قيساجا
اولاراق بو
حادثه لر باره
ده :
20-نجي
يوز ايلين
اولين ده روس
يازارلاريندان
شاوروون،
ارمني
كوچورلمه
سينه وئرديگي
قيمت بئله دير:
"بيز مستملكه
چيليك
فعاليتيني ،
ياد اولان
خالق لارين
يئرلشديريلمه
سيندن
باشلاديق…
ساواشدان
سونراكي ايكي
ايل ايچينده 1828-
دن -1830
نجي ايله ده ك
ايراندان 40
مين دن چوخ،
توركيه دن 84
مين دن چوخ
ارمني
كوچورولموش و
اونلاري
ارمني اهالي
سينين آزليق
اولدوغو ان
ياخشي خزينه
تورپاقلاريندا
يئرلشديرميشيك.
داغلبق
قاراباغ و
گويچه
گولونون
ساحلينده
همين ارمني لر
يورد سالدي".
بو
تورپاقلارين
بويوك حصه
سينين چوخون
دا،
آذربايجان
تورك لريدير.
بو دورومو
دئيشديرمك و "ارمنستاني"
ارمني
يوردونا
چئويرمك
اوچون ايشلر
گورولمه
ليدير. بو
ايشلره 1850 لرده
باشلانغيج
قويولموشدو.
پيكول
ئوزونون "
فاوريت"
كتابيندا
پوتمكين –
كاترين
آراسيندا
بئله بير
ديالوگو قلمه
آلميشدير:
"
ايش باجاران
ارمني لر
آرتيق
ئوزلرينه
پايتخت گوز
آلتي
ائتميشلر.
-
ايروان شهري
-
پايتخت
دن نه چيخار،
اگر هله ئولكه
يوخدورسا؟
-
ايندي
يوخدور بيزدن
سونرا
بولوناجاق!1"
ايراندا
گريبايدوف
روسيه نين
واختي ايله
سفيري
مكتوبدا بئله
يازير:" ارمني
لر ايراني ترك
ائتديكلري
زامان قره
باغدا مسلمان
لارا بو فيكري
تلقين
ائتسينلر كي
موقتي بو
منطقه ده ساكن
اولماق ايسته
ييرلر. تا
اونلار
اعتراض ائتمه
سينلر و بو
شكيلده قره
باغدا ارمني
لر
يئرلشديريلسين".2
ايران
و روس
ساواشلاريندا
توركيه و
ايرانين
ارمني لري
روسلارا چوخ
يارديم
ائتديك لرينه
گوره روسلار
توركمن چاي
مقاوله سينده
ارمني لرين
ايراندان
كوچمه سيني
قيد ائتديلر.
ارمني لر
ايرانين
مختلف
يئرلريندن او
جمله دن اورمو
گولونون دوره
سيندن و باشقا
باشقا
يئرلردن
داغليق
قاراباغدا
ساكين
اولدولار. بو
مقاوله
اساسيندا 40
مين ارمني
ايراندان
قاراباغ
ولايتينه كوچورولدولر. بوندان
علاوه 1823 نجي
ايلين اول
لرينده
قاراباغدا
معدن شركت
لرينين
قورولماسينا
گوره ارمني
لرين كوچمه سي
داها راحات
لاشيب و منطقه
ده ارمني لر
چوخالدي.3
"غربي
استعمارچي
دولت لر بير
طرفدن و
روسلار
آوروپانين
گونئي_ دوغو
حيصه سيني ال
لري
چاتماسينا
گوره عثمانلي
امپراطورلوغونو
آرادان
آپارماق
ايسته يير
ديلر و ارمني
لري آنا دولودا
باغيمسيز
حكومت
قورماغا
ماراقلانديريرديلار.
بو چاغلاردا
ارمني لر
آلمان كابينه
سي نين سفارشي
ايله داشناك
حزبي ني
ياراتماغا
باشلاديلار.
اونلاري
توركيه
تورپاق
لاريندان
قافقازا ساري
يونلتديلر".4
1894
نجو ايلدن 1915
نجي ايله دك
ياريم ميليون
ارمني
عثمانلي
توپراقلاريندان
قافقاز
توپراقلارينا
كوچور و چوخو
اروميه ده
ساكن اولور. بو
باره ده
يازيلير: " 1828 –
1830 ده ك چاريسم
600.84
نفر ارمني ني
توركيه دن
قافقازا
كوچدوروب و
اونلار
قاراباغ-
ايروان –
بورچالي
ولايت لرينين
ياخشي
يئرلرينده
يئرلشديريليب".5
"همين
بو
زامانلاردا
روسلارين سون
چاري ايكينجي
نيكالاي
1894 –
نجو ايلده
حكومت سورمك
اوچون ارمني
مسلمان
آراسيندا
ساواش سا
لماق فيكرينه
دوشدو.
