اول
آيت اللّه العظمي شريعتمداري

مرجعي مظلوم و بي‏مدافع‏
(در پاسخ به كتاب خاطره‏هاي آقاي ري‏شهري)

نوشته
عبدالرحمن راستگو

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم‏
امام حسين (ع):
بترس از ستم بر مظلومي كه جز خدا ياوري ندارد

پس از گذشت هجده سال از شهادت مظلومانه مرجع بزرگ شيعه مرحوم حضرت آيت اللّه العظمي آقاي حاج سيّد محمّد كاظم شريعتمداري و روشن شدن ساختگي بودن ماجراي موسوم به توطئه قطب زاده و واهي بودن اتّهامات و جوّ سازيهايي كه از جانب متصديان رژيم كه براي اغراض شخصي و سياسي عليه اين سيّد مظلوم به راه انداخته شد و كليه موسسات فرهنگي و تبليغي او را غصب كردند و بسياري را به زندان انداختند و حضرتش را در خانه زنداني كردند و علي رغم آنكه مبتلا به بيماري سرطان كليه گرديد و پزشكان راه نجات ايشان از مرگ را معالجه ايشان در خارج اعلان نمودند رهبر سابق رژيم موافقت ننمود تا آن وقتي كه يقين به از بين رفتنش كرد كه اجازه داد مأمورانش او را به بيمارستان مهراد در تهران ببرند تا سرانجام اين مجتهد عظيم الشأن زنداني در ايّام شهادت حضرت امام كاظم‏(ع) (غروب پنجشنبه 23 رجب 1406 مطابق با 14/1/1365) به فوز شهادت نائل گرديد و مأموران رژيم حتّي جسد مطهرش را به بازماندگانش تحويل ندادند و شبانه و مخفيانه در مقبره‏اي در قبرستان ابو حسين قم به خاكش سپردند و برپائي هر گونه مجلس سوگواري را ممنوع ساختند!!
اينك پس از گذشت عمر يك نسل كه در آن زمان يا كوچك بودند يا نبودند، آقاي محمّد ري شهري كه در آن زمان رئيس دادگاه‏هاي انقلاب ارتش بود و شخصاً آن سيّد بزرگوار را مورد فشار و بازجوئي قرار داده بود در كتابي كه در تابستان سال 1383 منتشر نموده اراجيف و اتّهامات واهي مربوط به آن مرجع مظلوم را تكرار كرده، چون پاسخ دنيوي اين اباطيل و امثال فراوان آن نياز به آزادي نسبي دارد كه مع الأصف فعلاً موجود نيست لذا:
شرح اين هجران و اين خون جگر اين زمان بگذار تا وقت دگر
امّا حدّاقل براي اطلاع نسل عزيز جوان از بيوگرافي اين ابر مرد بزرگ تاريخ اسلام كه بر اثر سانسور شديد و خفقان موجود در رژيم فعلي از شناخت آن محروم مانده‏اند در نهايت اختصار چون قطره‏اي از درياي زندگاني پر تلاطم معظّم له اشاره مي‏شود تا: تو خود حديث مفصّل بخوان از اين مجمل‏

تولّد و تحصيلات:
مرحوم آيت اللّه العظمي شريعتمداري در 11 ذيقعده 1323 قمري برابر با 15/10/1284 شمسي در تبريز تولّد يافت. پدرش مرحوم آيت اللّه حاج سيّد حسن شريعتمداري از علماي معروف آن ديار و مادرش زني عالمه و فاضله بود و نسبش به حضرت امام زين العابدين‏(ع) مي‏رسد.
آن مرحوم مي‏فرمود: "در اوايل تحصيل علوم ديني در تبريز مختصر ترديدي در خانواده ما براي ادامه اين رشته پيدا شد، شبي در خواب ديدم كه پنجره اتاق نشيمن ما باز شد و حضرت رسول اكرم‏(ص) تشريف آوردند كه در دست مباركشان يك جلد كتاب شرايع محقّق بود و كتاب را باز كرده و فرمودند: فرزندم بيا، من خودم به تو درس بگويم، و صفحه اوّل شرايع را از زبان پيامبر درس خواندم و از خواب بيدار شدم و ديگر ترديدمان از بين رفت و تحصيلاتم را تعقيب نمودم.
