظ عزّت دوباره مى‏يابند.

به اميد تعجيل فرجش به زودى زود

بسم اللّه الرحمن الرحيم‏

مقدمه:

روز پنجشنبه 15 / 2 / 79 در بيت مرجع دور انديش عالم تشيع مرحوم آية اللّه العظمى شريعتمدارى بودم كه زنگ در خانه زده شده و آقاى حاج احمد عباسى داماد آن مرجع فقيد در را باز كرد وبعد از گرفتن پاكت نامه‏اى به اتاق برگشت ونامه را خواند.

نامه از سوى آقاى دكتر يعقوب آژند (مسؤل هيأت علمى دائرة المعارف فرهنگ ناموران معاصر ايران در دفتر ادبيّات انقلاب اسلامى حوزه هنرى سازمان تبليغات اسلامى) بود كه در آن از خانواده محترم مرحوم آية اللّه العظمى سيد كاظم شريعتمدارى در خواست شده بود كه شرحى كامل از زندگى، دستاوردها ومشاغل آن مرحوم را تنظيم وبه همراه يك قطعه عكس به آن مركز ارسال نمايند.

آقاى عباسى چندان تمايلى نسبت به اين درخواست نشان نداد ولى من از اين درخواست استقبال كردم وتصميم گرفتم كه مختصرى از زندگى وخدمات وايده‏هاى آن مرجع دور انديش را بر روى كاغذ آورم تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد.

قبل از انجام اين كار روز سه شنبه 21 / 3 / 79 به مؤسسه مورد نظر رفتم وبه شخصى كه در آنجا بود گفتم: از ديدگاه طرفداران آية اللّه شريعتمدارى، چند سال آخر عمر شريف آن مرجع دور انديش نقطه عطفى در تاريخ تشيّع تلقّى مى‏شود كه اگر اين قسمت از شرح حالش ناديده گرفته شود همانند گفته آن گوينده خواهد بود كه وقتى از وى پرسيدند امام حسين‏عليه السلام در كربلا چه شد؟ از ترس عكس العمل بعضى‏ها گفت: تب كرد و مُرد!

آن شخص گفت: ما نوشته شما را تحريف نمى‏كنيم ولى ممكن است قسمتهائى را حذف كنيم بالاخره با توجّه به اوضاع وشرايط موجود در جامعه، نوشتارى را تحت عنوان «نگاهى گذرا به زندگانى آية اللّه العظمى شريعتمدارى» تنظيم كردم و به آن مؤسسه تحويل دادم وسپس با اميد به مقبول افتادن اين نوشتار در جامعه آنرا به مدير انتشارات .... دادم تا به چاپ آن اقدام كند كه با توجّه به شرايط موجود در پائيز سال گذشته بعضى از مسئولين وزارت ارشاد، نگارنده را توصيه به درنگ و بازنگرى در محتواى كتاب كردند كه اين نيز انجام شد تا اينكه روز 17 / 10 / 80 مدير انتشارات .... به نگارنده اطلاع داد كه مسؤليّت كنترل كتاب از سوى وزارت ارشاد به عهده بعضى از ناشران گذاشته شده است و ديگر قبل از چاپ نيازى به مراجعه به وزارت ارشاد نيست. نگارنده موقعيّت اجتماعى ودينى آية اللّه شريعتمدارى را يادآور شدم.

ناشر مذكور پاسخ داد كه: در شرايطى كه شرح حال بسيارى از اشخاص مسئله دار وغير مقبول بطور رسمى چاپ ومنتشر ميشود انتشار شرح حال مرجع تقليدى كه زمانى اكثريت نسبى شيعيان ايران پيرو و يا علاقمند به وى بودند وتاريخ در حقّ وى به نيكى ياد ميكند هيچ محذور شرعى وقانونى ندارد بنابراين با اميد به قضاوت عادلانه تاريخ در حقّ قهرمانان گذشته ميخواهم به انتشار اين كتاب اقدام بكنم. گفتم: بگو: انشاء اللّه!

خاطره‏اى باور نكردنى!

نزديك غروب روز دوشنبه 23 فروردين ماه سال 1361 بود كه من از درب ميانى كتابخانه وارد حياط دار التبليغ اسلامى شدم آقاى حاج احمد عباسى در حياط قدم ميزد بدو پيوستم تا بهره‏اى از كلامش برده باشم.

آقاى عباسى به من گفت: امروز بعد از ظهر استراحت كرده بودم خواب ديدم كه جنازه‏اى را بهمراه چند نفر انگشت شمار تشييع ميكنم كه يقين دارم كه متعلّق به امام حسين‏ عليه السلام است ولى شرايط به‏گونه‏اى بود كه نمى‏توانستم به مردم بگويم كه اى مردم اين جنازه امام حسين‏ عليه السلام است كه تشييع ميكنيم!! بيدار شدم ودر شگفت افتادم كه تعبير ومصداق آن چه خواهد بود؟ گفتم: انشاء اللّه شما جزو پيروان امام حسين‏0ع0 هستيد و مشمول شفاعتش.