1903– نجو
ايلده باكيدا
ارمني مسلمان
ساواشي باش
وئرير و بو
ساواش دورد
گئجه گوندوز
ادامه
تاپديقدان
سونرا باشا
چاتير.ساواشدا
داشناكسيتيون پارتياسينين
چوخلو رولو
اولموشدور". 6
-
1905
–
نجي ايل ارمني
لر داغليق
قاراباغ ؤ
آران
قاراباغدا 10
مين نفردن چوخ
آذربايجانلي
ئولدورموشلر.
-
1906
– نجي
ايلين ياي
فصلينده"
گروه سياه"
يعني قارا
گروپون
فتواسيله
شوشا شهرينده
ساواش
باشلايير و
ارمني لر
آذربايجانليلاري
اورادان
اوزاق ساليب و
ئوزلري
اورالاردا
ساكين
اولورلار. بو
ساواشدا مين
لرله
آذربايجانلي
مسلمان قتله
يئتيريلير.
-
جمعه 9 جمادي
الاول 1336- نجي
ايل، همين 1915
نجي ميلادي
ايل ارومي
وسلماس فاجعه
سي باش
وئرير. داداش
بيگ آدلي بير
شخصين اعتراض
ائتمه سي سببي
نه گوره
اختلاف
باشلانير و
اختلاف
عسگرخان محله
سي نين آسوري
ارمني قوه لري
نين بير
مسلمان شخصه
هجوم لارينا
اعتراض ائتمه
سي بهانه
ياراداراق
پطروس آدلي
كاماندان
واسطه سيله
عسگر خان محله
سينده وروشما
باشلانير و
وحشيجه سينه
ائولره و محله
لره باسقين
ائديلير و
مسلمانلارا
قارشي قتل و
جنايت باش
وئرير. ساواش،
159 گون داوام
ائدير و 150 مين
مسلمان اولان
آرواد،
اوشاق، قوجا،
گنج، ارمني لر
واسطه سيله
قتله
يئتيريلير. او
زاماندا
سالماس بولگه
سينده ن
باشلاياراق
اورمو
يوردونا
يئتيشه ره ك هر
ائو شهيد
وئرميشدير. 7
بلشويك
لر شمالدا
فعاليته
باشلاديقدان
سونرا
داشناك لار
انگليس
حمايتي ايله
آذربايجاندا
فعاليته
باشلاييرلار
و آندرا نيكين
رهبرليگي
آلتيندا 1296 – نجي
ايلده يعني 1917
نجي ايل
4000 نفري
قيرغين
سالماق اوچون
خوي شهرينه
گوندريل لر.
1918-
نجي ايلين
قوربان
بايرامي
داشناك لار
باكيدا خالقي
ميزا قارشي
توره تديگي
سوي قيريم
نتيجه سينده
آذربايجانليلارين
كوتلوي
شكيلده
قوولماسي
ايله نتيجه
لنير.
ارمني
قورقوديانين
اعترافينا
اساسا
داشناك لارين
تميزلمه
سياستي سايه
سينده 1919 نجو
ايله ده ك زنگي
باسار
محاليندا تورك
لرين سايي 200
مين نفردن
، 1920 ده 60 مين
نفره آزالير.
داشناك ارمنی
وحشي ليك
لرينين
قورباني لري
نين بيري ده
زنگي باسار
رايونو اولور.
رايونون
اهاليسي
آذربايجانين
برده، آغدام،
گويچاي،
گنجه، نخجوان
و باشقا
شهرلرينه
قوولورلار.
ابتدائي
ساوادي بئله
اولمايان
آذربايجانليلاري
تهليكه لي شخص
كيمي حبس
ائديب كازاخستانا
سورگون
ائديلير.8
1935
–
نجي ايلدن
باشلاياراق
آذربايجان
ديلينه مخصوص
توپونيم لري
لغو ائتمه يه
باشلاديلار.
ايرواندا،
آذربايجانين
ان قديم
تورپاغين دا،
مسجدلر،
معبدلر،
كورپو
قولاغي،
كاروانسارالاري
داغيتديلار.
حتي شهرده
آذربايجان
تورك لري نين
قبرستان
ليغين دان بئله بير ايز قا
لمادي.