(خاطرات سفر آيت اللّه شريعتمداري به مشهد مقدّس، ص120) معظم له پس از اتمام دروس سطح، دو سال در درس خارج مرحوم آيت اللّه آقا ميرزا صادق تبريزي و مرحوم آيت اللّه آقا ميرزا ابوالحسن انگجي كه از علماي معروف آذربايجان بودند شركت نمود ود ر سال 1303 شمسي براي ادامه تحصيل به حوزه علميّه قم آمد و در درس مرحوم آيت اللّه العظمي آقاي حاج شيخ عبدالكريم حائري يزدي شركت نمود و دوره خارج فقه و اصول را در محضر آن بزرگوار تا زمان فوتش تلّمذ نمود و همزمان درس استاد را براي همدوره‏هاي خود مانند حضرات آيات: آقاي حاج ملاّ علي معصومي (آخوند همداني)، آقاي سيّد ابوالفضل موسوي زنجاني، آقاي سيّد رضا موسوي زنجاني و آقاي حاج آقا روح اللّه موسوي خميني (رهبر انقلاب) تقرير و توضيح مي‏داد.
و اولين مجتهدي بود كه از مؤسّس حوزه علميّه قم اجازه اجتهاد دريافت نمود و مرحوم آيت اللّه العظمي حائري عنايت خاصّي به ايشان داشتند.
در سال 1305 به نجف عزيمت نمود و از دروس خارج حضرات آيات عظام: ميرزاي نائيني، آقا ضياء الدّين عراقي و آقا سيّد ابوالحسن اصفهاني استفاده وافر برد و به دريافت اجازه اجتهاد مطلق از آقايان نائل گرديد و فتاواي خود را در تعليقه‏اي بر رساله وسيلة النّجاة مرحوم آيت اللّه سيّد ابوالحسن اصفهاني نگاشت.
پس از مراجعت از نجف در سال 1313 شمسي حوزه علميه تبريز را رونق چشمگيري بخشيد و با تدريس فقه واصول به تربيت شاگرداني مي‏پرداخت.
مراتب والاي علم و تقوا و اخلاق نبويشان، معظّم له را زبانزد خاصّ و عامّ نمود و اعلميّت ايشان را مجتهدين بزرگي كه در آذربايجان بودند مانند مرحوم آيت اللّه حاج سيّد احمد خسروشاهي و مرحوم آيت اللّه حاج ميرزا محمّد توتونچي غروي و مرحوم آيت اللّه حاج ميرزا عبداللّه مجتهدي و مرحوم آيت اللّه حاج سيّد جواد خطيبي به مردم گوشزد نمودند و اكثر اهالي آن خطّه مقلّد ايشان گرديدند.
نفوذ و موقعيّت و درايت معظّم له مانع از آن شد كه فرقه خائن دموكرات برهبري سيّد جعفر پيشه‏وري بتوانند آذربايجان را از ايران جدا سازند.

سكونت در قم:
آيت اللّه شريعتمداري در سال 1329 شمسي به دعوت جمعي از علما و فضلاي حوزه علميّه قم به اين شهر هجرت نمودند.
آقاي علي دواني مورّخ معاصر در اين باره مي‏نويسد: "آيت اللّه العظمي شريعتمداري از همان اوايل ورود به قم نظر به اينكه در آذربايجان مرجعيّت داشتند خود يكي از مراجع سرشناس بودند و در عداد ساير مراجع، گذشته از تشكيل حوزه درس خارج، به رسيدگي امور طلاّب حوزه و پاسخ استفتاءات كه مقلّدينشان مي‏نمودند اشتغال داشتند".