ساعتى بعد مأمورين رژيم به بيت مرجعيّت ريختند و آقاى عباسى را دستگير كرده و با خود بردند

آقاى عباسى از آن روز به بعد ديگر موفّق به حضور در تشييع جنازه‏اى نشد تا اينكه شب جمعه 14 فروردين 1365 در نيمه شب به همراه عدّه‏اى انگشت‏شمار در تشييع جنازه مرجع تقليدى حسينى‏نسب به سوى قبرستان ابو حسين شركت جست كه امكان شناساندن وى بر حاضران عملاً منتقى بود

واين چنين خواب وى بعد از چهار سال تعبير شد ومصداق يافت.

هر چند كه خواب از نظر بعضى‏ها حجيّت ندارد!

همچنانكه خوابهائى كه در قرآن نقل شده است حجّيت نداشتند و كاشف از وقايعى در آينده نبودند!!

{ P - صافات: 102، انفال:43، اسراء:60، يوسف:4 و 36 و 43 و 100 و فتح: P .27}

آيه‏الله العظمى‏ شريعتمدارى (ره)

در تقويم تاريخ‏

تولّد:

مرحوم آيةاللّه‏العظمى‏ آقا سيّد محمد كاظم حسينى شريعتمدارى در روز 11 ذيقعده سال 1323 مطابق با 15 ديماه 1284 در محله اميرخيز شهر تبريز به دنيا آمد.

پدر بزرگوارش مرحوم حجةالاسلام والمسلمين آقا سيد حسن شريعتمدار تبريزى از وعّاظ و علماى معروف تبريز بود كه در سال 1332ه.ق (1293ه.ش) از دنيا رفت و بعد از انتقال به قم، درقبرستان على بن بابويه دفن گرديد.

مرحوم آقا سيّدمحمّد علوى افطسى بروجردى پدر مرحوم آقا سيّد حسن و جدّ مرحوم آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى در حدود سال 1233ه.ش از بروجرد جهت ديداربا دائى خود كه از تجّار بروجردى مقيم تبريز بود به اين شهر مهاجرت كرده و در اين شهر با دختردائى خود ازدواج نموده و سكونت گزيده بود كه از وى سه پسر به نامهاى: سيّدحسن، سيّدحسين و سيّدمحسن و يك دخترباقى ماند كه مرحوم آقا سيّدحسن فرزند سوّم آن مرحوم بود.

از آقا سيّد حسن سه پسر به نامهاى سيد محمدكاظم، سيد محمد صادق و سيدجواد(حائرى) و يك دختر باقى ماند.

نسب:

نسب شريف آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى به حضرت زين العابدين و سيّدالساجدين امام على بن الحسين عليه السلام منتهى ميشود و يكى از اجداد ايشان جناب ابوالقاسم جعفربن الحسين بن على بن الحسن المكفوف بن الحسن الافطس بن على اصغربن الامام على بن الحسين‏ عليه السلام است كه در شهر بروجرد به امام زاده جعفر معروف و مزار مشهورى دارد.

{. P گنجينه دانشمندان ج 2 ص P 12} دوران طفوليّت و طلبگى:

مرحوم آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى دوران طفوليّت و كودكى را در دامان مادر عفيفة و عالمه و كنار پدر عالم و مهذّب خويش گذراند و از دوران نوجوانى كه هنوز 9 سال بيشتر از عمر شريفش نگذشته بودو پدر ارجمندش را از دست داده بود در كنار تحصيل علم در مدرسه طالبيه تبريز، در بازار تبريز مشغول به كار، جهت امرار معاش مادر و برادران و خواهر خويش گرديد و بنا به گفته بعضى از معاصرين آن مرحوم، آقا سيد كاظم، به طلّاب علوم دينى نسيه مى‏داد و از باز خواستن طلب خويش بجهت دستور شرعى فَنَظِرَةٌ اِلى‏ مَيْسَرةٍ خوددارى مينمود.

مرحوم حجةالاسلام والمسلمين آقاى حاج ميرزا عبدالمجيد واعظى مى‏نويسد:

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى فرمودند:دراوايل تحصيل علوم دينى در تبريز وضع زندگانى اجازه نمى‏داد كه من اين رشته راتعقيب نمايم فلذامختصر ترديدى در بين خانواده ما به وجود آمد.

شبى در خواب ديدم كه پنجره اتاق نشيمن ما باز شد و حضرت رسول اكرم 0ص0 تشريف آوردند (يا مرااحضار فرمودند) و در دست مباركشان يك جلد كتاب شرايع محققّ است و كتاب را باز فرمودند و اظهار كردند كه: فرزندم بيا، من خودم به تو درس بگويم.

صفحه اوّل كتاب شرايع را از زبان پيامبر عظيم الشأن اسلام درس خواندم و از خواب بيدار شدم و از آن روز ديگر ترديدمان از بين رفت و با قلبى پر از اطمينان تحصيلات را تعقيب نمودم.