"1937
–
نجي ايلده
آذربايجان
خالقينا ايلك
نوبه ده
ضياليلارا
ديوان توتان
جزا اورقان
لارينين
باشيندا،
روبين
ماركاريان
لار و
گرگوريانلار
دوروردو." 9
نريمان
نريمانوف
قاراباغ
مختاريت
مسئله سينين
داشناك لارين
واسطه سيله
باشلانماسي
باره ده بئله
يازير: "
داغليق
قاراباغ، مير
زويان زور
ايله "مختار رسپوبليکا"
اعلان
اولوندو و
اونلار منيم
حضورومدا بير
ايش
ياپاماديلار.
روس كمونيست
پارتياسي نين
بيزه اعتمادي
يوخ ايدي. آذربايجان
ليلارين
طالعي ني
داشناك ارمني
لره
تاپشيرديلار."
1994-1953
– نجي
ايل لرده سووه
ت امپرياسي
نين حاكميتي
دوروندن
قاراباغدا
بير چوخ
آذربايجانلي
زورلا ائو
ائشيندن
چيخاريليب و
قاراباغين
ارمنستان لا
بير لشمه سي
اورتايا
چيخير و ادعا
ائديلير.10
استالين
دورونده 100 مين
دن آرتيق
آذربايجان
ليلاري زورلا
ارمنستان دان
چيخارتديلار
و بو گناهسيز
انسانلار
ايللر بويو
ياشاديق لاري
اوجاقلارين
داغبلماسي
نين سببي ني
بيلمه ديلر.
ارمنستان تك
ميلت بير
جمهوريته
چئويرمك
سياستي
آپاريردي و
بوندان سونرا
دا آذربايجان
دان تورپاق
ايسته مك بير
عادت كيمي اولموشدور.
1950
–
نجي ايللردن
سونرا دا
آذربايجانا
اولان بوتون
آدلار
دئيشديريليب
ارمني
لشديريلدي.
اولو خانلي
كندي نين آدي 1968
نجي ايله كيمي
دورد دفعه (نريمانلي،
زنگي باسار ،
رازدان،
ماسيس) آدينا
دئيشيلدي.
همين سياست كي
بو گون فارس
شوونيزمي
گونئي ده و
باشقا
يئرلرده ايره
لي سورور.
ارتشبد
فردوست
ساواكين
معاوني خاطره
كيتابيندا
بئله يازير: "محمد
رضا شاهين
موافقتي ايله
ايراندا
فعاليت
گوستره ن
گروپلارين
بيري ده
داشناك
گروپو و ارمني
لرين" ئوزدن
عيراق" گيزلي
اردوسو يعني
ارتش سري
ارامنه ايدي.
ارمني لر
ايراندا 70 مين
نفردن عبارت
ايدي لر.
مجلسده 2
نماينده لري
واريدي كي
فليكس و
آلكساندر
آقايان
آدلانيردي.
آلكساندر
شاهين شخصي
دوستلاريندان
بيري ايدير.
ساواكدا
معاون
اولدوغوم
زامان ساگي
نيان ارمني
لرين نماينده
سي مندن خواهش
ائتدي كي
ارمني لرين
گيزلي
اردوسونون
رئيسي ايله
گوروشوم. هر
حالدا قبول
ائتديم. 30
ياشيندا بير
جوان كي چوخ
قاطعيت له
دانيشيردي و
دئييردي كي
اگر ارمني
لرين بيري نه
اذيت اولون سا
او آدام
آرادان
گوتوروله جك. سوروشدوم
نئجه بو وظيفه
يه سئچيلدين؟ دئدي:
بير هيئت وار
كي بير نفري
گيزلي شكيلده
سئچير و ئولن
گونه قدر
وظيفه سي
آلينمير. بو
گوروشدن
سونرا
ايكينجي دفعه
ده اونونلا
گوروشدوم.
منيم اصلي
سئواليم
ارمني لرين
گيزلي
اردوسونون،
دونيا سويه
سينده
همكارليقلاري
ايدي كي بو
باره ده گنيش
راپورت وئردي".11
1968
–
نجي ايل
آذربايجان
كمونيست
پارتياسينين
پلنوموندا
دئييلير: "67 و 68
نجي ايل
ناسيوناليست
ارمني لر
خارجده
مخصوصا
داشناكسيتيون
پارتياسي
آذربايجان
جمهوري سي نين
عليهينه
فعاليتي ني
تشديدلنديريب.
مختلف ئولكه
لره مقاله لر
گوندريلير و
بو يازي لاردا
ناسيوناليستي
ايستك لر مطرح
اولونور.