نويسنده گرانقدر آقاي عقيقي بخشايشي مي‏نويسد: "آيت اللّه العظمي شريعتمداري از بدو ورود به قم مورد توجّه خاصّ حضرت آيت اللّه العظمي بروجردي بود و در بسياري از امور طرف مشورت ايشان قرار مي‏گرفت و در زمان حيات ايشان حوزه درس مرتّب و شهريه منظم داشت".
(پيكار در راه آزادي و آرمان انساني ص 117) نويسنده ارجمند مرحوم آقاي علي حجّتي كرماني مي‏گويد: ايشان (آيت اللّه شريعتمداري) يك درس خصوصي در مقبره آيت اللّه حجّت شروع كرده بودند كه امثال آقاي ناصر مكارم و آقاي سيّد موسي صدر و آقاي سيّد موسي شبيري زنجاني و حتّي مرحوم آقا مصطفي خميني هم به درس ايشان مي‏رفتند.
(مجلّه ياد. پائيز66) ورود مرحوم آيت اللّه شريعتمداري به قم نقطه عطفي در حوزه علميّه محسوب مي‏شود كه با روشن بيني و دورانديشي و افكار بلند و جهان شمول اين فقيه نامدار شيعه گامهاي بلندي در راه تبليغ فرهنگ غني تشيّع در سراسر عالم برداشته شد كه مي‏توان از تأسيس مجلّه مكتب اسلام در سال 1337 شمسي و تأسيس دارالتّبليغ اسلامي در سال 1343 شمسي نام برد كه ده‏ها مؤسسه وابسته و مركز تبليغي و مبلّغ اسلامي در داخل و خارج كشور داشت و با بيش از هزار و پانصد مركز اسلامي خارج از كشور در ارتباط بود و به يقين مي‏توان معظّم له را نخستين فقيه اصلاح گر و آگاه به زمان و مدير و مدبّر دانست.

تشخّص مرجعيّت بعد از فوت آيت اللّه بروجردي:
پس از ارتحال مرحوم آيت اللّه العظمي بروجردي‏1 مرجعيّت عامّه شيعه در بين چند تن از فقهاء و مجتهدين قم و نجف تقسيم گرديد كه در نجف مرحوم آيت اللّه العظمي حكيم و در قم آيت اللّه العظمي شريعتمداري بيش از مراجع تقليد ديگر مورد توجّه شيعيان جهان قرار داشتند.
مرحوم آيت اللّه دكتر مهدي حائري يزدي در اين باره مي‏گويد:
"آقاي شريعتمداري جزو رؤساي روحانيّت شيعه و در عداد آقاي حكيم حساب مي‏شد و بعد از آقاي حكيم در حقيقت شايد آقاي شريعتمداري اوّل بود، و مقلّدينش خيلي بيشتر از سايرين بود، دستگاه مادي‏اش هم در اثر همين كثرت مقلدين خيلي گسترده‏تر از بقيّه بود".
(خاطرات دكتر مهدي حائري يزدي، ص 95- 94) شهريار شاعر معروف ايران در ضمن اشعاري كه در سوگ مرحوم آيت اللّه بروجردي سروده چنين مي‏سرايد:
نجف قلّه قاف و قم سينه قاف‏
گر اين هر دو يك مهد دين مي‏شماري‏
در آنجا امامت به نزد حكيم است‏
در اينجا به نزد شريعتمداري‏
(ديوان شهريار ج 2، ص 233 چاپ سال 1349 انتشارات معرفت و سعدي) مرحوم آقاي شريف رازي مي‏نگارد: "حوزه درس آن جناب (آيت اللّه شريعتمداري) يكي از پر جمعيت‏ترين حوزه‏هاي درس خارج قم بود كه شاگردان برجسته و اساتيد بزرگواري تربيت نمود كه هر كدام مفخري از مفاخر عصر حاضرند و حقّاً آن جناب در حفظ و صيانت حوزه علميّه قم سهم بزرگي دارند و نيز به حوزه‏هاي شهرستانها توجّه مخصوصي دارند و به اكثر شهرستانها كه مدارس علوم دينيّه دارد شهريه مي‏دهند. آن جناب نه تنها در ايران مرجعيّت دارند و داراي مقلّد مي‏باشند بلكه در كشورهاي خارجي مانند: پاكستان، هندوستان، لبنان، كويت، مناطق عربي خليج فارس و تركيّه مقلّدين بسيار دارند.