{. P خاطرات سفر آيه الله شريعتمدارى به مشهد مقدّس ص P .120} اين جوان پر استعداد هنوز به سن بلوغ نرسيده بود كه بعد از اتمام دروس ادبيات عرب و منطق و اصول توانست در درس مكاسب يكى از اساتيد بزرگ حوزه علميه تبريز شركت نمايد.

و هنوز 18 سال از عمرش نگذشته بود كه در سال 1302 ه.ش كتاب فرائد الاصول (رسائل شيخ انصارى ) را به طلّاب علوم دينى در مدرسه طالبيّه تدريس مينمود.

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى بعد از اتمام دروس سطح، بمدّت دو سال در درس خارج مرحوم آيةاللّه آقاميرزاصادق تبريزى از علماى مبارز آن عصر (كه بعداً به قم تبعيد شد) و مرحوم آيةاللّه آقاميرزا ابوالحسن انگجى از مجتهدين و مراجع تقليد بنام آذربايجان شركت نمود .

آن مرحوم در اوائل جوانى با دختر عموى خويش (فرزند آقاسيد حسين منيبى )ازدواج كرد و ثمره اين ازدواج فاميلى باقى ماندن يك پسر و يك دختر بود.

البتّه ايشان در اواخر عمرشان داراى دو پسر و دو دختر و دو داماد بنامهاى آقاى حاج احمد عباسى (فرزند مرحوم حجةالاسلام والمسلمين حاج شيخ موسى زنجانى) و حجه الاسلام والمسلمين آقاى حاج سيد ذبيح اللّه امامى بيجارى بودند.

تحصيل در قم:

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى در سال 1303 ه.ش در سن 19 سالگى جهت ادامه تحصيل به حوزه علميه قم آمد و در درس خارج مرحوم آيةاللّه‏العظمى‏ آقاى حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى شركت نمود و بهره كافى از آن خرمن علم و معرفت برداشت و دوره خارج فقه و اصول را در محضر آن بزرگوار تا زمان فوتش تلمذّ نمود و همزمان درس استاد را به همدوره‏هاى خود مانند مرحوم آيات اللّه حاج ملاعلى معصومى (معروف به آخوند همدانى) و سيد ابوالفضل موسوى زنجانى و سيد رضاموسوى زنجانى و حاج آقاروح اللّه موسوى خمينى (رهبر انقلاب) تقرير مى‏نمود.

مرحوم آخوند همدانى ميفرمود: ايشان چنان درس مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائرى را براى ما تقرير و شرح مى‏كرد كه ما احساس مى‏كرديم كه‏از آقاى شريعتمدارى بيش از خود حاج شيخ بهره‏مند مى‏شويم .

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى از محضر مرحوم آقا ميرزاجواد ملكى تبريزى كه از علماى بنام و مهذّب قم بشمار ميرفت بهره هاى معنوى و اخلاقى بسيارى برچيد

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى علم معقول و كلام و عقايد را از مصنّفات مرحوم شيخ طوسى (ره) برگرفت و آنچنان به شيخ طوسى علاقه‏مند بودند كه در اواخر عمرشان وقتى از معظم‏له سوال شد كه: اگر قرار باشد كه شما تنها يكى از علماى بزرگ شيعه در قرون گذشته را ملاقات كنيد چه كسى را انتخاب مى‏كنيد؟ پاسخ داد: شيخ طوسى را، چونكه اين محقّق عاليقدر در زمان خويش‏كمكهاى زيادى به‏مذهب تشيع كرده و تاليفات ارزشمندى از خود بر جاى گذاشته است.

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى علم فلسفه را از كتابهاى ابن سينا و ملاصدرا و حاج ملاهادى سبزوارى و در نزد مرحوم آقاى ميرزاعلى اكبر فيلسوف يزدى آموخت .

و نيز علم هيئت و نجوم و اسطرلاب را هم از همان استاد كه در آن علوم يد طولائى و مهارت زيادى داشت فرا گرفت.

مواظبت بر لقمه حلال :

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى مى‏فرمود: زمانى كه من در قم مشغول تحصيل بودم دولت از ورود گندم و آرد از روستاها به شهر جلوگيرى كرد و من با مشكل اجبار دربيع (كنترل قيمتها) مواجه شدم. فلذا از خوردن نان خوددارى كردم و به جاى آن از برگ كاهو و نان خشك هاى قديمى استفاده مى‏كردم و از اين جهت خيلى در مضيقه بودم و لاغر شدم تا حدّى كه رگهاى گردنم در اثر نخوردن نان از زير پوست پيدا شد. بعد از گذشت چهل روز، شخصى به من گفت: من پنج من (15 كيلو) آرد دارم كه از محصول خودم مى‏باشد و خمس و زكات آن را داده‏ام و چون احتياج به پول دارم مى‏خواهم بفروشم من خوشحال شدم و با وى جهت خريد آرد به خانه‏اش رفتم وقتى وارد شدم ديدم كه 45 من است فلذا همه آردها را خريدم و بعد از آن، از نان تازه شخصى خود خوردم تا اينكه ايّام درو و برداشت گندمها رسيد.