داشناكسيتيون
پارتياسي
آذربايجانين
حياتيندان
حقيقت لري
تحريف ائدير".
1969
–
نجي ايلده
آذربايجان
ارمنستان
مسئله سي يني
دن مطرح
اولونور.
ارمني
ايدئولوگلاري
سونرالار
ارمني باند
لاري نين
توسطي ايله كي
آذربايجان
ديلينه تسلط
لري واريدي
سومقائيت
شهرينده
تخريباتا
باشلاديلار.
هدف، ارمني
لري يئنيدن
ميدانا چكمك و
آذربايجان تورکلريندن
انتقام آلماق
ايدي.
88
-1987–نجي
ايل نويابريندا آقا
بنگيانين "گارباچوفون
مشاوري"
تحريكي ايله
قاراباغداكي
آذربايجان
ليلاري
قيرماغا
باشلاديلار.
1988-
نجي ايل 20
فورال
قاراباغ
مجلسي نين
ارمني
نماينده لري
قارا باغين
ارمنستانا
قوشماسيني
اعلان
ائتديلر.
1989-
نجي ايل
ارمنستان و
قاراباغين
ارمني لري بو
منطقه ده
آذربايجانليلاري
قيرماغا
باشلاديلار. 200
مين نفردن
آرتيق آتا
بابا
يوردوندان
قوولدو و مين
لرله انسان
ارمنيلر
واسطه سيله
فجيع شكيلده
قتله
يئتيريلدي.
و
...
خوجالي فاجعه
سي!
26-25
فورال 1992
نجي ايل،
ارمني روس
حربي بيرلشمه
لري طرفيندن
آذربايجانيميزين اوره يی-قاراباغيميزين خوجالي
شهري تماميله
يانديريلميش،
آذربايجان
تورك لريندن
عبارت اولان
شهرين دينج
اهالي سي تماما
فاجعه لي
شكيلده قتله
يئتيريلدی.
بو قتل عامدا 2
مين دن آرتيق
ارمني روس
حربي چي قوه و 40
قدر آغير زره
لي تخنيكادان
استفاده
اولوندو.بو
امانسيسز
سوي قيريم
نتيجه سينده
ئولنلرين
ايچينده 109 نفر
قادين و اوشاق
اولموش كي
اوشاقلار
يانديريلميش
و گوزلري
اويولموش ايدی. 1275
نفري ده ارمني
لر اسير
توتورلار كي 151
نفري حاقدا بو
گونه قدر
معلومات
يوخدور.
بو قتل عامدا
قبير لرده
آماندا قا
لماييب سوكولدو.
سيمالاريندا اينسانليقدان بير بالاجا
بئله علامت
اولمايان فاشيست و وحشی داشناك
لار،
قادينلارين
قارين لارين
ييرتيب و
اونلارين
قارنين دا كي
اوشاقلارين
دا باشلاريني قددارجاسينا کسديلر.
بو حادثه باره ده
واشينگتن
پست،
واشينگتن
تايمز،
نيويورك
تايمز و ساير کيو
بئله يازير :"خوجالي
اهاليسيندن
راضيه آصلان اوا همين گئجه ني بئله ديله گتيرير-
ارمنيلر سه
شنبه گئجه سي
خوجالي يا هجوم
ائديب، گوناهسيز اينسانلاري،
اونون اوغلو،
اري، داماديني
قتله يئتيرديلر.
خوجاليدا 600
نفر و آغدامدا 400 اينسانين قاني، شهری قرميزيا بويادي".
بريان
كلين روس
ژورناليست
لري نين
دئديگي نه
اساسلاناراق
يازير: "30
نفرين يانيق
جنازه لري
لريني يارديم
هلي كوپتري
نين سقوط ائدن
يئرينده
گوردوم. بو
هليكوپتري
ارمني لر
منهدم
ائتميشلر".
نيويورك
تايمزگزارش
وئرير:"خوجالي
شهري نين شهيد
لري 1000 نفره
ياخين ، جنازه
لر ايچينده
اوشاق و قادين
دا وار".
"
ويبليخ"
ايزوستيا
ژورناليستي
"
آواره لر ،
ئولن لرين
جنازه سيني
آغداما
گتيرديلر. بو
صحنه ني
يوخودا گورمك
ممكن دئييلدي.
قولاقلار
كسيلميش،
گوزلر چيخميش
ايدي. هابئله
اونلارين
باشلاري
كسيلميش ايدي.
بير تعداد
جنازه لر تانك
آرخاسينا
باغلانيب و
اونلاري
سوروتله
ميشلر" .