(گنجينه دانشمندان: ج 2، ص14) آيت اللّه منتظري وضع مرجعيّت پس از مرحوم آيت اللّه العظمي بروجردي را چنين بيان مي‏نمايد:
"بعد از وفات آيت اللّه بروجردي آيت اللّه شريعتمداري و آيت اللّه گلپايگاني و تا اندازه‏اي آيت اللّه مرعشي در قم مريد (ومقلّد) داشتند، امّا آيت اللّه خميني نه.
شب بعد از وفات آيت اللّه بروجردي من رفتم منزل امام، نماز مغرب و عشا رإ؛ق‏ك با هم خوانديم و حدود يك ساعت و نيم نشستيم با ايشان گپ زديم، يك نفر هم نيامد آنجا... ايشان اصلاً در وادي مرجعيّت نبودند و طبعاً كسي پول هم به ايشان نمي‏داد، امّا در جريان انجمنهاي ايالتي و ولايتي ايشان از همه تندتر و داغتر به صحنه آمدند و اعلاميه‏هايشان همه جا، تهران و جاهاي ديگر حسابي پخش شد. كم‏كم مردم به ايشان روي آوردند".
(هفته نامه شما، شماره 260، پنج شنبه 12 ارديبهشت 1381، ص12) مرحوم آيت اللّه العظمي شريعتمداري در مبارزات اسلامي كه از سال 1341 بر سر انجمنهاي ايالتي و ولايتي شروع شد مانند ساير مراجع معظّم، در هر زماني به آنجه وظيفه شرعي خود تشخيص دادند عمل فرمودند كه در جلد پنجم كتاب "اسناد انقلاب اسلامي" حدود نود اعلاميه و تلگراف و نامه معظّم له (از مهرماه 1341 تا 22 بهمن 1357) آورده شده كه تقريباً 45 برگ از آنها اعلاميه‏ها مربوط به قبل از 19 دي 1356 و بقيّه مربوط به وقايع انقلاب در سال 1357 مي‏باشد.

تلاش براي نجات آيت اللّه خميني:
نمونه‏اي از اقدامات ايشان در سال 1342 نجات جان آيت اللّه خميني از اعدام بود زيرا به سبب مخالفت بسيار شديد آقاي خميني در 15 خرداد 1342 با اصول شش گانه انقلاب سفيد شاه سابق وي را دستگير و به تهران بردند و زنداني نمودند و چون طبق قانون اساسي زمان شاه مجتهدين و مراجع تقليد مصونيت از محاكمه داشتند و رژيم شاه آيت اللّه خميني را به عنوان مرجع تقليد نمي‏شناخت لذا قصد محاكمه و اعدام وي را داشتند كه براي نجات ايشان از اعدام و نيز آزادسازي حضرات آيات قمّي و محلاّتي از زندان، آيت اللّه العظمي شريعتمداري كه مرجعي مسلّم و شناخته شده بودند به تهران رفتند و آقاي خميني را به عنوان مرجع معرّفي فرمودند تا نتوانند اعدامشان كنند كه خود معظّم له در اين باره فرموده‏اند: "ما همان موقع به تهران آمديم و در شاه عبدالعظيم تمام علماي شهرستانها را جمع كرديم و از مرحوم آيت اللّه ميلاني كه در مشهد تشريف داشتند خواهش كرديم كه به آنجا بيايند و چون در آن موقع راجع به آيت اللّه خميني نظر محاكمه و شدّت عمل داشتند و حتّي روزنامه‏هاي آن موقع صحبت از اعدام مي‏كردند، از آن نظر لازم ديديم كه پيشگيري بشود. حضور ما در تهران يكي دو ماه طول كشيد و تا حدودي آن خيال باطل از بين رفت و يك اعلاميّه يازده مادّه‏اي صادر كرديم و تمام ادّعاهاي دولت را ردّ كرديم".