تحصيل در نجف اشرف:

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى در سال 1305 ه.ش به نجف اشرف عزيمت كرد و به مدت دو سال از دروس خارج اساتيد حوزه علميه نجف مانند آيات عظام مرحوم ميرزاى نائينى و آقاضياء الدين عراقى و آقا سيد ابوالحسن اصفهانى بهره‏مند گرديد و موفّق به دريافت اجازه و درجه اجتهاد مطلق از اين دو فقيه بزرگوار شد.

هرچند كه آن مرحوم در اواخر عمرش مى‏فرمود: من از اوّل طلبگى به كسب اجازه اجتهاد از اساتيد خود علاقمند نبودم و اجازه را در ميزان علميّت شخص دخيل نمى‏دانستم، لذا اين خود اساتيد بودند كه به من اجازه مى‏دادند.

معظّم‏له سپس به قم بازگشت و مجدّداً در درس خارج مرحوم آقا شيخ عبدالكريم حائرى شركت جست و بعد از مدتى باز به قصد زيارت عتبات عاليات عازم نجف اشرف گرديد.

ناگفته نماند كه ايشان قبل از عزيمت مجدّد به نجف اشرف رساله عمليه خود را نوشته و به چاپ رسانده بود.

مراجعت به تبريز:

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى بعد از بازگشت از زيارت عتبات عاليات به قم بنا به دعوت عدّه‏اى از فضلا و تجّار تبريز جهت تدريس فقه و اصول و تبليغ احكام دين در سال 1313 ه.ش به تبريز رفت و ضمن اقامه نماز جماعت در مسجد «خاله اُ غلى» در مدرسه طالبيه نظرات بديع فقهى و اصولى و اجتماعى خويش را به هنگام تدريس و وعظ به سمع شاگردان و حاضرين در مجالس خويش رسانيد و به حوزه علميه تبريز رونق تازه‏اى بخشيد.

اظهارات بديع و جالب آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى موجب حسادت و شگفتى بعضى‏ها گرديد! لذا عدّه‏اى از مؤمنين تبريز براى رفع شبهه نسبت به كمال علمى و اجتهادى اين فقيه روشنفكر،نامه‏اى را به محضر مرحوم آية اللّه العظمى آقاى حاج شيخ عبدالكريم حائرى نوشتند و نظر ايشان را در مورد آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى جويا شدند، مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائرى در پاسخ ايشان در تاريخ 1355 ه.ق (1315ه.ش) نامه‏اى به تبريز فرستاد كه در آن از مرحوم آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى با عنوان «جناب مستطاب شريعتمدار ثقة الاسلام صفوة العلما و المجتهدين كثراللّه فى‏العلماء امثاله ودام افضاله قرّة العين آقا سيد كاظم تبريزى» ياد نموده است.

مرحوم آية اللّه حاج شيخ مرتضى حائرى فرزند مؤسس حوزه علميه قم مى‏گفت: مرحوم والد مكرراً مى‏فرمودند: من وظيفه دارم كه از آقا سيد كاظم حمايت كنم.

علاقه به مسالك الافهام:

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى بعد از سكونت در تبريز، كتاب مسالك الافهام مرحوم شهيد ثانى را چند نوبت از اوّل تا آخر به دقّت مورد مطالعه و بررسى قرار داد و به اغلب شاگردان خويش در تبريز و قم نيز توصيه مى‏نمود كه مسالك را به دقت مطالعه كنند.

آيةاللّه حاج سيد محمدعلى روحانى از شاگردان مبرّز آن مرحوم مى‏گويد: يك جوان عرب كه به زبان فارسى صحبت مى‏كرد، در كنار غار حرا در مكّه به من گفت: شما شرح لمعه شهيد ثانى را مطالعه كنيد چونكه شهيد ثانى كسى بود كه از راه آخوندى ارتزاق نمى‏كرد، لذا خداى متعال به او عنايت كرده است و كتاب شرح لمعه او مجتهد پرور است.

طبق برنامه:

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى ميفرمود: من روزى در تبريز نذر كردم كه هر روز در ساعت معيّنى كتاب عروةالوثقى را مطالعه كنم.از قضا روزى يكى از نزديكان ما فوت شد كه لازم بود من همان ساعت در تشييع او حاضر شوم بناچار كتاب عروة را با خودم بردم و در حال تشييع آنرا مطالعه كردم .

خصائص اخلاقى:

مرحوم آقاى دكتر مهدى مجتهدى در كتاب خود كه در سال 1327ه.ش چاپ شده مى‏نويسد:

آقا سيد كاظم آقا شريعتمدارى امروز در بين علماى تبريز مقامى بلند دارد و نماز جماعت او پر شكوه و پررونق است. با اينكه مجتهدى جامع الشرايط است باندازه يك طلبه عادى متواضع است.

خداوند او را در خدمت به اسلام توفيق‏دهد.