ارمني
سهل بن
سنباطين،
بابك خرم دينه
ائتديگي
خيانت دن
باشلاياراق
سون يوز ايل
ده
آذربايجانين
خالقي لا
برابر بويوك
قهرمانلاري
ارمني
تروريست
لرينين وسيله
سيله
ئولدورولوبدي
و ياخود
اونلارا
خيانت ائديل
دي. اوجمله دن :
ستار
خان –
ارمني يفرم
خان واسطه
سيله گولله
لندي.
نريمان
نريمانوف- مير
زويان نقشه
سيله نامعلوم
شكيلده اولدو.
سيد
جعفر پيشه وري
-ارمني سوروجو
واسطه سيله
آواری يايا
دوشدو
1987
نجي ايلده
ارمني ايگور
مراديانين ،
حيدر علي يفه
يازديغي
مكتوب دا گلير:
"علي يف!
سيزين حاكميت
دورونده
بيزيم خالق
قتله
يئتيريليب.
سيزلري متهم
ائده رك، بيز
كئچميشده كي
كيمي انتقام
آلاجاييق."
حال
بو كي بو
داشناك ارمني
لريديلر كي
هميشه
آذربايجان
تورك لرينين
قانينا
سوساميشلار.ارمني
ايگور
مراديان ئوز
يازي سيندا
اعتراف ائدير
كي:
1-1920–
نجي ايلده
تفليس
شهرينده خان
خوئيسكي
آذربايجانين
جمهور رئيسي
مساوات
پارتياسيندان
آركانيان
وسيله سيله
قتله يئتيريلدی.
2-
15 مارت 1921 برلين
شهرينده طلعت
پاشا توركيه
نين داخلي
ايشلر ناظري،
سوگومون
تلريان اليله
ترور اولوندو.
3-
19 اييون 1921 پيوت
خان جوانشير
اوف
آذربايجانين
داخلي ايشلر
ناظري ميشاك
تارلاكيان
وسيله سيله
ئولدورولدو.
4-
دسامبر 6 سي 1921
رم شهرينده
گينا سعيد
عالم توركيه
جمهور رئيسي،
آرشاوير
شيراكيان الي
ايله قتله
يئتيريلدي.
5-
17 آپريل 1922 نجي
ايل،
برلين ده بها
الدين شاكر
دولت توركيه
نين عضوي،
آركانيان و
آشاوير
شراكيان
اليله قتله
يئتيريلدي.
6-
25 اييول 1922 ساعات
5 ناهاردان
سونرا تفليس
ده جمال پاشا
توركيه نين
دنيز ناظرليگي،
پطروس
تريگوسيان و
ملك شاه
نظريان وسيله
سيله ترور
اولوندو.
بو قتلين
تشكيلاتچي سي
اردشير
گواكيان ايدي.
7-
آوگوست 1922 –
بخارا
عمارتينده
انور پاشا
حربي ناظر،
مسجدن چيخان
دا ترور
اولوندو.
الكساندر
فدورويچ مياس
ني گيان
ارمنستانين
واختيله
رهبري اعلان
ائتدي كي ان
سونونجونودا
آرادان
آپارديق،
آمما او سهو
ائتدي چونكه
انور پاشا
سونجو حساب
اولونموردي".12
بو
نئچه ايلده
ارمني داشناك
تروريست لري 130
نفر تورک
ديپلماتا
سوء قصد ائديب.
و…بوگون!
بيز بوتون
ملت لره،
دونيا
اجتماعي
ياتينا
مراجعت ائده
رك دونيا
مطبوعاتي
واسطه سيله
بو غضب
كارلارين
ايرنج حركت
لرين افشا
ائتمه لي ييك.
ارمني داشناك
لاري و
اونلاري
رهبرليك ائدن
لر بيلسين
لركي گئج،
تزحاق ئوز
يئريني
تاپاجاق. قان
ايله
يازيلميش
تاريخ، هئچ
واخت
اونودولماياق!
منبع
لر:
1-
آذربايجان
تاريخي،
اوزاق
كئچميشدن 1870 – نجي
ايل لره قدر
2-
مجله
آسياي ميانه و
قفقاز پاييز 1373
3-
ارامنه
نين كوچو
ايران دان قره
باغا ، 1375 –
نجي ايل ،
پاييز صمد
سرداري نيا
4-
ارامنه
نين كوچو
عثمانلي دان ،
قره باغا ..
5-
ديدرگين
لر كيتابي،
ابراهيم
خليل اوف
6-
قره
باغ در چشم
انداز تاريخ،
بهراد . ع