(روزنامه اطّلاعات دوشنبه 14/3/1358ص 8) آيت اللّه منتظري در اين باره خاطره‏اي را نقل مي‏كند و مي‏گويد:
"من متن تلگرافي را (كه تهيّه كرده بودم) خواندم كه از آقاي خميني به عنوان آيت اللّه و مرجع عاليقدر تقليد اسم نام برده بودم، يكي از آقايان گفت: ايشان كه مرجع تقليد نيست!، چه كسي از ايشان تقليد مي‏كند؟، گفتم من از ايشان تقليد مي‏كنم" (پس ايشان مرجع تقليد است!)
(هفته نامه شما، شماره 264، شنبه 11 خرداد 1381، ص 8)
نقش آيت اللّه شريعتمداري در شروع مجدّد نهضت‏
روز 17 دي ماه 1356 به خاطر نوشته شدن مقاله‏اي در روزنامه اطّلاعات كه در آن به آيت اللّه خميني توهين شده بود طلاّب و مردم قم تظاهرات اعتراض‏آميزي كردند كه در روز 19 دي همان سال منجر به درگيري با مأمورين رژيم و كشته شدن حدود 9 نفر و زخمي شدن عدّه‏اي گرديد.
آيت اللّه‏العظمي شريعتمداري اوّلين مرجع تقليدي بود كه با صدور اعلاميه‏اي اين عمل مأمورين رژيم را محكوم وخواستار مجازات مسبّبين آن شدند و روز 24/10/56 با سخنراني مهمّي كه در مسجد اعظم قم ايراد فرمودند خواسته‏هاي ملّت و روحانيّت را از رژيم بيان كردند كه نوار اين سخنراني در سطح وسيعي در سراسر كشور پخش شد كه جرّقه‏اي در مردم ناراضي ايجاد نمود.(برعليه‏رژيم‏شاه)
معظم له در روز 25/11/56 نيز به مناسبت چهلم واقعه 19 دي قم اعلاميه‏اي صادر و در آن خواستار برگزاري مراسم در كمال متانت و آرامش شدند، امّا پاره شدن اين اعلاميه توسط يكي از مأمورين رژيم در تبريز و كشته شدن شخصي در دفاع از اين اعلاميه (و مسجدي كه قرار بود مراسم در آنجا برگزار شود) سبب شورش عظيم مردم در آن شهر گرديد.
آيت اللّه شريعتمداري دومين سخنراني مهمّ خود را در مسجد اعظم قم در روز 5/12/56 پيرامون وقايع پيش آمده ايراد نمودند و بطور ناخواسته در مقابل عمل انجام شده (واقعه 19 دي 56 و 29 بهمن 56 تبريز) قرار گرفتند و ناگزير از دخالت و عكس العمل و اظهار نظر در مورد وقايع پيش آمده و خواسته‏هاي مطرح شده گرديدند و بر خلاف ميل و تشخيص خويش در جرياني افتادند كه ديگران عامل و محرّك آن بودند و مسئول عواقب دنيوي و اخرويش ميباشند.
معظم له در طول جريانات انقلاب به عنوان مرجع تقليدي دورانديش كه تلاش مي‏كردند حركت‏ها را به سوي اعتراضات مسالمت‏آميز و عقلايي و اسلامي سوق دهند مطرح بودند كه اين امر به روشني از حدود 55 اعلاميه و پيام ايشان كه در جلد اوّل و پنجم كتاب "اسناد انقلاب اسلامي" چاپ شده و دهها مصاحبه ايشان كه در سال 58 - 57 با خبرگزاريهاي مختلف جهان انجام شده و بسياري از آنها در روزنامه‏