{. P رجال آذربايجان در عصر مشروطيت ص P .97} مرحوم حاج ملاعلى واعظ خيابانى تبريزى در كتاب خود كه در سال 1326 ه.ش چاپ شده است مى‏نويسد:

صاحب عنوان (آقاى سيد كاظم شريعتمدارى) ايّده‏اللّه الملك المنّان به واسطه حسن اخلاق و تواضع و وقار و تمكين و حفظ مواقع سياسى و صيانت حدود شرعى و حضانت امور شخصى، نزد قاطبه طبقات مردم محترم و وجودش در ترويج طلّاب و محصّلين و رعايت حال ايشان و تفقّد مَرضى (بيماران) و بذل وجوهات به مروّجين شرع مبين در نظر اهالى، از اعالى (بزرگان) و ادانى (كوچكان) بسى مغتنم است. ادام اللّه ايّام افاضاته وافاداته.

{. P علماء معاصرين ص 286.

حجة الاسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ على اكبر مهديپور مى‏نويسد:

حضرت آية اللّه العظمى شريعتمدارى داراى فكرى عميق و ذهنى روشن و درايتى دقيق‏اند ...و در مسائل سياسى و اجتماعى و بين المللى داراى اطّلاعات و مطالعات فراوان ميباشند.

حجةالاسلام شيخ عبدالرحيم عقيقى بخشايشى مى‏نويسد:

او (آية اللّه العظمى‏ شريعتمدارى) داراى افكارى روشن و رأيى متين و فكرى صائب و قلبى سليم و عقلى وافر مى‏باشد. در كارها و مسائل اسلامى با حزم و دور انديشى بيشتر گام برمى‏دارد.

{. P پيكار در راه آزادى و آرمان انسانى ص P .117} مرحوم حجةالاسلام والمسلمين آقاى شيخ محمد شريف رازى در مورد فعّاليّت آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى در تبريز مى‏نويسد:

به توفيق الهى و اقدامات خالصانه ايشان و حسن مراقبت چند نفر از علماى ديگر تبريز، حوزه علمية تشكيل و عدّه طلّاب و محلصين تبريز به 400 نفر ميرسد.

{. P آثارالحجّه ج 2 ص P .62} شروع مرجعيّت در تبريز:

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى قبل از اينكه آية اللّه سيد ابوالحسن اصفهانى در آبان‏ماه سال 1325 ه.ش از دنيا برود بر رساله وسيلةالنجاة ايشان تعليقه زده بود كه موجب اعجاب بعضى از علماى تبريز گرديده بود، لذا بعد از فوت آقاى اصفهانى، مرحوم آية اللّه آقا ميرزا فتّاح شهيدى براى تشخيص اعلم فقهاء و مراجع تقليد عصر سوالات مهمّى رااز فقه و اصول تهيّه و تنظيم كرده بود و طىّ نامه هائى به حضور چند نفر از علماء و مراجع قم و نجف و مشهد و تبريز از جمله آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى فرستاده بود كه بعد از رسيدن پاسخ آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى اذعان كرده بود كه او يك مجتهد جامع الشرايط است.

ناگفته نماند كه مقارن با فوت مرحوم آيةاللّه اصفهانى نفوذ و موقعيّت آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى در تبريز، موجب خنثى شدن برخي توطيه ها و مانع جداسازى آذربايجان از ميهن عزيزمان ايران گرديد.

مرجعيّت در قم:

مرحوم حجةالاسلام والمسلمين آقاى حاج شيخ عبدالمجيد واعظى مى‏نويسد:

در سال 1369 ه ق (1328 ه ش )گروهى از فضلاء حوزه علميه قم جمع شده و قرار گذاشتند كه طى دعوتنامه‏اى از محضر آيةاللّه العظمى كه در تبريز بودند استدعا شود كه به حوزه علميّه قم مراجعت فرموده و به تدريس و راهنمائى طلّاب حوزه مشغول شوند خوشبختانه آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى با حسن قبولشان دعوت ما را لبيك گفتند و در ميان استقبال وارد حوزه مقدّسه شده و اقامت اختيار فرمودند.

{. P خاطرات سفر ص P .121} حجةالاسلام والمسلمين آقاى حاج شيخ على دوانى مى‏نويسد:

با اينكه در آن موقع آيةاللّه بروجردى مرجع عاليقدر شيعه رياست عاليه حوزه علميه را عهده دار بودند و مراجع عظام ديگر، آية اللّه حجّت، آيةاللّه خوانسارى و آيةاللّه صدر و ساير آيات ديگر، هر كدام به نحوى امور علمى و ادارى و زعامت حوزه را بر عهده داشتند مع الوصف آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى از همان بدو ورود به واسطه جهات علمى و اخلاقى و شخصيّت بارزى كه داشتند مورد نظر فضلاء و دانشمندان واقع شده و به درخواست آنان به تشكيل حوزه درس فقه و اصول اقدام نمودند

آقاى دوانى مى‏افزايد: آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى از همان اوائل ورود به قم نظر به اينكه در آذربايجان مرجعيّت داشتند خود يكى از مراجع سرشناس بودند و در عداد ساير مراجع، گذشته از تشكيل حوزه درس خارج، به رسيدگى امور طلّاب حوزه و پاسخ استفتاءات كه مقلّدين از ايشان مينمودند اشتغال داشتند.

آقاى عقيقى بخشايشى مى‏نويسد:

آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى از بدو ورود به قم مورد توجّه خاصّ حضرت آيةاللّه بروجردى (قدس سرّه) بود و در بسيارى از امور طرف مشورت ايشان قرار مى‏گرفت و در زمان حيات ايشان حوزه درس مرتّب و شهريّه منظّم داشت.

{. P پيكار در راه آزادى و آرمان انسانى ص P .117} حجةالاسلام والمسلمين آقاى على حجّتى كرمانى مى‏گويد:

ايشان (آيةاللّه شريعتمدارى) يك درس خصوصى در مقبره مرحوم حجّت شروع كرده بودند كه امثال آقاى (ناصر)مكارم و آقاى (سيد موسى)صدر و آقاموسى زنجانى (آيةاللّه حاج سيد موسى شبيرى زنجانى) و حتى مرحوم آقامصطفى خمينى هم به درس ايشان مى‏رفتند.

{. P مجله ياد، پائيز P .66} مرحوم آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى در مقّدمه‏اى كه بر كتاب القضاء خود، در آخرين روزهاى عمرش نگاشته مى‏نويسد:

خداى متعال بر من منّت گذاشت و مرا از يك خانواده علم و اجتهاد قرار داد و در دامن فقاهت تربيت يافتم كه صاحب علم و تدريس بود و توفيق الهى با من يار شد كه از اول عمرم تمامى اوقات خويش را در راه تحصيل علوم اسلامى صرف كردم و بعد از اينكه به آرزوى خويش در درك علوم اهل بيت عليهم السلام رسيدم از همان اوائل جوانى به نشر آنچه كه از علوم اسلامى در حوزه‏هاى علميّه برايم حاصل شده بود پرداختم.(متن عربى اين جملات در صفحه 172 خواهد آمد).

حضرت آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى

در زمان ورود به حوزه علميه قم

در سال 1329.

تأليفات آيةالله العظمى‏ شريعتمدارى:

1- رساله‏اى در مورد اجتماع امر و نهى.

2- رساله‏اى در مورد نهى در معاملات .

3- رساله‏اى در مورد لباس مشكوك.

4- تعليقه بر وسيلةالنجاة مرحوم آيةاللّه اصفهانى.

5- رساله‏اى عمليّه (توضيح المسائل) به زبانهاى فارسى، عربى،

- انگليسى، تركى، اردو

6- مناسك حج ّ بزبانهاى فارسى، عربى و اردو.

7- هدايةالعباد الى طريق الرشاد.

8- تقريظ بر تفسيرالميزان (كه در چاپ اول جلد پنجم آن چاپ شده بود).

9- تعليقه بر عروةالوثقى بنام مناهج التقى (2 جلد).

10- كتاب القضاء.

11- رساله‏اى در مورد فروع علم اجمالى و قاعده فراغ و تجاوز.

12- مباحث حول القرآن.

اسامى بعضى از تقريرات آية الله‏العظمى‏ شريعتمدارى‏

كه توسط بعضى از شاگردان ايشان نوشته و چاپ شده و يا به صورت خطّى موجود است.

1- نظارت عمومى اسلام (بحث امربه معروف و نهى از منكر) كه توسط حجةالاسلام والمسلمين آقاى سيد ابراهيم علوى نوشته و چاپ شده است .

2- مناهج الهداية فى مباحث الاجارة كه توسط آيةاللّه آقاى حاج شيخ ابوالفضل علمائى نوشته و چاپ شده است .

3- بحث جهاد و قصاص كه توسط آيةاللّه حاج شيخ محمد حقى نوشته شده است.

4- ولايت فقيه كه توسط بعضى از شاگردان ايشان در سال 47 از تقريرات ايشان يادداشت شده است.

5- مستند نماز نوشته و ترجمه حجةالاسلام والمسلمين حاج سيد شميم السبطين رضوى (به زبان اردو).

6- رهبر حجّ نوشته و ترجمه آقاى شيخ اختر عباس رضوى

(به زبان اردو).

7- نماز نوشته و ترجمه مرحوم حجةالاسلام والمسلمين آقاى حاج شيخ محمد صابرى تبريزى (به زبان تركى).

تأسيس مجلّه مكتب اسلام:

آقاى على دوانى مى‏نويسد: از همان زمان كه آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى وارد قم شدند حوزه درس ايشان را بيشتر فضلاء و دانشمندان روشنفكر و آشنا به اوضاع زمانه و مقتضيات جهان تشكيل ميدادند. البته اين بدان جهت بود كه خود معظم‏له بيش از هر كس، توجّه به اوضاع زمانه و مقتضيات جهان داشتند و چنانكه مكرر تذكر مى‏دادند با مقايسه وضع روحانيّت شيعه با اوضاع دنيا، احساس مسئوليت شديد مى‏نمودند و ازاين لحاظ در بيم و هراس بسر ميبردند.

آقاى دوانى مى‏افزايد: آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى بارها مى‏فرمود: راستى ننگ است كه جامعه شيعه با همه تفوّق علمى و فقهى، و رهبران بزرگ و پيشوايان دينى كه در هيچ مذهب و ملّتى نظير ندارد از لحاظ نظم و تشكيلات صفر باشد و در جاى خود مانده و امور تبليغى آن هيچگونه تناسبى با وضع موجود و نسل حاضر را نداشته باشد.

آقاى على دوانى در باره انگيزه تأسيس مجله مكتب اسلام توسط آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى مى‏گويد:

«آية اللّه شريعتمدارى... پس از يكى دو سال تبادل فكر و تهيّه مقدّمات كار، با همكارى جمعى از فضلاء جوان و دانشمند روشندل (روشنفكر) حوزه علميّه و معاضدت عدّه‏اى از بازرگانان متديّن آذربايجانى مقيم تهران در سال 1337 ه ش موفّق به انتشار مجله دينى و علمى مكتب اسلام گرديدند.»

ناگفته نماند طبق سند موجود، اوّلين جلسه سازمان مكتب اسلام در روز جمعه 17/2/1337 در منزل حضرت آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى و با حضور معظم‏له و آقايان اعضاى هيئت تحريريه: آقايان سيد عبدالكريم اردبيلى، على دوانى، محمد واعظ زاده خراسانى، حسين نورى، ناصر مكارم، جعفر سبحانى، مجدالدين محلّاتى، سيد موسى صدر، مجيد پركار، فرج نعمت زاده، ابوالفضل احمدى تشكيل گرديد... و مقرّر شد كه... پيشنهاد مخارج از هر قبيل براى امور مربوط به مجله در قم با پيشنهاد هيئت تحريريه و يا منتخب هيئت تحريريه و تصويب آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى باشد.

آقاى على دوانى مى‏نويسد:

بعد از تأسيس مجلّه مكتب اسلام، اين مجله مورد توجه خاصّ مرحوم آية اللّه بروجردى قرار گرفت و ايشان (آية اللّه شريعتمدارى) و فضلاى گردانندگان آن را مورد تحسين خاصّ قرار داده و تا در قيد حيات بودند از بذل توجّه نسبت به اين نشريه دينى غفلت نمى‏فرمودند.

آقاى على حجّتى كرمانى مى‏گويد:

آقاى فلسفى آمد و گفت: من وقتى اين مسئله را برايش (آية اللّه بروجردى) مطرح كردم و گفتم كه آقاى شريعتمدارى هم پشتيبان اين كار است خيلى استقبال كرد ولى گفت: مواظب باشيد، احتياط كنيد كه يكدفعه آن بازاريهائى كه به ما سهم امام مى‏دهند نيايند اعتراض بكنند كه آقا ما سهم امام مى‏دهيم كه طلبه‏ها بردارند روزنامه بنويسند؟!سعى كنيد آرام آرام پيش برويد...!

{. P مجله ياد پائيز P .66} آقاى على دوانى ميگويد:

مكتب اسلام كه طبق اساسنامه، معظم له (آية اللّه شريعتمدارى) نظارت عاليه آنرا شخصا به عهده دارند از بدو شروع،موجى از احساسات در جامعه ايرانى زبان پديد آورد.

در اساسنامه مجلّه مكتب اسلام كه در تاريخ 5/1/44 تحت نظارت حضرت آية اللّه شريعتمدارى تصويب و خاتمه يافت آمده است :

ماده 30: هر گاه بين اعضاء موسسّه اختلافى بروز نمايد و يا از لحاظ تفسير موادّ اين اساسنامه و يا تطبيق جز ئيات آن بر كليّات اختلاف نظر توليد شود كه هيئت مركزى از حلّ آن عاجز باشند به مقام رياست عاليه (آية اللّه شريعتمدارى) واگذار و نظر مقام مذكور قطعى و براى طرفين متّبع خواهد بود.

مادّه 31: اموال منقول و غير منقول مكتب اسلام تماما متعلّق به حاكم شرع بوده و فعلا" نيز زير نظر رياست عاليه (آية اللّه شريعتمدارى) يا رياست عاليه بعدى طبق آنچه در اين اساسنامه پيش بينى شده است مى‏باشد...

بعد از فوت آيةاللّه العظمى‏ بروجردى:

مرحوم آيةاللّه بروجردى در روز 10/1/1340 ه ش از دنيا رفت و مرجعيّت عامّه شيعه در ميان چند تن از فقهاء و مجتهدين قم و نجف تقسيم گرديد، در نجف اشرف آيةاللّه حكيم و در قم، آيةاللّه شريعتمدارى بيش از مراجع تقليد ديگر مورد توجّه شيعيان قرار گرفتند، براى خارج نشدن از موضوع اصلى به نقل قسمتى از اشعار شاعر نامى آذربايجان مرحوم آقا سيد محمد حسين شهريار كه در رثاى آيةاللّه بروجردى در آن ايّام سروده است اكتفا مى‏كنيم.

«در رثاى خلد آشيان آيةاللّه العظمى بروجردى»

فلك باز زخمى زد از جان شكارى

به دلهاى شيعه، جگر سوز و كارى

كسوفى كه در خواب ديدم به خورشيد

سحر شد صلاى سيه روز گارى

كه رفت آيةاللّه بروجردى از دست

خدايا خبر هم به اين ناگوارى؟!

الا شيعيان روز تشييع دين است‏

بيائيد دين خدا را بيارى

امام زمان! برقع از چهره بگشاى‏

خود اين اشتر منحرف كن مهارى

شهنشاه ايران زمين، سر سلامت

كه شاهنشاه دين شد از ماحصارى

شها، شهريارا، پرستار دين باش

كه دين، راستى باشد و رستگارى

قم از رونق خود نيفتد كه ننگ است

تن كشور از كسوت علم عارى

شها مسند قم مقامى است چون قاف‏

كه سيمرغ بايد براو بر گمارى‏

مقامى چنين از امانات حق است

بر آن باش تا حقّ به ذى حق سپارى

نه هر توسنى رام هر تازيانه است

به خورشيد دادند گردون سوارى

نجف قلّه قاف و قم سينه قاف

گر اين هر دو يك مهد دين مى‏شمارى

در آنجا امامت به نزد حكيم است

در اينجا به نزد شريعتمدارى

بتوقيع قائم رسيده است فرمان

مزيّن كن از صحّه شهريارى

{. P كليّات ديوان شهريار جلد2 ص 233 چاپ 1349 انتشارات معرفت و سعدى تبريز. P} آقاى على دوانى مى‏نويسد:

بعد از رحلت آن مرحوم (آيةاللّه بروجردى) نيز آيةاللّه شريعتمدارى باتّفاق برخى از آيات فعلى قم زعامت و سرپرستى حوزه علميّه و امور شيعيان را به عهده گرفته و در سايه تدبير و فداكارى و اقدامات بموقع ايشان و آيات ديگر، حوزه علميّه كماكان به حيات علمى خود و خدمت به عالم اسلام و شيعه ادامه داد.

آقاى دوانى مى‏افزايد: جاذبه اخلاقى و گذشت و اغماض آيةاللّه العظمى‏ شريعتمدارى در مسائل شخصى و دلسوزى و توجّه مخصوص كه به حفظ حوزه و نگهدارى دانشمندان و طلّاب علوم دينى دارند و ساير صفات برجسته و ملكات فاضله ايشان همه و همه موجب شده كه طلّاب حوزه علميّه و حتى ساير روحانيون كشور، در هر پيشامدى رو به درگاهش آورده و چاره كار خود را از ايشان بخواهد و ايشان هم بدون در نظر گرفتن اشخاص، فقط به منظور خدمت به اسلام و مسلمين، بدون استثناء به كار آنها رسيدگى نموده و از اين كار هم سخت لذّت ميبرند كه اين نيز خود موجب تعجّب و تحسين دوست و دشمن و تقريباً ميتوان گفت كه بى سابقه و كم نظير است.

مرحوم آقاى شيخ محمد شريف رازى مى‏نويسد:

با سعى ايشان (آية اللّه شريعتمدارى) و آقايان ديگر، وضع حوزه از سابق هم بهتر، و طلّاب روز به روز رو به افزايش گذاشت و حوزه درس آن جناب يكى از پرجمعيّت‏ترين حوزه‏هاى درس خارج قم گرديد كه خود نگارنده هم مدّتها افتخار شركت در آن را داشتم .

(آية اللّه شريعتمدارى) شاگردان برجسته و اساتيد بزرگوارى تربيت نمود كه هر كدام مفخرى از مفاخر عصر حاضرند و حقاً آن جناب در حفظ و صيانت حوزه علميه قم سهم بزرگى دارند و نيز به حوزه‏هاى شهرستانها توجّه مخصوصى دارند و به اكثر شهرستانها كه مدارس علوم دينيه دارد شهريه مى‏دهند.

{. P گنجينه دانشمندان ج 2 ص P .14} آقاى شريف رازى مى‏افزايد:

آن جناب نه تنها در ايران مرجعيّت دارند و داراى مقلّد مى‏باشند بلكه در كشورهاى خارجى مانند پاكستان و هندوستان و لبنان و كويت و مناطق عربى خليج فارس و تركيه مقلّدين بسيار دارند.

آقاى شيخ على اكبر مهديپور مى‏نويسد:

حضرت آية اللّه العظمى شريعتمدارى داراى آثار ارزنده‏اى خدمات شايسته‏اى در تبليغات اسلامى معمول داشته از قبيل مدارس، مساجد، مراكز تبليغى، مجلّات اسلامى و مبلغين اسلامى هستند كه ازاين طريق و مى‏دارند.